Przewlekła choroba nerek – wszystko, co należy o niej wiedzieć. Objawy, leczenie i profilaktyka

Przewlekła choroba nerek (PChN) to jedno z najczęściej występujących schorzeń przewlekłych, które przez wiele lat może rozwijać się niemal niezauważenie. Choć dotyczy milionów osób na całym świecie, świadomość społeczna na temat tej choroby wciąż pozostaje niewystarczająca. Tymczasem nieleczona lub zbyt późno rozpoznana przewlekła choroba nerek prowadzi do stopniowej utraty funkcji tego narządu, zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych oraz może skutkować koniecznością wdrożenia leczenia nerkozastępczego.

W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby pacjentów z PChN, co jest związane między innymi ze starzeniem się społeczeństwa oraz rosnącą częstością występowania cukrzycy, nadciśnienia tętniczego i otyłości. Co istotne, odpowiednio wczesna diagnostyka oraz wdrożenie nowoczesnego leczenia mogą znacząco spowolnić postęp choroby i poprawić rokowanie pacjentów.

Z tego artykułu dowiesz się…

• Jakie są najczęstsze przyczyny przewlekłej choroby nerek oraz dlaczego nawet przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów,
• Jak wygląda diagnostyka PChN, czym są wskaźniki eGFR i albuminuria oraz kiedy należy wykonać badania kontrolne,
• Jakie metody leczenia – od farmakoterapii i diety po dializy i przeszczepienie nerki – stosuje się na różnych etapach choroby,
• Dlaczego wczesne wykrycie przewlekłej choroby nerek może spowolnić jej postęp, zmniejszyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych i opóźnić konieczność leczenia nerkozastępczego.

Czym jest przewlekła choroba nerek?

Przewlekła choroba nerek, PChN (łac. insufficientia renum chronica; ang. chronic kidney disease, CKD) to stan, w którym dochodzi do trwałego uszkodzenia nerek lub utrzymującego się pogorszenia ich funkcji przez okres co najmniej trzech miesięcy. Choroba ma charakter postępujący, a jej konsekwencją może być schyłkowa niewydolność nerek wymagająca dializoterapii lub przeszczepienia narządu.

Według wytycznych Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) rozpoznanie przewlekłej choroby nerek można postawić w dwóch sytuacjach. Pierwsza z nich dotyczy obniżenia wskaźnika przesączania kłębuszkowego (eGFR) poniżej 60 ml/min/1,73 m² utrzymującego się przez minimum trzy miesiące. Druga obejmuje obecność markerów uszkodzenia nerek, nawet jeśli eGFR pozostaje prawidłowy. Do markerów tych zalicza się między innymi:

• albuminurię lub białkomocz,
• nieprawidłowości osadu moczu,
• zaburzenia elektrolitowe wynikające z uszkodzenia cewek nerkowych,
• zmiany strukturalne uwidocznione w badaniach obrazowych,
• nieprawidłowości stwierdzane w badaniu histopatologicznym,
• przebyty przeszczep nerki.

Warto podkreślić, że przewlekła choroba nerek nie jest pojedynczą jednostką chorobową, lecz zespołem różnych schorzeń prowadzących do stopniowej utraty czynnych nefronów, czyli podstawowych jednostek filtracyjnych nerki. U zdrowego człowieka każda nerka zawiera około miliona nefronów. Wraz z postępem choroby ich liczba maleje, a pozostałe struktury przejmują dodatkową pracę, co początkowo pozwala utrzymać prawidłową filtrację. Mechanizm kompensacyjny ma jednak swoje granice i z czasem dochodzi do dalszego pogarszania funkcji narządu.

Jak definiuje się przewlekłą chorobę nerek?

Definicja przewlekłej choroby nerek opiera się nie tylko na wynikach badań laboratoryjnych, lecz także na czasie trwania zmian. Krótkotrwałe pogorszenie funkcji nerek, na przykład w przebiegu odwodnienia czy ostrego zakażenia, nie oznacza jeszcze PChN. Kluczowe znaczenie ma utrzymywanie się nieprawidłowości przez okres co najmniej trzech miesięcy. Takie podejście pozwala odróżnić przewlekłą chorobę nerek od ostrego uszkodzenia nerek (acute kidney injury – AKI), które rozwija się nagle i często ma potencjalnie odwracalny charakter.

W praktyce klinicznej ocena funkcji nerek opiera się przede wszystkim na oznaczeniu stężenia kreatyniny we krwi i wyliczeniu eGFR. Należy jednak pamiętać, że prawidłowa wartość eGFR nie wyklucza PChN, jeśli obecne są inne cechy uszkodzenia narządu, takie jak albuminuria.

Jakie funkcje pełnią nerki w organizmie?

Choć wiele osób kojarzy nerki wyłącznie z produkcją moczu, narządy te odpowiadają za szereg procesów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Do najważniejszych zadań nerek należą:

• filtrowanie około 180 litrów przesączu pierwotnego każdego dnia,
• usuwanie toksyn oraz produktów przemiany materii, takich jak mocznik i kreatynina,
• regulacja gospodarki wodnej i elektrolitowej,
• utrzymywanie równowagi kwasowo-zasadowej,
• kontrola objętości krwi krążącej,
• udział w regulacji ciśnienia tętniczego poprzez wydzielanie reniny,
• produkcja erytropoetyny pobudzającej szpik kostny do wytwarzania czerwonych krwinek,
• aktywacja witaminy D odpowiedzialnej za gospodarkę wapniowo-fosforanową.

Uszkodzenie nerek wpływa zatem nie tylko na układ moczowy, ale także na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego, kostnego, krwiotwórczego i hormonalnego.

Dlaczego przewlekła choroba nerek jest tak niebezpieczna?

Jednym z największych problemów związanych z przewlekłą chorobą nerek jest jej skryty przebieg. We wczesnych stadiach pacjenci najczęściej nie odczuwają żadnych dolegliwości lub zgłaszają bardzo niespecyficzne objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie czy spadek koncentracji. Z tego powodu choroba często rozpoznawana jest przypadkowo podczas rutynowych badań laboratoryjnych albo dopiero w zaawansowanym stadium. Przewlekła choroba nerek wiąże się również ze znacznym wzrostem ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych. Badania pokazują, że osoby z PChN częściej doświadczają zawału serca, udaru mózgu czy niewydolności serca. Co więcej, wielu pacjentów umiera z powodu tych powikłań jeszcze przed osiągnięciem schyłkowej niewydolności nerek.

Nie bez znaczenia pozostaje także wpływ choroby na jakość życia. Postępujące pogorszenie funkcji nerek może prowadzić do niedokrwistości, zaburzeń mineralno-kostnych, przewlekłego świądu, niedożywienia oraz ograniczenia codziennej aktywności. W najbardziej zaawansowanych przypadkach konieczne staje się wdrożenie leczenia nerkozastępczego, które znacząco zmienia funkcjonowanie pacjenta i jego rodziny.

Właśnie dlatego eksperci coraz częściej podkreślają, że przewlekła choroba nerek powinna być traktowana jako priorytet zdrowia publicznego. Wczesne wykrycie PChN, zwłaszcza u osób z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym czy otyłością, daje realną szansę na zahamowanie postępu choroby i uniknięcie najpoważniejszych konsekwencji.

Jak często występuje przewlekła choroba nerek?

Przewlekła choroba nerek należy do najczęściej występujących chorób przewlekłych na świecie. Jednocześnie pozostaje jednym z najbardziej niedoszacowanych problemów zdrowotnych, ponieważ znaczna część pacjentów przez wiele lat nie zdaje sobie sprawy z rozwijającego się schorzenia. Bezobjawowy przebieg we wczesnych stadiach sprawia, że PChN często rozpoznawana jest przypadkowo – podczas rutynowych badań laboratoryjnych lub dopiero wtedy, gdy dochodzi do znacznego pogorszenia funkcji nerek.

Eksperci alarmują, że liczba osób z przewlekłą chorobą nerek będzie systematycznie wzrastać. Wynika to przede wszystkim ze starzenia się społeczeństw oraz rosnącej częstości występowania cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, otyłości i chorób sercowo-naczyniowych. Wszystkie te schorzenia należą do najważniejszych czynników ryzyka rozwoju PChN.

Epidemiologia PChN na świecie

Dane epidemiologiczne pokazują, że przewlekła choroba nerek stanowi problem o skali globalnej. Według analiz projektu Global Burden of Disease w 2019 roku z PChN żyło około 697,5 mln osób na świecie, co odpowiadało blisko 9,1% populacji. Co więcej, przewlekła choroba nerek odpowiadała za około 1,43 mln zgonów rocznie, a liczba ta stale rośnie. W porównaniu z początkiem lat 90. XX wieku śmiertelność związana z PChN zwiększyła się o ponad 40%.

Szczególnie niepokojące są prognozy opublikowane przez ekspertów „The Lancet”. Według nich do 2040 roku przewlekła choroba nerek może stać się piątą najczęstszą przyczyną utraty lat życia (Years of Life Lost – YLL) na świecie. Oznacza to, że pod względem wpływu na zdrowie populacyjne PChN może wyprzedzić wiele innych chorób przewlekłych.

Szacuje się również, że obecnie ponad 3 mln osób wymaga leczenia nerkozastępczego, takiego jak dializy lub przeszczepienie nerki. Jednocześnie eksperci podkreślają, że rzeczywista liczba pacjentów potrzebujących takiego leczenia może być znacznie wyższa, zwłaszcza w krajach o ograniczonym dostępie do specjalistycznej opieki nefrologicznej.

Przewlekła choroba nerek w Polsce – skala problemu

Także w Polsce przewlekła choroba nerek stanowi istotne wyzwanie zdrowotne. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia oraz ekspertów Polskiego Towarzystwa Nefrologicznego PChN może dotyczyć około 4–4,7 mln Polaków, co oznacza, że choruje nawet co dziesiąta osoba dorosła.

W praktyce oznacza to, że liczba pacjentów z przewlekłą chorobą nerek jest porównywalna z liczbą osób cierpiących na cukrzycę czy przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. Jednocześnie każdego roku tysiące chorych rozpoczynają leczenie nerkozastępcze. Według danych Poltransplantu i rejestrów nefrologicznych w Polsce:

• ponad 20 tys. pacjentów korzysta z hemodializoterapii,
• około 1 tys. osób leczonych jest dializą otrzewnową,
• każdego roku wykonuje się około 900–1 000 przeszczepień nerek.

Warto zaznaczyć, że liczba przeszczepień pozostaje niższa niż rzeczywiste potrzeby zdrowotne populacji. Rosnąca liczba osób starszych oraz zwiększająca się częstość występowania chorób metabolicznych sprawiają, że w kolejnych dekadach obciążenie systemu ochrony zdrowia związane z PChN prawdopodobnie będzie jeszcze większe.

Dlaczego tak wielu pacjentów nie zna swojej diagnozy?

Jednym z największych problemów związanych z przewlekłą chorobą nerek pozostaje jej niedostateczna wykrywalność. Według danych przywoływanych przez Ministerstwo Zdrowia i ekspertów nefrologii nawet 90% osób we wczesnych stadiach PChN nie wie o swojej chorobie. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów z łagodnym lub umiarkowanym spadkiem eGFR, u których nie występują wyraźne objawy kliniczne. Przyczyn tego zjawiska jest kilka.

• Po pierwsze, przewlekła choroba nerek przez długi czas rozwija się bezobjawowo. Organizm potrafi kompensować utratę części czynnych nefronów, dlatego pacjenci często nie odczuwają żadnych dolegliwości.
• Po drugie, badania pozwalające wykryć PChN są stosunkowo proste i niedrogie, ale nie zawsze wykonywane rutynowo. Oznaczenie stężenia kreatyniny, wyliczenie eGFR czy badanie moczu nadal nie stanowią standardu u wszystkich osób należących do grup ryzyka.
• Po trzecie, świadomość społeczna dotycząca chorób nerek pozostaje ograniczona. Wiele osób regularnie kontroluje poziom glukozy czy cholesterolu, jednak znacznie rzadziej zwraca uwagę na parametry oceniające funkcję nerek.

Tymczasem eksperci podkreślają, że wczesne wykrycie przewlekłej choroby nerek może przynieść wymierne korzyści. Odpowiednia kontrola ciśnienia tętniczego, leczenie cukrzycy, wdrożenie nowoczesnych terapii nefroprotekcyjnych oraz modyfikacja stylu życia mogą znacząco spowolnić progresję choroby i opóźnić konieczność leczenia nerkozastępczego nawet o wiele lat.

Rosnąca liczba zachorowań oraz niedostateczna wykrywalność sprawiają, że coraz częściej mówi się również o potrzebie wdrażania programów badań przesiewowych w grupach podwyższonego ryzyka. Zdaniem wielu ekspertów poprawa diagnostyki PChN może stać się jednym z kluczowych elementów ograniczania obciążenia zdrowotnego i ekonomicznego związanego z chorobami nerek.

Jakie są przyczyny przewlekłej choroby nerek?

Przewlekła choroba nerek nie jest jedną, ściśle określoną jednostką chorobową. To końcowy efekt działania wielu różnych procesów patologicznych, które prowadzą do stopniowego i nieodwracalnego uszkodzenia nefronów – podstawowych jednostek filtracyjnych nerki. W miarę postępu choroby liczba sprawnych nefronów zmniejsza się, a pozostałe przejmują dodatkową pracę. Początkowo mechanizm ten pozwala utrzymać prawidłową filtrację, jednak z czasem prowadzi do dalszego przeciążenia i przyspiesza postęp niewydolności nerek.

W krajach rozwiniętych za większość przypadków przewlekłej choroby nerek odpowiadają choroby cywilizacyjne. Coraz większe znaczenie mają także czynniki związane ze stylem życia, starzeniem się populacji oraz długotrwałą ekspozycją na substancje nefrotoksyczne.

Cukrzyca jako najczęstsza przyczyna PChN

Cukrzycowa choroba nerek jest obecnie najczęstszą przyczyną przewlekłej choroby nerek na świecie. Szacuje się, że odpowiada za około 30–50% wszystkich przypadków schyłkowej niewydolności nerek w krajach rozwiniętych.

Przewlekła hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych znajdujących się w kłębuszkach nerkowych. Dochodzi między innymi do pogrubienia błony podstawnej, włóknienia oraz zaburzeń przepuszczalności bariery filtracyjnej. W efekcie w moczu pojawia się albumina, a zdolność filtracyjna nerek stopniowo się pogarsza. Ryzyko rozwoju cukrzycowej choroby nerek (CChN, dawniej nefropatia cukrzycowa) wzrasta wraz z:

• czasem trwania cukrzycy,
• niewyrównaną glikemią,
• współistniejącym nadciśnieniem tętniczym,
• otyłością,
• paleniem tytoniu,
• dodatnim wywiadem rodzinnym.

Szacuje się, że przewlekła choroba nerek rozwija się u około 30–40% pacjentów z cukrzycą.

Nadciśnienie tętnicze a uszkodzenie nerek

Nadciśnienie tętnicze jest zarówno przyczyną, jak i konsekwencją przewlekłej choroby nerek. Utrzymujące się podwyższone ciśnienie prowadzi do uszkodzenia naczyń zaopatrujących nerki, zmniejszenia ich ukrwienia oraz postępującego stwardnienia kłębuszków. Proces ten określa się mianem nefropatii nadciśnieniowej. Ryzyko uszkodzenia nerek zwiększa się szczególnie u pacjentów:

• z wieloletnim, źle kontrolowanym nadciśnieniem,
• z nadciśnieniem opornym na leczenie,
• z dodatkowymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego,
• w podeszłym wieku.

Z drugiej strony pogarszająca się funkcja nerek może prowadzić do aktywacji układu renina–angiotensyna–aldosteron oraz retencji sodu i wody, co dodatkowo nasila nadciśnienie. Powstaje wówczas błędne koło przyspieszające progresję PChN.

Choroby kłębuszków nerkowych

Kłębuszkowe zapalenia nerek należą do istotnych przyczyn przewlekłej choroby nerek, zwłaszcza u młodszych pacjentów. Są to schorzenia o różnym podłożu, najczęściej immunologicznym, w których układ odpornościowy uszkadza struktury filtracyjne nerek. Mogą występować jako choroby pierwotne lub wtórne do innych schorzeń ogólnoustrojowych. Do najczęściej spotykanych należą:

• nefropatia IgA,
• ogniskowe segmentalne stwardnienie kłębuszków nerkowych (FSGS),
• nefropatia błoniasta,
• błoniastorozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek,
• toczeń rumieniowaty układowy z zajęciem nerek,
• zapalenia naczyń związane z przeciwciałami ANCA.

Pacjenci mogą zgłaszać obecność krwiomoczu, pienienia się moczu, obrzęków lub nadciśnienia tętniczego, jednak część przypadków wykrywana jest wyłącznie na podstawie nieprawidłowych wyników badań moczu.

Dziedziczne i wrodzone choroby nerek

Niektóre postacie przewlekłej choroby nerek mają podłoże genetyczne. Najczęściej rozpoznawaną chorobą dziedziczną jest autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek (ADPKD). Schorzenie to dotyczy około 1 na 400–1000 osób i odpowiada za blisko 5–10% przypadków schyłkowej niewydolności nerek wymagającej leczenia nerkozastępczego.

W przebiegu choroby w nerkach rozwijają się liczne torbiele, które stopniowo powiększają się, prowadząc do ucisku zdrowego miąższu i pogarszania funkcji narządu. Do innych genetycznie uwarunkowanych przyczyn PChN należą:

• zespół Alporta,
• choroba cienkich błon podstawnych,
• nefronoftyza,
• torbielowatość rdzenia nerek,
• wrodzone wady układu moczowego.

Wczesne rozpoznanie tych schorzeń umożliwia odpowiednie monitorowanie pacjentów oraz objęcie opieką członków rodziny znajdujących się w grupie ryzyka.

Inne czynniki ryzyka przewlekłej choroby nerek

Choć cukrzyca i nadciśnienie odpowiadają za większość przypadków PChN, istnieje wiele innych czynników, które mogą przyczyniać się do rozwoju choroby lub przyspieszać jej postęp. Do najważniejszych należą:

• otyłość, która sprzyja hiperfiltracji i przeciążeniu nefronów,
• palenie tytoniu, nasilające uszkodzenie naczyń krwionośnych,
• wiek powyżej 60 lat, związany z naturalnym spadkiem liczby czynnych nefronów,
• choroby układu krążenia,
• nawracające zakażenia układu moczowego,
• kamica nerkowa i przewlekła obturacja dróg moczowych,
• przerost gruczołu krokowego prowadzący do utrudnienia odpływu moczu,
• przewlekłe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ),
• stosowanie niektórych antybiotyków i leków immunosupresyjnych o działaniu nefrotoksycznym,
• narażenie zawodowe na metale ciężkie i rozpuszczalniki organiczne,
• epizody ostrego uszkodzenia nerek (AKI), które zwiększają ryzyko późniejszego rozwoju PChN.

Coraz więcej badań wskazuje również na znaczenie czynników społecznych i środowiskowych. Ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, niski status socjoekonomiczny oraz niewystarczająca edukacja zdrowotna mogą opóźniać rozpoznanie choroby i pogarszać rokowanie. Warto także podkreślić, że u wielu pacjentów przewlekła choroba nerek rozwija się w wyniku współwystępowania kilku czynników ryzyka jednocześnie. Dlatego osoby chorujące na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze czy otyłość powinny regularnie wykonywać badania oceniające funkcję nerek. Wczesna identyfikacja przyczyny PChN pozwala wdrożyć leczenie ukierunkowane na zahamowanie postępu choroby i zmniejszenie ryzyka jej najpoważniejszych powikłań.

Przewlekła choroba nerek – objawy, których nie należy lekceważyć

Jednym z największych wyzwań związanych z przewlekłą chorobą nerek jest fakt, że przez długi czas może rozwijać się niemal całkowicie bezobjawowo. Wielu pacjentów dowiaduje się o chorobie przypadkowo – podczas rutynowych badań laboratoryjnych wykonywanych z zupełnie innych powodów. Niestety, gdy pojawiają się bardziej charakterystyczne dolegliwości, uszkodzenie nerek bywa już znacznie zaawansowane.

Właśnie dlatego eksperci podkreślają, że nie należy bagatelizować nawet pozornie niespecyficznych objawów, zwłaszcza u osób należących do grup ryzyka, takich jak pacjenci z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, otyłością czy chorobami sercowo-naczyniowymi.

Dlaczego PChN przez długi czas przebiega bezobjawowo?

Nerki dysponują ogromną rezerwą czynnościową. Każda z nich zawiera około miliona nefronów, a utrata części tych struktur może być przez długi czas kompensowana przez pozostałe, zdrowe jednostki filtracyjne. W praktyce oznacza to, że nawet po utracie znacznej liczby nefronów pacjent może nie odczuwać żadnych dolegliwości. Organizm nadal utrzymuje względnie prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową, a podstawowe funkcje nerek pozostają zachowane.

Dopiero gdy zdolności kompensacyjne zostają wyczerpane, pojawiają się pierwsze objawy kliniczne. Z tego powodu przewlekła choroba nerek często określana jest mianem „cichego zabójcy”. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia i Ministerstwa Zdrowia nawet 90% osób z wczesnymi stadiami PChN nie ma świadomości choroby.

Wczesne objawy przewlekłej choroby nerek

Pierwsze symptomy przewlekłej choroby nerek są zazwyczaj mało charakterystyczne i łatwo przypisać je przemęczeniu, stresowi czy naturalnemu procesowi starzenia. Do najczęściej występujących wczesnych objawów należą:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• pogorszenie koncentracji,
• uczucie spadku energii,
• bóle głowy,
• zmniejszona tolerancja wysiłku,
• utrata apetytu,
• pogorszenie samopoczucia,
• częstsze oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy (nokturia),
• wzrost ciśnienia tętniczego lub trudności z jego kontrolą.

Jednym z pierwszych sygnałów ostrzegawczych może być również pojawienie się albuminurii, czyli zwiększonego wydalania albumin z moczem. Pacjent zwykle nie jest w stanie samodzielnie zauważyć tego objawu, dlatego tak istotne znaczenie mają okresowe badania laboratoryjne. Niektórzy chorzy obserwują również zmianę wyglądu moczu. Pienienie się moczu może świadczyć o obecności białkomoczu, choć nie zawsze musi oznaczać chorobę nerek.

Objawy zaawansowanej niewydolności nerek

Wraz z postępem choroby i dalszym spadkiem filtracji kłębuszkowej dochodzi do gromadzenia się w organizmie produktów przemiany materii oraz zaburzeń funkcjonowania wielu narządów i układów. W bardziej zaawansowanych stadiach przewlekłej choroby nerek mogą występować:

Obrzęki w zaawansowanej niewydolności nerek

Zatrzymywanie sodu i wody prowadzi do powstawania obrzęków, które najczęściej lokalizują się w obrębie kostek, podudzi i stóp. W cięższych przypadkach mogą obejmować także dłonie, twarz czy okolicę powiek. Pacjenci często zauważają, że buty stają się ciaśniejsze, a masa ciała zwiększa się mimo braku zmian w sposobie odżywiania.

Nadciśnienie tętnicze w zaawansowanej niewydolności nerek

Podwyższone ciśnienie tętnicze jest jednym z najczęstszych objawów przewlekłej choroby nerek. Wynika ono między innymi z zatrzymywania płynów oraz aktywacji układu renina–angiotensyna–aldosteron. Nadciśnienie może być pierwszym sygnałem rozwijającej się PChN lub nasilać się wraz z progresją choroby.

Niedokrwistość w  zaawansowanej niewydolności nerek

Uszkodzone nerki produkują mniej erytropoetyny – hormonu pobudzającego szpik kostny do wytwarzania czerwonych krwinek. W konsekwencji rozwija się niedokrwistość objawiająca się:

• przewlekłym zmęczeniem,
• osłabieniem,
• dusznością wysiłkową,
• bladością skóry,
• kołataniem serca,
• zawrotami głowy.

Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego w zaawansowanej niewydolności nerek

W zaawansowanej przewlekłej chorobie nerek mogą występować:

• nudności,
• wymioty,
• metaliczny posmak w ustach,
• nieprzyjemny zapach z ust przypominający amoniak,
• utrata apetytu,
• spadek masy ciała.

Objawy te wynikają z narastającej mocznicy.

Świąd skóry w zaawansowanej niewydolności nerek

Przewlekły świąd jest częstym i bardzo uciążliwym objawem występującym zwłaszcza u pacjentów z bardziej zaawansowaną PChN. Mechanizm jego powstawania nie został do końca wyjaśniony, jednak istotną rolę odgrywają:

• zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej,
• przewlekły stan zapalny,
• nagromadzenie toksyn mocznicowych.

Świąd może prowadzić do zaburzeń snu, pogorszenia jakości życia oraz problemów natury psychicznej.

Duszność w zaawansowanej niewydolności nerek

Pacjenci z zaawansowaną niewydolnością nerek mogą doświadczać duszności wynikającej z:

• przewodnienia organizmu,
• obrzęku płuc,
• niedokrwistości,
• współistniejącej niewydolności serca.

Objaw ten wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.

Zaburzenia neurologiczne w zaawansowanej niewydolności nerek

W przebiegu mocznicy mogą pojawić się również objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego, takie jak:

• problemy z koncentracją,
• zaburzenia pamięci,
• senność,
• rozdrażnienie,
• zaburzenia snu,
• drżenia mięśniowe,
• zespół niespokojnych nóg.

W skrajnych przypadkach nieleczona mocznica może prowadzić do drgawek, śpiączki i zagrożenia życia.

Kiedy pacjent powinien zgłosić się do lekarza?

Choć pojedyncze, niespecyficzne objawy nie muszą oznaczać przewlekłej choroby nerek, szczególnej uwagi wymagają sytuacje, gdy występują one u osób z czynnikami ryzyka. Pilnej diagnostyki wymagają zwłaszcza:

• utrzymujące się obrzęki,
• trudne do opanowania nadciśnienie tętnicze,
• obecność krwi w moczu,
• pienienie się moczu,
• niewyjaśnione przewlekłe zmęczenie,
• częste oddawanie moczu w nocy,
• nagłe pogorszenie samopoczucia u osób z cukrzycą lub chorobami serca.

Warto pamiętać, że do rozpoznania przewlekłej choroby nerek często wystarczają proste i powszechnie dostępne badania, takie jak oznaczenie kreatyniny z wyliczeniem eGFR oraz badanie ogólne moczu. Ich regularne wykonywanie u osób z grup ryzyka może umożliwić wykrycie choroby na etapie, w którym możliwe jest skuteczne spowolnienie jej postępu.

Jak rozpoznaje się przewlekłą chorobę nerek?

Wczesne rozpoznanie przewlekłej choroby nerek ma kluczowe znaczenie dla rokowania pacjenta. Odpowiednio szybkie wdrożenie leczenia może spowolnić postęp choroby, zmniejszyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych oraz opóźnić konieczność rozpoczęcia leczenia nerkozastępczego. Problem polega jednak na tym, że PChN przez długi czas przebiega bezobjawowo, dlatego diagnostyka opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych i obrazowych.

Eksperci KDIGO podkreślają, że osoby należące do grup ryzyka – zwłaszcza pacjenci z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, otyłością, chorobami serca czy dodatnim wywiadem rodzinnym – powinny regularnie wykonywać badania oceniające funkcję nerek. Są one stosunkowo proste, szeroko dostępne i niedrogie, a jednocześnie mogą umożliwić wykrycie choroby na etapie, gdy nie doszło jeszcze do znacznego uszkodzenia narządu.

Jakie badania laboratoryjne należy wykonać?

Podstawą diagnostyki przewlekłej choroby nerek są badania krwi i moczu. To właśnie one pozwalają ocenić zdolność filtracyjną nerek oraz wykryć pierwsze oznaki ich uszkodzenia. Do najważniejszych badań laboratoryjnych należą:

Oznaczenie stężenia kreatyniny we krwi

Kreatynina jest produktem przemiany materii powstającym w mięśniach. Zdrowe nerki skutecznie usuwają ją z organizmu, dlatego wzrost jej stężenia może świadczyć o pogorszeniu funkcji filtracyjnej. Należy jednak pamiętać, że sama kreatynina nie jest idealnym wskaźnikiem czynności nerek. Jej poziom zależy między innymi od:

• wieku,
• płci,
• masy mięśniowej,
• diety,
• stopnia nawodnienia organizmu.

Z tego względu interpretacja wyniku powinna zawsze uwzględniać dodatkowe parametry.

Badanie ogólne moczu

To jedno z najprostszych i najbardziej niedocenianych badań przesiewowych. Pozwala wykryć między innymi:

• obecność białka,
• krwinkomocz,
• leukocyturię,
• wałeczki,
• zmiany ciężaru właściwego moczu.

Nieprawidłowy wynik może być pierwszym sygnałem rozwijającej się choroby nerek.

Oznaczenie albuminy w moczu

Albuminuria jest jednym z najwcześniejszych markerów uszkodzenia nerek, szczególnie u pacjentów z cukrzycą. Nawet niewielkie zwiększenie wydalania albumin wiąże się ze wzrostem ryzyka:

• progresji PChN,
• schyłkowej niewydolności nerek,
• incydentów sercowo-naczyniowych,
• zgonu.

W praktyce klinicznej najczęściej oznacza się stosunek albuminy do kreatyniny w pojedynczej próbce moczu (ACR).

Inne badania laboratoryjne

W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić również oznaczenie:

• mocznika,
• elektrolitów (sód, potas),
• wapnia i fosforu,
• stężenia parathormonu (PTH),
• morfologii krwi,
• żelaza i ferrytyny,
• stężenia witaminy D,
• parametrów stanu zapalnego,
• glikemii i hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
• profilu lipidowego.

Badania te pomagają ocenić powikłania przewlekłej choroby nerek oraz zidentyfikować potencjalne przyczyny jej rozwoju.

Znaczenie eGFR i albuminurii

Współczesna diagnostyka przewlekłej choroby nerek opiera się przede wszystkim na dwóch parametrach: wskaźniku przesączania kłębuszkowego (eGFR) oraz albuminurii.

eGFR – ocena zdolności filtracyjnej nerek

eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) określa ilość krwi filtrowanej przez kłębuszki nerkowe w ciągu minuty, przeliczoną na powierzchnię ciała wynoszącą 1,73 m². Parametr ten wylicza się automatycznie na podstawie stężenia kreatyniny z wykorzystaniem odpowiednich wzorów, obecnie najczęściej CKD-EPI.

Interpretacja wyników przedstawia się następująco:

• ≥90 ml/min/1,73 m² – prawidłowa lub wysoka filtracja,
• 60–89 ml/min/1,73 m² – nieznacznie obniżona filtracja,
• 45–59 ml/min/1,73 m² – łagodne do umiarkowanego upośledzenie,
• 30–44 ml/min/1,73 m² – umiarkowane do ciężkiego upośledzenia,
• 15–29 ml/min/1,73 m² – ciężkie upośledzenie funkcji nerek,
• <15 ml/min/1,73 m² – schyłkowa niewydolność nerek.

Warto jednak podkreślić, że pojedynczy wynik eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² nie jest wystarczający do rozpoznania PChN. Nieprawidłowości muszą utrzymywać się przez co najmniej trzy miesiące.

Albuminuria – marker uszkodzenia nerek

Albuminuria odzwierciedla stopień uszkodzenia bariery filtracyjnej kłębuszków nerkowych. Według klasyfikacji KDIGO wyróżnia się:

• A1 – ACR <30 mg/g (<3 mg/mmol),
• A2 – ACR 30–300 mg/g (3–30 mg/mmol),
• A3 – ACR >300 mg/g (>30 mg/mmol).

Im większa albuminuria, tym wyższe ryzyko:

• progresji przewlekłej choroby nerek,
• hospitalizacji,
• incydentów sercowo-naczyniowych,
• zgonu.

Z tego względu obecnie zaleca się ocenę zarówno eGFR, jak i albuminurii podczas diagnostyki oraz monitorowania przebiegu PChN.

Badania obrazowe w diagnostyce PChN

Badania obrazowe pozwalają ocenić budowę nerek oraz wykryć nieprawidłowości mogące odpowiadać za rozwój przewlekłej choroby nerek.

Ultrasonografia nerek

USG jest podstawowym badaniem obrazowym wykorzystywanym w nefrologii. Pozwala ocenić:

• wielkość nerek,
• grubość miąższu,
• obecność torbieli,
• kamicę nerkową,
• poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego,
• wady wrodzone układu moczowego.

Badanie jest nieinwazyjne, bezpieczne i szeroko dostępne.

Tomografia komputerowa

TK wykonuje się w sytuacjach wymagających bardziej szczegółowej oceny struktur anatomicznych. Może być pomocna między innymi w diagnostyce:

• nowotworów nerek,
• skomplikowanej kamicy,
• wad rozwojowych,
• niedrożności dróg moczowych.

Należy jednak zachować ostrożność przy stosowaniu kontrastów zawierających jod u pacjentów z zaawansowaną PChN.

Rezonans magnetyczny

Rezonans magnetyczny znajduje zastosowanie w wybranych przypadkach, gdy konieczna jest dokładniejsza ocena naczyń nerkowych lub zmian ogniskowych. Podobnie jak w przypadku TK, należy rozważyć ryzyko związane z podaniem środków kontrastowych zawierających gadolin.

Kiedy konieczna jest biopsja nerki?

Biopsja nerki jest badaniem inwazyjnym polegającym na pobraniu fragmentu tkanki nerkowej do oceny histopatologicznej. Nie wykonuje się jej rutynowo u wszystkich pacjentów z przewlekłą chorobą nerek. Może jednak odegrać kluczową rolę w ustaleniu przyczyny uszkodzenia nerek i wyborze odpowiedniego leczenia. Najczęstsze wskazania do biopsji obejmują:

• białkomocz o niejasnej etiologii,
• zespół nerczycowy,
• niewyjaśniony krwinkomocz,
• podejrzenie kłębuszkowego zapalenia nerek,
• gwałtowne pogarszanie się funkcji nerek,
• podejrzenie chorób autoimmunologicznych z zajęciem nerek,
• niektóre przypadki ostrego uszkodzenia nerek.

Badanie wykonywane jest najczęściej pod kontrolą ultrasonografii w znieczuleniu miejscowym. Choć uznawane jest za procedurę bezpieczną, może wiązać się z ryzykiem powikłań krwotocznych, dlatego decyzja o jego przeprowadzeniu powinna być podejmowana indywidualnie.

Warto podkreślić, że skuteczna diagnostyka przewlekłej choroby nerek wymaga całościowego spojrzenia na pacjenta. Interpretacja wyników badań laboratoryjnych i obrazowych powinna uwzględniać wiek chorego, choroby współistniejące, przyjmowane leki oraz obecność czynników ryzyka. Tylko takie podejście pozwala na wczesne rozpoznanie PChN i wdrożenie postępowania, które może znacząco zmienić przebieg choroby.

Stadia przewlekłej choroby nerek – klasyfikacja KDIGO

Ocena stopnia zaawansowania przewlekłej choroby nerek ma kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego. Pozwala oszacować ryzyko progresji choroby, wystąpienia powikłań sercowo-naczyniowych oraz konieczności wdrożenia leczenia nerkozastępczego. Ułatwia także planowanie częstości kontroli nefrologicznych i monitorowania parametrów laboratoryjnych.

Obecnie na całym świecie stosuje się klasyfikację opracowaną przez organizację Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). System ten opiera się na dwóch podstawowych elementach:

• wartości szacowanego współczynnika przesączania kłębuszkowego (eGFR),
• stopniu albuminurii ocenianym na podstawie wskaźnika albumina/kreatynina (ACR).

Takie podejście odzwierciedla fakt, że nie tylko spadek filtracji nerkowej, ale również obecność albuminurii wpływa na rokowanie chorego.

Jak działa klasyfikacja KDIGO?

Klasyfikacja KDIGO określana jest często jako model „CGA”, ponieważ uwzględnia trzy elementy:

• C (Cause) – przyczynę przewlekłej choroby nerek,
• G (GFR category) – kategorię eGFR,
• A (Albuminuria category) – kategorię albuminurii.

Połączenie tych parametrów pozwala dokładniej ocenić ryzyko progresji PChN niż sama wartość eGFR. Przykładowo pacjent z eGFR wynoszącym 55 ml/min/1,73 m² i znaczną albuminurią będzie obciążony większym ryzykiem niż osoba z podobnym eGFR, ale bez obecności albumin w moczu.

Stadium G1 i G2

Stadia G1 i G2 obejmują najwcześniejsze etapy przewlekłej choroby nerek, w których funkcja filtracyjna narządu pozostaje prawidłowa lub jedynie nieznacznie obniżona, jednak obecne są już pierwsze oznaki jego uszkodzenia. 

Stadium G1

Stadium G1 oznacza: eGFR ≥90 ml/min/1,73 m². Pomimo prawidłowej lub nawet wysokiej filtracji rozpoznanie przewlekłej choroby nerek jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy obecne są cechy uszkodzenia nerek utrzymujące się przez co najmniej trzy miesiące. Do takich nieprawidłowości należą między innymi:

• albuminuria,
• białkomocz,
• krwinkomocz pochodzenia nerkowego,
• zmiany strukturalne w badaniach obrazowych,
• nieprawidłowości histopatologiczne,
• przebyte przeszczepienie nerki.

Pacjenci w stadium G1 zazwyczaj nie zgłaszają żadnych objawów. Właśnie na tym etapie największe znaczenie ma identyfikacja czynników ryzyka i wdrożenie działań nefroprotekcyjnych.

Stadium G2

Stadium G2 obejmuje osoby z: eGFR 60–89 ml/min/1,73 m². Podobnie jak w stadium G1, samo obniżenie eGFR nie wystarcza do rozpoznania PChN. Konieczna jest obecność dodatkowych markerów uszkodzenia nerek. Niewielki spadek filtracji może być związany z naturalnym procesem starzenia. U osób starszych interpretacja wyników wymaga więc szczególnej ostrożności i uwzględnienia całości obrazu klinicznego. Na tym etapie kluczowe znaczenie mają:

• leczenie choroby podstawowej,
• regularna kontrola ciśnienia tętniczego,
• monitorowanie albuminurii,
• edukacja pacjenta.

Stadium G3a i G3b

Stadium G3 oznacza umiarkowane obniżenie funkcji nerek i zostało podzielone na dwie podkategorie ze względu na odmienne rokowanie.

Stadium G3a

Stadium oznacza: G3a eGFR 45–59 ml/min/1,73 m². Na tym etapie wielu pacjentów nadal nie doświadcza wyraźnych objawów choroby. Mogą jednak pojawiać się:

• częstomocz nocny,
• przewlekłe zmęczenie,
• pogorszenie tolerancji wysiłku,
• pierwsze zaburzenia gospodarki mineralnej.

Ryzyko sercowo-naczyniowe zaczyna wyraźnie wzrastać.

Stadium G3b

Stadium G3b oznacza: eGFR 30–44 ml/min/1,73 m². Stadium G3b wiąże się już z istotnym pogorszeniem funkcji nerek i większym prawdopodobieństwem wystąpienia powikłań. Mogą pojawić się:

• niedokrwistość,
• zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej,
• nadciśnienie tętnicze trudniejsze do kontroli,
• obrzęki,
• hiperkaliemia.

Pacjenci znajdujący się w stadium G3b powinni pozostawać pod regularną opieką nefrologiczną, a częstość wykonywania badań kontrolnych zwykle wzrasta.

Stadium G4

Stadium G4 oznacza ciężkie upośledzenie funkcji nerek i definiowane jest jako: eGFR 15–29 ml/min/1,73 m². Na tym etapie ryzyko progresji do schyłkowej niewydolności nerek jest wysokie. U wielu chorych obserwuje się już objawy mocznicy oraz powikłania wielonarządowe.Do najczęstszych należą:

• nasilone osłabienie,
• brak apetytu,
• nudności,
• świąd skóry,
• przewodnienie,
• zaburzenia elektrolitowe,
• postępująca niedokrwistość,
• zaburzenia mineralno-kostne.

Stadium G4 jest również momentem, w którym należy rozpocząć przygotowanie pacjenta do ewentualnego leczenia nerkozastępczego. Obejmuje to między innymi:

• edukację dotyczącą dostępnych metod leczenia,
• kwalifikację do przeszczepienia nerki,
• planowanie dostępu naczyniowego do hemodializ,
• rozważenie możliwości dializy otrzewnowej.

Stadium G5 – schyłkowa niewydolność nerek

Najbardziej zaawansowane stadium przewlekłej choroby nerek definiuje się jako: eGFR <15 ml/min/1,73 m². Określane jest ono mianem schyłkowej niewydolności nerek (ESKD – End-Stage Kidney Disease). Na tym etapie zdolność nerek do utrzymania homeostazy organizmu jest znacznie ograniczona lub całkowicie niewystarczająca. Pacjenci mogą doświadczać:

• ciężkiego osłabienia,
• utraty masy ciała,
• nasilonych nudności i wymiotów,
• zaburzeń świadomości,
• duszności,
• uogólnionych obrzęków,
• świądu mocznicowego,
• zaburzeń rytmu serca wynikających z hiperkaliemii.

W zależności od obrazu klinicznego konieczne może być wdrożenie leczenia nerkozastępczego. Do dostępnych metod należą:

• hemodializa,
• dializa otrzewnowa,
• przeszczepienie nerki.

Warto podkreślić, że decyzja o rozpoczęciu dializ nie opiera się wyłącznie na wartości eGFR. Uwzględnia się przede wszystkim obecność objawów mocznicy, zaburzeń metabolicznych oraz ogólny stan chorego.

Albuminuria – drugi filar klasyfikacji KDIGO

Współczesna ocena rokowania nie kończy się na określeniu stadium GFR. Równie ważna jest ocena albuminurii. KDIGO wyróżnia trzy kategorie:

A1 – prawidłowe lub nieznacznie zwiększone wydalanie albumin

A1 oznacza ACR <30 mg/g (<3 mg/mmol) najniższe ryzyko progresji choroby.

A2 – umiarkowanie zwiększone wydalanie albumin

A2 oznacza ACR 30–300 mg/g (3–30 mg/mmol). Wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych i dalszego pogarszania funkcji nerek.

A3 – znacznie zwiększone wydalanie albumin

A3 oznacza ACR >300 mg/g (>30 mg/mmol). Jest to wysokie lub bardzo wysokie ryzyko progresji PChN, hospitalizacji oraz zgonu. Połączenie kategorii G i A pozwala stworzyć tzw. mapę ryzyka KDIGO, która pomaga lekarzom określić intensywność monitorowania i leczenia.

Dlaczego klasyfikacja KDIGO ma tak duże znaczenie?

Klasyfikacja KDIGO nie jest jedynie narzędziem porządkującym wiedzę. Ma bezpośrednie przełożenie na codzienną praktykę kliniczną. Pozwala bowiem:

• oszacować ryzyko progresji przewlekłej choroby nerek,
• określić prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań sercowo-naczyniowych,
• ustalić częstość kontroli laboratoryjnych,
• zdecydować o momencie skierowania pacjenta do nefrologa,
• zaplanować przygotowanie do leczenia nerkozastępczego,
• identyfikować chorych wymagających intensywniejszej opieki.

Im wcześniejsze stadium choroby zostanie rozpoznane, tym większe są możliwości skutecznego spowolnienia jej przebiegu. Dlatego regularna ocena eGFR i albuminurii u osób z grup ryzyka pozostaje jednym z najważniejszych elementów współczesnej profilaktyki nefrologicznej.

Leczenie przewlekłej choroby nerek

Leczenie przewlekłej choroby nerek jest procesem długotrwałym i wielokierunkowym. Jego celem nie jest jedynie poprawa wyników laboratoryjnych, ale przede wszystkim spowolnienie postępu choroby, ograniczenie ryzyka sercowo-naczyniowego, zapobieganie powikłaniom oraz poprawa jakości i długości życia pacjentów. W przeciwieństwie do wielu ostrych schorzeń przewlekła choroba nerek najczęściej nie może zostać całkowicie wyleczona. Uszkodzone nefrony nie odzyskują swojej funkcji, dlatego współczesna nefrologia koncentruje się na ochronie pozostałego miąższu nerkowego i jak najdłuższym utrzymaniu jego wydolności.

W ostatnich latach nastąpił znaczący postęp w leczeniu PChN. Pojawiły się nowe grupy leków wykazujące działanie nefroprotekcyjne, które mogą skutecznie opóźniać progresję choroby nawet u pacjentów z zaawansowanymi jej postaciami.

Leczenie choroby podstawowej

Pierwszym i najważniejszym elementem terapii jest identyfikacja oraz skuteczne leczenie przyczyny przewlekłej choroby nerek. Bez eliminacji lub kontroli czynnika sprawczego trudno oczekiwać zahamowania postępu uszkodzenia nerek. Postępowanie zależy od etiologii PChN.

Cukrzycowa choroba nerek

U pacjentów z cukrzycą podstawowe znaczenie mają:

• utrzymywanie prawidłowej kontroli glikemii,
• regularne oznaczanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
• leczenie nadciśnienia tętniczego,
• redukcja masy ciała u osób z nadwagą i otyłością,
• wdrożenie terapii o udowodnionym działaniu nefroprotekcyjnym.

Badania pokazują, że odpowiednie leczenie cukrzycy może istotnie zmniejszyć ryzyko rozwoju schyłkowej niewydolności nerek.

Nefropatia nadciśnieniowa

W przypadku nadciśnienia tętniczego celem jest utrzymanie optymalnych wartości ciśnienia oraz ograniczenie dalszego uszkadzania naczyń nerkowych. Według wytycznych KDIGO u większości pacjentów z PChN zaleca się dążenie do uzyskania skurczowego ciśnienia tętniczego poniżej 120 mm Hg, o ile jest ono dobrze tolerowane.

Kłębuszkowe zapalenia nerek

Leczenie zależy od rodzaju schorzenia i może obejmować:

• glikokortykosteroidy,
• leki immunosupresyjne,
• przeciwciała monoklonalne,
• inhibitory kalcyneuryny,
• leczenie objawowe.

Wczesna diagnostyka ma w tej grupie pacjentów szczególne znaczenie, ponieważ część zmian może być odwracalna lub możliwe jest istotne spowolnienie ich progresji.

Nowoczesna farmakoterapia PChN

Jeszcze kilkanaście lat temu możliwości leczenia nefroprotekcyjnego były ograniczone. Obecnie dostępnych jest kilka grup leków, które skutecznie zmniejszają tempo utraty funkcji nerek.

Inhibitory ACE i sartany

Leki blokujące układ renina–angiotensyna–aldosteron (RAA) od wielu lat stanowią podstawę leczenia PChN przebiegającej z albuminurią. Należą do nich:

• inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE-I),
• antagoniści receptora angiotensyny II (ARB, sartany).

Ich działanie polega między innymi na:

• obniżaniu ciśnienia tętniczego,
• zmniejszaniu ciśnienia śródkłębuszkowego,
• redukcji albuminurii,
• spowalnianiu progresji niewydolności nerek.

Nie zaleca się jednoczesnego stosowania ACE-I i sartanów ze względu na zwiększone ryzyko działań niepożądanych.

Flozyny (inhibitory SGLT2)

Wprowadzenie inhibitorów kotransportera sodowo-glukozowego typu 2 (SGLT2) uznawane jest za jeden z największych przełomów we współczesnej nefrologii. Do tej grupy należą między innymi:

• dapagliflozyna,
• empagliflozyna,
• kanagliflozyna.

Początkowo stosowano je wyłącznie u pacjentów z cukrzycą typu 2, jednak wyniki badań DAPA-CKD i EMPA-KIDNEY wykazały, że przynoszą korzyści również osobom bez cukrzycy. Korzyści obejmują:

• spowolnienie spadku eGFR,
• zmniejszenie ryzyka schyłkowej niewydolności nerek,
• redukcję ryzyka hospitalizacji z powodu niewydolności serca,
• zmniejszenie śmiertelności sercowo-naczyniowej.

Wytyczne KDIGO 2024 rekomendują stosowanie flozyn u większości pacjentów z PChN spełniających kryteria kwalifikacji.

Niesteroidowi antagoniści receptora mineralokortykoidowego

Nową opcję terapeutyczną stanowi również finerenon, który wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwzwłóknieniowe. Badania FIDELIO-DKD i FIGARO-DKD wykazały, że u pacjentów z cukrzycową chorobą nerek lek ten:

• zmniejsza ryzyko progresji PChN,
• ogranicza ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Leki obniżające stężenie lipidów

Ze względu na wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe wielu pacjentom z PChN zaleca się stosowanie statyn. Leczenie to może zmniejszać ryzyko:

• zawału serca,
• udaru mózgu,
• zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych.

Znaczenie kontroli ciśnienia tętniczego i glikemii

Kontrola ciśnienia tętniczego i glikemii pozostaje jednym z najważniejszych elementów leczenia przewlekłej choroby nerek.

Dlaczego ciśnienie tętnicze jest tak ważne?

Nadciśnienie przyspiesza włóknienie nerek i zwiększa ciśnienie wewnątrz kłębuszków nerkowych. Skuteczne leczenie nadciśnienia może:

• zmniejszyć albuminurię,
• spowolnić utratę funkcji nerek,
• ograniczyć ryzyko sercowo-naczyniowe.

Pacjenci powinni regularnie monitorować ciśnienie również w warunkach domowych.

Kontrola glikemii

U osób z cukrzycą niewyrównana glikemia jest jednym z głównych czynników przyspieszających rozwój PChN. Odpowiednia kontrola metaboliczna pozwala ograniczyć:

• rozwój albuminurii,
• uszkodzenie naczyń kłębuszkowych,
• ryzyko dializoterapii.

Cele terapeutyczne powinny być ustalane indywidualnie, z uwzględnieniem wieku pacjenta, czasu trwania cukrzycy oraz ryzyka hipoglikemii.

Jak spowolnić postęp choroby?

Leczenie farmakologiczne powinno być uzupełnione odpowiednią modyfikacją stylu życia. Pacjentom z przewlekłą chorobą nerek zaleca się przede wszystkim:

• ograniczenie spożycia soli do mniej niż 5 g dziennie,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• regularną aktywność fizyczną dostosowaną do możliwości chorego,
• zaprzestanie palenia tytoniu,
• ograniczenie spożycia alkoholu,
• unikanie odwodnienia,
• niestosowanie leków nefrotoksycznych bez konsultacji z lekarzem,
• regularne wykonywanie badań kontrolnych.

Istotne znaczenie ma również edukacja pacjenta. Osoby świadome swojej choroby częściej przestrzegają zaleceń terapeutycznych i szybciej zgłaszają niepokojące objawy. Coraz większą rolę odgrywa także opieka interdyscyplinarna obejmująca współpracę lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, nefrologa, diabetologa, dietetyka oraz pielęgniarki edukacyjnej.

Dieta w przewlekłej chorobie nerek

Odpowiednio dobrany sposób żywienia stanowi jeden z filarów leczenia przewlekłej choroby nerek. Dieta nie zastąpi farmakoterapii, ale może znacząco spowolnić postęp choroby, ograniczyć ryzyko powikłań metabolicznych oraz poprawić samopoczucie i jakość życia pacjentów. Co więcej, coraz więcej badań wskazuje, że właściwe postępowanie dietetyczne może opóźniać konieczność wdrożenia leczenia nerkozastępczego.

Warto jednak podkreślić, że nie istnieje jedna uniwersalna „dieta nerkowa”. Zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do stadium przewlekłej choroby nerek, obecności albuminurii, wyników badań laboratoryjnych, chorób współistniejących oraz rodzaju stosowanego leczenia. Inne potrzeby ma pacjent we wczesnym stadium PChN, a inne osoba przygotowująca się do dializoterapii. Eksperci KDIGO podkreślają również, że zbyt restrykcyjne ograniczenia mogą prowadzić do niedożywienia białkowo-energetycznego, które samo w sobie pogarsza rokowanie.

Czy pacjent powinien ograniczać białko?

Jednym z najczęściej poruszanych zagadnień dotyczących żywienia w przewlekłej chorobie nerek jest spożycie białka. Białko jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział między innymi w budowie tkanek, produkcji enzymów i hormonów oraz utrzymaniu odporności. Jednocześnie jego metabolizm prowadzi do powstawania produktów przemiany azotowej, które muszą zostać usunięte przez nerki. U pacjentów z PChN nadmierne spożycie białka może zwiększać ciśnienie śródkłębuszkowe i nasilać hiperfiltrację, przyspieszając utratę funkcji nerek.

Jakie ilości białka są zalecane?

Według aktualnych wytycznych KDIGO:

• u dorosłych pacjentów z przewlekłą chorobą nerek w stadium G3–G5, którzy nie są dializowani, zaleca się spożycie około 0,8 g białka/kg masy ciała na dobę,
• należy unikać diet wysokobiałkowych dostarczających powyżej 1,3 g/kg masy ciała na dobę,
• pacjenci leczeni dializami zwykle wymagają większej podaży białka ze względu na jego straty podczas terapii.

Przykładowo osoba ważąca 70 kg powinna spożywać około 56 g białka dziennie, o ile lekarz lub dietetyk nie zaleci inaczej.

Czy należy całkowicie rezygnować z produktów zwierzęcych?

Nie. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że zwiększenie udziału białka pochodzenia roślinnego może przynosić dodatkowe korzyści. Białka roślinne wiążą się z:

• mniejszym obciążeniem kwasowym organizmu,
• niższą produkcją toksyn mocznicowych,
• korzystniejszym wpływem na mikrobiotę jelitową,
• zmniejszeniem ryzyka sercowo-naczyniowego.

Nie oznacza to jednak konieczności całkowitej eliminacji produktów zwierzęcych. Dieta powinna być zbilansowana i dostosowana do indywidualnych potrzeb chorego.

Sól, fosfor i potas – na co zwrócić uwagę?

Wraz z pogarszaniem się funkcji nerek organizm może mieć coraz większe trudności z utrzymaniem prawidłowej gospodarki elektrolitowej i mineralnej. Dlatego szczególnego znaczenia nabiera kontrola spożycia niektórych składników.

Ograniczenie soli

Nadmierne spożycie sodu sprzyja:

• wzrostowi ciśnienia tętniczego,
• zatrzymywaniu płynów,
• powstawaniu obrzęków,
• nasileniu albuminurii,
• progresji przewlekłej choroby nerek.

Światowa Organizacja Zdrowia oraz KDIGO rekomendują ograniczenie spożycia soli do mniej niż 5 g dziennie, co odpowiada około jednej płaskiej łyżeczce. W praktyce oznacza to konieczność ograniczenia produktów takich jak:

• wędliny,
• konserwy,
• dania typu fast food,
• gotowe sosy,
• kostki rosołowe,
• słone przekąski,
• wysoko przetworzona żywność.

Fosfor – ukryte zagrożenie

W miarę postępu PChN może dochodzić do zaburzeń gospodarki fosforanowej. Nadmiar fosforu zwiększa ryzyko:

• wtórnej nadczynności przytarczyc,
• odwapnienia kości,
• zwapnień naczyń krwionośnych,
• incydentów sercowo-naczyniowych.

Szczególnie niekorzystne są fosforany dodawane do żywności przetworzonej, które wchłaniają się znacznie łatwiej niż naturalnie występujący fosfor. Warto zwracać uwagę na skład produktów i unikać dodatków oznaczonych symbolami:

• E338,
• E339,
• E340,
• E341,
• E343,
• E450–E452.

Potas – nie zawsze trzeba go ograniczać

Potas odpowiada za prawidłową pracę mięśni i przewodnictwo nerwowe. W zaawansowanych stadiach PChN może jednak dochodzić do jego nadmiernego gromadzenia się we krwi. Hiperkaliemia zwiększa ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent z przewlekłą chorobą nerek powinien eliminować produkty bogate w potas. Ograniczenia zależą od wyników badań laboratoryjnych. Do produktów zawierających duże ilości potasu należą między innymi:

• banany,
• suszone owoce,
• pomidory,
• ziemniaki,
• kakao,
• orzechy,
• nasiona roślin strączkowych,
• awokado.

Decyzję o ewentualnym ograniczeniu tych produktów powinien podejmować lekarz lub dietetyk kliniczny.

Znaczenie prawidłowego nawodnienia

Pytanie o to, ile płynów powinien wypijać pacjent z przewlekłą chorobą nerek, pojawia się bardzo często. Odpowiedź nie jest jednak jednoznaczna.U większości osób we wcześniejszych stadiach PChN zaleca się utrzymywanie prawidłowego nawodnienia i unikanie odwodnienia. Zbyt mała ilość przyjmowanych płynów może pogarszać funkcję nerek.

Z drugiej strony w bardziej zaawansowanych stadiach choroby, zwłaszcza u pacjentów z obrzękami czy niewydolnością serca, konieczne może być ograniczenie podaży płynów. W praktyce zalecenia dotyczące nawodnienia powinny uwzględniać:

• stadium PChN,
• ilość oddawanego moczu,
• obecność obrzęków,
• wyniki badań laboratoryjnych,
• współistniejące choroby.

Pacjenci nie powinni samodzielnie wprowadzać restrykcji płynowych bez konsultacji z lekarzem.

Produkty zalecane i przeciwwskazane

Choć dieta w przewlekłej chorobie nerek wymaga indywidualizacji, można wskazać ogólne zasady żywieniowe wspierające zdrowie nerek.

Produkty zalecane

W codziennym jadłospisie warto uwzględniać przede wszystkim:

• świeże warzywa i owoce dostosowane do stężenia potasu,
• produkty zbożowe o niskiej zawartości soli,
• chude źródła białka w odpowiednich ilościach,
• ryby,
• oliwę z oliwek i inne źródła nienasyconych kwasów tłuszczowych,
• zioła i przyprawy zastępujące sól,
• domowe posiłki przygotowywane z nieprzetworzonych produktów.

Coraz więcej badań wskazuje także na korzyści wynikające ze stosowania diet opartych głównie na produktach roślinnych, takich jak dieta śródziemnomorska czy dieta DASH, odpowiednio zmodyfikowanych do potrzeb pacjenta z PChN.

Produkty, które warto ograniczyć

Do produktów niewskazanych lub wymagających kontroli należą przede wszystkim:

• żywność wysokoprzetworzona,
• słone przekąski,
• fast foody,
• wędliny i mięsa peklowane,
• produkty zawierające fosforany jako dodatki technologiczne,
• nadmierne ilości czerwonego mięsa,
• słodzone napoje,
• alkohol spożywany w dużych ilościach.

Warto pamiętać, że dieta w przewlekłej chorobie nerek nie powinna opierać się wyłącznie na zakazach. Jej celem jest dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych przy jednoczesnym ograniczeniu czynników przyspieszających uszkodzenie nerek. Coraz częściej podkreśla się, że odpowiednio prowadzona edukacja żywieniowa może być równie istotnym elementem leczenia jak farmakoterapia. Współpraca z dietetykiem klinicznym pozwala uniknąć zarówno nadmiernych restrykcji, jak i błędów żywieniowych mogących pogarszać przebieg choroby.

Leczenie nerkozastępcze – kiedy staje się konieczne?

Pomimo postępu w diagnostyce i leczeniu przewlekłej choroby nerek, u części pacjentów dochodzi do stopniowej utraty funkcji tego narządu i rozwoju schyłkowej niewydolności nerek. Wówczas konieczne może okazać się wdrożenie leczenia nerkozastępczego, którego celem jest przejęcie najważniejszych funkcji niewydolnych nerek.

Warto jednak podkreślić, że rozpoznanie przewlekłej choroby nerek nie oznacza automatycznie konieczności rozpoczęcia dializ. Wielu pacjentów dzięki odpowiedniemu leczeniu może przez lata utrzymywać stabilną funkcję nerek i nigdy nie wymagać terapii nerkozastępczej.

Kiedy należy rozważyć leczenie nerkozastępcze?

W przeszłości decyzja o rozpoczęciu dializ opierała się głównie na wartości eGFR. Obecnie eksperci KDIGO podkreślają, że znacznie większe znaczenie ma całościowa ocena stanu chorego. Leczenie nerkozastępcze należy rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy pojawiają się:

• objawy mocznicy,
• oporne na leczenie przewodnienie,
• ciężkie zaburzenia elektrolitowe,
• postępujące niedożywienie,
• kwasica metaboliczna niepoddająca się leczeniu zachowawczemu,
• utrzymujące się nudności i wymioty,
• świąd mocznicowy znacznie pogarszający jakość życia.

U większości pacjentów leczenie nerkozastępcze rozpoczyna się przy eGFR wynoszącym około 5–10 ml/min/1,73 m², jednak decyzja zawsze powinna być indywidualna.

Na czym polega hemodializa?

Hemodializa jest najczęściej stosowaną metodą leczenia nerkozastępczego na świecie. Polega na oczyszczaniu krwi z toksyn mocznicowych oraz usuwaniu nadmiaru płynów za pomocą specjalnego urządzenia zwanego dializatorem. Podczas zabiegu krew pacjenta przepływa przez półprzepuszczalną błonę, która umożliwia usunięcie zbędnych produktów przemiany materii. W Polsce większość chorych poddawana jest hemodializom:

• trzy razy w tygodniu,
• przez około 4–5 godzin,
• w wyspecjalizowanych stacjach dializ.

Aby możliwe było przeprowadzanie hemodializ, konieczne jest wytworzenie odpowiedniego dostępu naczyniowego, najczęściej w postaci przetoki tętniczo-żylnej.

Zalety hemodializy

• skuteczne oczyszczanie organizmu,
• stały nadzór personelu medycznego,
• możliwość prowadzenia terapii u większości pacjentów.

Ograniczenia hemodializy

• konieczność regularnych wizyt w ośrodku,
• ograniczenia czasowe,
• ryzyko spadków ciśnienia tętniczego,
• większe ograniczenia dotyczące podaży płynów.

Czym jest dializa otrzewnowa?

Dializa otrzewnowa wykorzystuje naturalną błonę otrzewnej jako filtr oczyszczający organizm. Przez cewnik umieszczony w jamie brzusznej podawany jest specjalny płyn dializacyjny. W czasie kontaktu z otrzewną dochodzi do wymiany substancji pomiędzy krwią a płynem dializacyjnym. Następnie płyn zostaje usunięty i zastąpiony nowym. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje dializy otrzewnowej:

• ciągłą ambulatoryjną dializę otrzewnową (CADO),
• automatyczną dializę otrzewnową wykonywaną najczęściej w nocy.

Zalety dializy otrzewnowej

• możliwość leczenia w warunkach domowych,
• większa niezależność pacjenta,
• łagodniejsze usuwanie płynów,
• lepsze zachowanie resztkowej funkcji nerek.

Ograniczenia dializy otrzewnowej

• konieczność samodzielnego wykonywania procedur,
• ryzyko zapalenia otrzewnej,
• wymóg przestrzegania zasad aseptyki.

W Polsce dializa otrzewnowa jest nadal stosowana rzadziej niż hemodializa, choć eksperci podkreślają, że dla wielu pacjentów może stanowić bardzo korzystną opcję terapeutyczną.

Przeszczepienie nerki – najskuteczniejsza metoda leczenia schyłkowej PChN

Przeszczepienie nerki uznawane jest za najlepszą metodę leczenia schyłkowej niewydolności nerek. Badania pokazują, że transplantacja wiąże się z:

• dłuższym przeżyciem,
• lepszą jakością życia,
• większą aktywnością zawodową,
• mniejszym ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych,
• większą niezależnością niż leczenie dializami.

Przeszczep może pochodzić od:

• dawcy zmarłego,
• dawcy żywego.

W Polsce każdego roku wykonuje się około 900–1000 przeszczepień nerek, jednak liczba oczekujących pacjentów nadal przewyższa liczbę dostępnych narządów. Pacjenci po transplantacji wymagają przewlekłego stosowania leków immunosupresyjnych oraz regularnych kontroli nefrologicznych. Warto podkreślić, że przygotowanie do leczenia nerkozastępczego powinno rozpocząć się odpowiednio wcześnie – jeszcze przed wystąpieniem bezwzględnych wskazań do dializ. Pozwala to pacjentowi świadomie uczestniczyć w wyborze najkorzystniejszej metody terapii.

Powikłania przewlekłej choroby nerek

Przewlekła choroba nerek nie ogranicza się wyłącznie do stopniowego pogarszania funkcji filtracyjnej. W rzeczywistości jest schorzeniem ogólnoustrojowym, które wpływa na niemal każdy narząd i układ organizmu. Co istotne, wielu pacjentów z PChN umiera nie z powodu samej niewydolności nerek, ale na skutek jej powikłań, przede wszystkim sercowo-naczyniowych. Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych wzrasta wraz z postępem choroby i pogarszaniem wartości eGFR.

Choroby sercowo-naczyniowe

Powikłania sercowo-naczyniowe stanowią główną przyczynę zgonów u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek. W porównaniu z populacją ogólną osoby z PChN są znacznie bardziej narażone na:

• zawał mięśnia sercowego,
• udar mózgu,
• niewydolność serca,
• migotanie przedsionków,
• nagły zgon sercowy.

Na zwiększone ryzyko wpływają między innymi:

• przewlekły stan zapalny,
• nadciśnienie tętnicze,
• zaburzenia lipidowe,
• stres oksydacyjny,
• zwapnienia naczyń,
• przeciążenie objętościowe.

Badania wskazują, że nawet niewielki spadek eGFR wiąże się ze wzrostem ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych.

Niedokrwistość nerkopochodna

Jednym z najczęstszych powikłań przewlekłej choroby nerek jest niedokrwistość. Rozwija się ona przede wszystkim wskutek zmniejszonej produkcji erytropoetyny przez uszkodzone nerki. Dodatkowo mogą współistnieć:

• niedobór żelaza,
• przewlekły stan zapalny,
• skrócony czas przeżycia erytrocytów.

Objawy niedokrwistości obejmują:

• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• bladość skóry,
• duszność wysiłkową,
• zawroty głowy,
• kołatanie serca.

Leczenie może obejmować suplementację żelaza oraz stosowanie leków stymulujących erytropoezę.

Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej

W miarę pogarszania się funkcji nerek dochodzi do zaburzeń określanych jako CKD-MBD (Chronic Kidney Disease–Mineral and Bone Disorder). Ich konsekwencją mogą być:

• wzrost stężenia fosforanów,
• niedobór aktywnej witaminy D,
• wtórna nadczynność przytarczyc,
• odwapnienie kości,
• zwiększona łamliwość kości,
• zwapnienia naczyń krwionośnych.

Powikłania te istotnie zwiększają ryzyko sercowo-naczyniowe oraz pogarszają jakość życia chorych. Diagnostyka obejmuje regularną ocenę:

• stężenia wapnia,
• fosforu,
• parathormonu (PTH),
• aktywnej witaminy D.

Zaburzenia elektrolitowe i kwasica metaboliczna

Uszkodzone nerki mają ograniczoną zdolność do utrzymywania równowagi elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Do najczęściej obserwowanych zaburzeń należą:

Hiperkaliemia

Podwyższone stężenie potasu może prowadzić do:

• osłabienia mięśni,
• zaburzeń przewodzenia w sercu,
• groźnych arytmii,
• nagłego zatrzymania krążenia.

Ryzyko wzrasta wraz ze spadkiem eGFR oraz stosowaniem niektórych leków nefroprotekcyjnych.

Kwasica metaboliczna

Nerki odgrywają kluczową rolę w usuwaniu jonów wodorowych. Ich niewydolność może prowadzić do przewlekłej kwasicy metabolicznej, której następstwami są:

• przyspieszenie progresji PChN,
• utrata masy mięśniowej,
• pogorszenie stanu kości,
• niedożywienie,
• zwiększenie śmiertelności.

Zaburzenia sodowe

W zależności od stadium choroby mogą występować:

• przewodnienie,
• hiponatremia,
• nadciśnienie tętnicze,
• obrzęki.

Przewlekła choroba nerek jest zatem schorzeniem o wielowymiarowych konsekwencjach zdrowotnych. Regularne monitorowanie powikłań, odpowiednia profilaktyka oraz kompleksowa opieka wielospecjalistyczna pozwalają nie tylko wydłużyć życie pacjentów, ale także znacząco poprawić jego jakość.

Jak zapobiegać przewlekłej chorobie nerek?

Choć nie wszystkim przypadkom przewlekłej choroby nerek można zapobiec, eksperci podkreślają, że znaczna część zachorowań wynika z modyfikowalnych czynników ryzyka. Oznacza to, że odpowiednia profilaktyka może nie tylko zmniejszyć prawdopodobieństwo rozwoju PChN, ale także opóźnić jej postęp u osób, u których choroba została już rozpoznana.

Profilaktyka przewlekłej choroby nerek ma szczególne znaczenie w kontekście starzenia się społeczeństwa oraz rosnącej liczby pacjentów z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym i otyłością. Co istotne, wiele działań chroniących nerki pokrywa się z zasadami profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych, co pozwala osiągać korzyści zdrowotne na wielu poziomach.

Kto powinien wykonywać badania przesiewowe?

Powszechne badania przesiewowe całej populacji nie są obecnie rekomendowane. Specjaliści zalecają jednak regularną ocenę funkcji nerek u osób należących do grup podwyższonego ryzyka. Dotyczy to przede wszystkim pacjentów:

• z cukrzycą typu 1 i typu 2,
• z nadciśnieniem tętniczym,
• z otyłością,
• z chorobą niedokrwienną serca,
• z niewydolnością serca,
• po przebytym ostrym uszkodzeniu nerek,
• z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku chorób nerek,
• z chorobami autoimmunologicznymi,
• po 60.–65. roku życia,
• przewlekle stosujących leki o potencjale nefrotoksycznym.

Badania przesiewowe obejmują zazwyczaj:

• oznaczenie stężenia kreatyniny we krwi,
• wyliczenie eGFR,
• badanie ogólne moczu,
• oznaczenie wskaźnika albumina/kreatynina (ACR).

W przypadku pacjentów z cukrzycą zaleca się wykonywanie takich badań przynajmniej raz w roku. U pozostałych osób częstotliwość kontroli powinna być ustalana indywidualnie.

Jakie nawyki zmniejszają ryzyko PChN?

W codziennej praktyce to właśnie styl życia odgrywa ogromną rolę w ochronie funkcji nerek.

Kontroluj ciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z głównych przyczyn przewlekłej choroby nerek. Regularne pomiary oraz przestrzeganie zaleceń terapeutycznych mogą znacząco ograniczyć ryzyko uszkodzenia nerek. Warto pamiętać, że nadciśnienie często nie daje żadnych objawów, dlatego bywa określane mianem „cichego zabójcy”.

Dbaj o prawidłową glikemię

Właściwe leczenie cukrzycy zmniejsza ryzyko rozwoju cukrzycowej choroby nerek. Regularne oznaczanie:

• glukozy,
• hemoglobiny glikowanej (HbA1c),

umożliwia ocenę skuteczności terapii i szybką modyfikację leczenia.

Utrzymuj prawidłową masę ciała

Otyłość wiąże się z hiperfiltracją kłębuszkową, przewlekłym stanem zapalnym oraz zwiększonym ryzykiem cukrzycy i nadciśnienia tętniczego. Nawet niewielka redukcja masy ciała może przynieść wymierne korzyści zdrowotne.

Bądź aktywny fizycznie

Regularna aktywność fizyczna pomaga:

• obniżyć ciśnienie tętnicze,
• poprawić wrażliwość na insulinę,
• utrzymać prawidłową masę ciała,
• zmniejszyć ryzyko sercowo-naczyniowe.

Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje co najmniej 150–300 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo.

Nie pal papierosów

Palenie tytoniu przyspiesza proces miażdżycowy i uszkadza naczynia krwionośne, również te zaopatrujące nerki. Badania pokazują, że osoby palące są bardziej narażone na rozwój przewlekłej choroby nerek oraz szybszą progresję już istniejącego schorzenia.

Ostrożnie stosuj leki przeciwbólowe

Długotrwałe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen czy ketoprofen, może prowadzić do uszkodzenia nerek. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby:

• starsze,
• odwodnione,
• przyjmujące leki moczopędne,
• stosujące inhibitory ACE lub sartany.

Każde przewlekłe stosowanie leków przeciwbólowych warto konsultować z lekarzem.

Dlaczego profilaktyka ma kluczowe znaczenie?

Przewlekła choroba nerek przez wiele lat może nie powodować żadnych dolegliwości. W efekcie część pacjentów trafia do specjalisty dopiero wtedy, gdy możliwości terapeutyczne są już ograniczone. Wczesne wykrycie nieprawidłowości pozwala natomiast:

• wdrożyć leczenie nefroprotekcyjne,
• zahamować progresję choroby,
• ograniczyć ryzyko sercowo-naczyniowe,
• uniknąć lub opóźnić konieczność dializoterapii,
• poprawić rokowanie i jakość życia.

Z perspektywy zdrowia publicznego profilaktyka PChN może również zmniejszyć koszty związane z leczeniem schyłkowej niewydolności nerek, które należą do najwyższych w całym systemie ochrony zdrowia.

Przewlekła choroba nerek a jakość życia pacjenta

Przewlekła choroba nerek wpływa nie tylko na wyniki badań laboratoryjnych czy funkcjonowanie układu moczowego. To schorzenie, które oddziałuje na niemal każdy aspekt życia chorego – od aktywności zawodowej, przez relacje społeczne, po zdrowie psychiczne.

Wraz z postępem choroby pacjenci coraz częściej mierzą się z ograniczeniami fizycznymi, przewlekłym zmęczeniem i koniecznością dostosowania codziennych nawyków do wymagań terapii. Dlatego współczesna opieka nefrologiczna coraz większy nacisk kładzie na ocenę jakości życia oraz potrzeby psychospołeczne chorych.

Wpływ choroby na codzienne funkcjonowanie

Już we wcześniejszych stadiach PChN część pacjentów zgłasza pogorszenie samopoczucia i spadek wydolności organizmu. Najczęściej występują:

• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• problemy z koncentracją,
• zaburzenia snu,
• ograniczenie aktywności fizycznej,
• spadek libido,
• trudności w wykonywaniu obowiązków zawodowych.

W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawiać się dodatkowo:

• świąd skóry,
• bóle kostno-mięśniowe,
• duszność,
• nudności,
• utrata apetytu.

Objawy te wpływają nie tylko na komfort życia, ale również na samodzielność pacjenta. Szczególnie dużym wyzwaniem bywa rozpoczęcie dializoterapii. Konieczność regularnych wizyt w stacji dializ lub wykonywania procedur w domu wymaga reorganizacji życia rodzinnego i zawodowego.

Znaczenie wsparcia psychologicznego i edukacji zdrowotnej

Rozpoznanie przewlekłej choroby nerek może wywoływać silne emocje. Pacjenci często doświadczają:

• lęku przed przyszłością,
• obawy przed dializami,
• poczucia utraty kontroli,
• niepewności dotyczącej życia zawodowego,
• obniżenia nastroju,
• objawów depresyjnych.

Badania wskazują, że depresja występuje u pacjentów z PChN częściej niż w populacji ogólnej, a jej obecność może negatywnie wpływać na przestrzeganie zaleceń terapeutycznych oraz rokowanie. Dlatego coraz większe znaczenie przypisuje się wsparciu psychologicznemu i edukacji zdrowotnej. Pacjent, który rozumie swoją chorobę i zna cele leczenia:

• częściej stosuje się do zaleceń,
• aktywniej uczestniczy w podejmowaniu decyzji terapeutycznych,
• szybciej rozpoznaje niepokojące objawy,
• lepiej radzi sobie z obciążeniem psychicznym.

Edukacja powinna obejmować między innymi informacje dotyczące:

• leczenia farmakologicznego,
• zasad żywienia,
• samokontroli ciśnienia tętniczego,
• rozpoznawania objawów alarmowych,
• możliwości leczenia nerkozastępczego.

Rola zespołu interdyscyplinarnego w opiece nad chorym

Ze względu na złożony charakter przewlekłej choroby nerek skuteczna opieka nad pacjentem wymaga współpracy specjalistów z różnych dziedzin. W skład zespołu opiekującego się chorym mogą wchodzić:

• lekarz podstawowej opieki zdrowotnej,
• nefrolog,
• diabetolog,
• kardiolog,
• dietetyk kliniczny,
• pielęgniarka nefrologiczna,
• psycholog,
• fizjoterapeuta,
• pracownik socjalny.

Podejście takie pozwala nie tylko skuteczniej leczyć samą chorobę, ale również uwzględniać potrzeby pacjenta związane z funkcjonowaniem społecznym i emocjonalnym. Coraz częściej podkreśla się również znaczenie wspólnego podejmowania decyzji (shared decision-making), zwłaszcza w kontekście wyboru metody leczenia nerkozastępczego. Pacjent powinien mieć możliwość poznania wszystkich dostępnych opcji oraz aktywnego udziału w planowaniu terapii.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące przewlekłej choroby nerek

Przewlekła choroba nerek budzi wiele pytań i obaw zarówno wśród pacjentów, jak i ich bliskich. Wynika to przede wszystkim z faktu, że choroba przez długi czas może przebiegać bezobjawowo, a informacje dostępne w internecie bywają niejednoznaczne. Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania dotyczące PChN.

Czy przewlekłą chorobę nerek można wyleczyć?

W większości przypadków przewlekłej choroby nerek nie można całkowicie wyleczyć. Wynika to z faktu, że utracone nefrony nie mają zdolności do regeneracji. Nie oznacza to jednak, że rozpoznanie PChN jest równoznaczne z nieuchronnym pogarszaniem się stanu zdrowia.

Wczesne wykrycie choroby oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia mogą znacząco spowolnić jej postęp. U wielu pacjentów funkcja nerek pozostaje stabilna przez wiele lat, a dzięki nowoczesnym terapiom nefroprotekcyjnym możliwe jest opóźnienie wystąpienia schyłkowej niewydolności nerek. Kluczowe znaczenie mają:

• leczenie choroby podstawowej,
• kontrola ciśnienia tętniczego,
• wyrównanie cukrzycy,
• stosowanie zaleconych leków,
• przestrzeganie zasad zdrowego stylu życia.

Czy każdy pacjent będzie wymagał dializ?

Nie. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących przewlekłej choroby nerek. Wielu pacjentów nigdy nie osiąga stadium wymagającego leczenia nerkozastępczego. Ryzyko progresji zależy między innymi od:

• przyczyny PChN,
• wieku chorego,
• stopnia albuminurii,
• obecności chorób współistniejących,
• skuteczności leczenia.

Niektóre osoby pozostają przez kilkanaście lat w stadium G2 lub G3 bez istotnego pogorszenia funkcji nerek. Dializy lub przeszczepienie nerki stają się konieczne przede wszystkim u pacjentów, u których dochodzi do rozwoju schyłkowej niewydolności nerek i pojawienia się objawów mocznicy.

Czy przewlekła choroba nerek skraca życie?

Niestety tak, zwłaszcza jeśli pozostaje nierozpoznana lub niewłaściwie leczona. Przewlekła choroba nerek wiąże się ze zwiększonym ryzykiem:

• zawału serca,
• udaru mózgu,
• niewydolności serca,
• zaburzeń rytmu serca,
• przedwczesnego zgonu.

Warto jednak podkreślić, że odpowiednia opieka medyczna może znacząco poprawić rokowanie. Coraz więcej pacjentów z PChN prowadzi aktywne życie zawodowe i rodzinne przez wiele lat od momentu postawienia diagnozy. Eksperci zwracają uwagę, że większość chorych z PChN umiera z powodu powikłań sercowo-naczyniowych, a nie samej niewydolności nerek. Dlatego tak ważna jest kompleksowa opieka obejmująca nie tylko nerki, ale również cały układ krążenia.

Jak często należy kontrolować funkcję nerek?

Częstotliwość wykonywania badań zależy od stadium przewlekłej choroby nerek oraz obecności czynników ryzyka. Ogólnie przyjmuje się, że:

• osoby z cukrzycą lub nadciśnieniem tętniczym powinny wykonywać badania oceniające funkcję nerek przynajmniej raz w roku,
• pacjenci z rozpoznaną PChN w stadium G1–G2 zwykle wymagają kontroli co 6–12 miesięcy,
• osoby ze stadium G3 powinny być monitorowane co 3–6 miesięcy,
• pacjenci ze stadium G4 i G5 wymagają znacznie częstszych wizyt i badań laboratoryjnych.

Zakres badań kontrolnych może obejmować:

• oznaczenie kreatyniny,
• wyliczenie eGFR,
• ocenę albuminurii,
• badanie ogólne moczu,
• morfologię krwi,
• ocenę gospodarki wapniowo-fosforanowej,
• oznaczenie elektrolitów.

Ostateczną decyzję dotyczącą harmonogramu kontroli podejmuje lekarz prowadzący.

Czy można prowadzić normalne życie z przewlekłą chorobą nerek?

W większości przypadków tak. Wczesne stadia PChN często nie ograniczają codziennego funkcjonowania. Nawet pacjenci z bardziej zaawansowaną chorobą mogą pozostawać aktywni zawodowo, podróżować i realizować swoje pasje. Kluczowe znaczenie mają:

• przestrzeganie zaleceń terapeutycznych,
• regularne badania kontrolne,
• odpowiednio dobrana dieta,
• aktywność fizyczna,
• współpraca z zespołem medycznym.

Również osoby dializowane coraz częściej prowadzą aktywne życie, a pacjenci po przeszczepieniu nerki często wracają do pełnej sprawności.

Czy przewlekła choroba nerek boli?

We wczesnych stadiach choroba zazwyczaj nie powoduje bólu. Sam miąższ nerek nie jest unerwiony czuciowo, dlatego postępujące uszkodzenie może przebiegać bezobjawowo. Ból może pojawić się w przypadku współistnienia innych schorzeń, takich jak:

• kamica nerkowa,
• zakażenie układu moczowego,
• torbielowatość nerek,
• ostre uszkodzenie nerek.

Brak bólu nie powinien więc usypiać czujności diagnostycznej.

Dlaczego wczesne wykrycie PChN może uratować życie?

Przewlekła choroba nerek jest jednym z najpoważniejszych wyzwań współczesnej medycyny. Dotyczy milionów ludzi na całym świecie, a jej częstość występowania systematycznie wzrasta. Mimo to świadomość społeczna dotycząca tego schorzenia nadal pozostaje niewystarczająca. Największym zagrożeniem związanym z PChN jest jej podstępny przebieg. Choroba może rozwijać się przez wiele lat bez charakterystycznych objawów, prowadząc do stopniowego i nieodwracalnego uszkodzenia nerek. W efekcie część pacjentów trafia pod opiekę specjalisty dopiero wtedy, gdy możliwości leczenia zachowawczego są już ograniczone. Tymczasem odpowiednio wczesne rozpoznanie może diametralnie zmienić przebieg choroby. 

Regularne wykonywanie prostych badań, takich jak:

• oznaczenie kreatyniny,
• wyliczenie eGFR,
• badanie ogólne moczu,
• ocena albuminurii,

pozwala wykryć PChN na etapie, gdy możliwe jest skuteczne spowolnienie jej progresji.

Wczesna diagnostyka umożliwia:

• wdrożenie leczenia nefroprotekcyjnego,
• skuteczną kontrolę ciśnienia tętniczego i glikemii,
• zmniejszenie ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych,
• uniknięcie lub opóźnienie dializoterapii,
• poprawę jakości i długości życia pacjentów.

Szczególną czujność powinny zachować osoby z grup podwyższonego ryzyka, zwłaszcza pacjenci z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, otyłością, chorobami serca oraz osoby po 60. roku życia.

Przewlekła choroba nerek nie musi oznaczać utraty niezależności czy szybkiego pogorszenia stanu zdrowia. Dzięki postępowi medycyny, nowoczesnym terapiom oraz większej świadomości zdrowotnej coraz więcej pacjentów może przez długie lata zachować dobrą jakość życia. Warto jednak pamiętać, że nerki nie bolą i rzadko wysyłają wyraźne sygnały ostrzegawcze. Dlatego właśnie profilaktyka oraz regularne badania kontrolne pozostają najskuteczniejszą bronią w walce z przewlekłą chorobą nerek. W wielu przypadkach jedno proste badanie może nie tylko zapobiec rozwojowi schyłkowej niewydolności nerek, ale również uratować życie.

Źródła:

• https://kdigo.org/wp-content/uploads/2024/03/KDIGO-2024-CKD-Guideline.pdf
• https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/przewlekla-choroba-nerek-co-o-niej-wiesz-0
• https://www.cdc.gov/kidney-disease/about/index.html
• https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/51919,przewlekla-choroba-nerek 
• https://www.kidney.org/kidney-topics/chronic-kidney-disease-ckd
• https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd
• https://www.nice.org.uk/guidance/ng203
•  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535404/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32061315/
•  https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30045-3/fulltext
•  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31395306/
• https://www.ukkidney.org/health-professionals/information-resources/uk-eckd-guide/ckd-staging
• https://poltransplant.pl
• https://www.theisn.org/initiatives/global-kidney-health-atlas/
• https://www.cdc.gov/kidney-disease/risk-factors/index.html
• https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1
• https://www.theisn.org/initiatives/toolkits/chronic-kidney-disease/
• https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2110956
• https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2024816
• https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2204233
• https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2025845
• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6627358/