Rak szyjki macicy – objawy, zakażenie HPV, diagnostyka, leczenie i profilaktyka 

Rak szyjki macicy jest jednym z nowotworów, którym w dużej mierze można zapobiegać dzięki szczepieniom przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) oraz regularnym badaniom przesiewowym. Mimo dostępności skutecznych metod profilaktyki choroba nadal stanowi istotny problem zdrowia publicznego, również w Polsce. We wczesnym stadium rak szyjki macicy często nie powoduje żadnych objawów, natomiast jego późne rozpoznanie znacząco ogranicza możliwości skutecznego leczenia. Jakie są pierwsze objawy raka szyjki macicy, co zwiększa ryzyko zachorowania, na czym polega diagnostyka i jakie znaczenie mają szczepienia przeciw HPV?

Z tego artykułu dowiesz się…

• Jakie są pierwsze objawy raka szyjki macicy i dlaczego nowotwór we wczesnym stadium często rozwija się bez wyraźnych dolegliwości.
• Jakie są najważniejsze przyczyny i czynniki ryzyka raka szyjki macicy, w tym rolę zakażenia wirusem HPV 16 i HPV 18 w rozwoju choroby.
• Jak przebiega diagnostyka raka szyjki macicy, jakie znaczenie mają cytologia, test HPV HR, kolposkopia i biopsja oraz jakie metody leczenia, w tym operacje robotyczne, są stosowane.
• Jak szczepienia przeciw HPV i badania przesiewowe zmniejszają ryzyko raka szyjki macicy, kto może skorzystać z bezpłatnej profilaktyki w Polsce i jakie są rokowania po rozpoznaniu choroby.

Rak szyjki macicy – co to za nowotwór?

Rak szyjki macicy (łac. carcinoma cervicis uteri, ang. cervical cancer), to nowotwór złośliwy rozwijający się z komórek nabłonka pokrywającego szyjkę macicy, czyli dolną część macicy łączącą jej jamę z pochwą. W zdecydowanej większości przypadków jego powstanie jest związane z przetrwałym zakażeniem onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV, human papillomavirus). Proces nowotworzenia zwykle przebiega stopniowo. Początkowo zakażenie HPV może prowadzić do zmian w komórkach nabłonka szyjki macicy. U części kobiet zmiany te ustępują samoistnie, jednak u innych dochodzi do rozwoju zmian przedrakowych, które bez odpowiedniego rozpoznania i leczenia mogą przekształcić się w raka inwazyjnego.

Od zakażenia HPV do rozwoju raka szyjki macicy najczęściej mija kilkanaście lub więcej lat. U osób z zaburzeniami odporności proces ten może jednak przebiegać szybciej. Właśnie dlatego rak szyjki macicy jest szczególnym wyzwaniem dla profilaktyki onkologicznej. Istnieje bowiem możliwość wykrycia i leczenia zmian przedrakowych, zanim dojdzie do rozwoju nowotworu złośliwego.

Rodzaje raka szyjki macicy

Pod względem histopatologicznym wyróżnia się kilka typów raka szyjki macicy. Najważniejsze z nich to:

• Rak płaskonabłonkowy – najczęstszy typ histologiczny, odpowiadający za około 70–80 proc. przypadków. Rozwija się z komórek nabłonka płaskiego, najczęściej w strefie transformacji szyjki macicy.
• Gruczolakorak szyjki macicy – stanowi około 20–25 proc. przypadków. Powstaje z komórek gruczołowych kanału szyjki macicy i bywa trudniejszy do wykrycia podczas standardowego badania ginekologicznego.
• Rak gruczołowo-płaskonabłonkowy – rzadszy typ nowotworu wykazujący cechy zarówno raka płaskonabłonkowego, jak i gruczolakoraka.
• Inne rzadkie nowotwory – obejmują między innymi nowotwory neuroendokrynne szyjki macicy, które mogą charakteryzować się agresywnym przebiegiem.

Typ histologiczny, stopień zaawansowania choroby oraz charakterystyka biologiczna nowotworu mają istotne znaczenie dla wyboru leczenia i oceny rokowania.

Rak szyjki macicy – objawy. Jak rozpoznać pierwsze sygnały choroby?

Rak szyjki macicy we wczesnym stadium najczęściej przebiega bezobjawowo. Oznacza to, że kobieta może nie odczuwać żadnych dolegliwości, mimo obecności zmian przedrakowych lub rozwijającego się nowotworu. Objawy pojawiają się częściej wówczas, gdy guz zaczyna naciekać otaczające tkanki, uszkadzać naczynia krwionośne lub zaburzać funkcjonowanie narządów miednicy mniejszej.

Pierwsze objawy raka szyjki macicy

Do objawów, które powinny skłonić do konsultacji ginekologicznej, należą przede wszystkim:

• Krwawienie po stosunku płciowym – jeden z charakterystycznych sygnałów mogących wskazywać na nieprawidłowości w obrębie szyjki macicy.
• Krwawienia międzymiesiączkowe – pojawiające się niezależnie od prawidłowego cyklu menstruacyjnego.
• Krwawienie po menopauzie – każde krwawienie z dróg rodnych po menopauzie wymaga diagnostyki.
• Nietypowe upławy – mogą być wodniste, podbarwione krwią, obfite lub mieć nieprzyjemny zapach.
• Ból podczas współżycia – zwłaszcza jeżeli występuje razem z krwawieniem lub nieprawidłową wydzieliną z pochwy.
• Ból w podbrzuszu lub okolicy miednicy – szczególnie jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas i nie ma wyraźnej przyczyny.

Warto podkreślić, że wymienione dolegliwości nie oznaczają automatycznie raka szyjki macicy. Mogą występować również w przebiegu infekcji, polipów, zmian hormonalnych czy innych chorób ginekologicznych. Niemniej ich pojawienie się wymaga ustalenia przyczyny.

Objawy zaawansowanego raka szyjki macicy

W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawiać się objawy wynikające z naciekania sąsiednich narządów i tkanek. Należą do nich:

• przewlekły ból miednicy, dolnej części pleców lub kończyn dolnych;
• obrzęki jednej lub obu kończyn dolnych;
• trudności w oddawaniu moczu, krwiomocz lub zaburzenia odpływu moczu;
• dolegliwości związane z wypróżnianiem;
• nasilone krwawienia z dróg rodnych;
• przewlekłe zmęczenie, osłabienie i utrata masy ciała;
• niedokrwistość wynikająca z przewlekłej utraty krwi.

W szczególnie zaawansowanych przypadkach mogą powstawać przetoki między narządami miednicy mniejszej, a także dochodzić do zaburzeń czynności nerek wskutek ucisku moczowodów. Nie należy jednak czekać na wystąpienie objawów. Badania przesiewowe mają największą wartość właśnie wtedy, gdy kobieta czuje się zdrowa, a ewentualne zmiany można wykryć na etapie przedrakowym.

Rak szyjki macicy – przyczyny. Jaką rolę odgrywa wirus HPV?

Najważniejszą przyczyną raka szyjki macicy jest przetrwałe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego. HPV jest grupą ponad 200 typów wirusów, z których część zakaża nabłonek narządów płciowych. Niektóre typy mają niski potencjał onkogenny i mogą powodować brodawki narządów płciowych, natomiast inne są związane z rozwojem nowotworów.

HPV 16 i HPV 18 – najważniejsze typy onkogenne

Szczególne znaczenie mają typy HPV 16 i HPV 18, które odpowiadają łącznie za około 70 proc. przypadków raka szyjki macicy na świecie. Do innych typów wysokiego ryzyka należą między innymi HPV 31, 33, 35, 45, 52 i 58. Wirus HPV przenosi się przede wszystkim podczas kontaktów seksualnych, w tym kontaktów skóra do skóry w okolicy narządów płciowych. Do zakażenia może dojść również bez penetracyjnego stosunku płciowego.

Zakażenia HPV są bardzo powszechne. Większość osób aktywnych seksualnie zetknie się z wirusem w ciągu życia, jednak zdecydowana większość infekcji ustępuje samoistnie dzięki odpowiedzi układu odpornościowego. Według WHO około 90 proc. zakażeń HPV ustępuje w ciągu dwóch lat. Problem pojawia się wówczas, gdy zakażenie onkogennym typem HPV utrzymuje się przez wiele lat. Może ono prowadzić do zaburzeń kontroli cyklu komórkowego, między innymi za sprawą wirusowych białek E6 i E7, które oddziałują na białka supresorowe p53 i pRb. W konsekwencji dochodzi do zwiększonej proliferacji komórek i akumulacji zmian molekularnych sprzyjających transformacji nowotworowej.

Czy zakażenie HPV zawsze prowadzi do raka szyjki macicy?

Nie. Zdecydowana większość zakażeń HPV nie prowadzi do rozwoju raka. U wielu kobiet układ odpornościowy eliminuje zakażenie lub ogranicza je do poziomu niewykrywalnego. Nawet przetrwała infekcja nie oznacza automatycznie wystąpienia nowotworu. Jednak długotrwałe utrzymywanie się onkogennych typów HPV zwiększa prawdopodobieństwo rozwoju śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy (CIN), a następnie raka inwazyjnego.

Z tego względu wykrycie HPV wysokiego ryzyka jest sygnałem do odpowiedniego postępowania diagnostycznego i dalszej obserwacji, zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.

Czynniki ryzyka raka szyjki macicy

Chociaż przetrwałe zakażenie HPV jest podstawowym czynnikiem etiologicznym, ryzyko rozwoju raka szyjki macicy zależy również od innych uwarunkowań zdrowotnych i środowiskowych. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• Palenie tytoniu – substancje rakotwórcze obecne w dymie tytoniowym mogą sprzyjać uszkodzeniom komórek nabłonka szyjki macicy oraz osłabiać miejscową odpowiedź immunologiczną.
• Zaburzenia odporności – szczególnie zakażenie HIV, immunosupresja po przeszczepieniu narządów oraz niektóre terapie immunosupresyjne.
• Brak szczepienia przeciw HPV – oznacza brak ochrony wynikającej z immunizacji przeciw najważniejszym typom onkogennym.
• Nieregularne uczestnictwo w badaniach przesiewowych – zwiększa ryzyko niewykrycia zmian przedrakowych.
• Wczesne rozpoczęcie aktywności seksualnej i większa liczba partnerów seksualnych – mogą zwiększać prawdopodobieństwo ekspozycji na HPV.
• Wielorództwo – w badaniach epidemiologicznych obserwowano związek między większą liczbą porodów, a ryzykiem raka szyjki macicy.
• Długotrwałe stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej – w części badań wiązało się ze zwiększonym ryzykiem, przy czym znaczenie mają czas stosowania, zakażenie HPV i inne czynniki.

Warto zaznaczyć, że rak szyjki macicy może rozwinąć się również u kobiet, które nie mają wielu klasycznych czynników ryzyka. Dlatego profilaktyka nie powinna ograniczać się wyłącznie do osób uznawanych za szczególnie narażone.

Rak szyjki macicy w Polsce – zachorowania, zgony i epidemiologia

Rak szyjki macicy pozostaje istotnym problemem polskiej onkologii, mimo że istnieją skuteczne metody zapobiegania chorobie. Szczególne znaczenie mają szczepienia przeciw HPV, badania przesiewowe oraz dostęp do szybkiej diagnostyki i leczenia zmian przedrakowych. Według danych publikowanych przez Rzecznika Praw Pacjenta w Polsce rozpoznaje się ponad 2200 przypadków raka szyjki macicy rocznie, a około 1400 kobiet umiera z jego powodu. Z kolei w aktualizowanych materiałach portalu pacjent.gov.pl wskazano, że roczna liczba zgonów przekracza 1800. Rozbieżności te pokazują, jak ważne jest uwzględnianie roku sprawozdawczego, źródła i sposobu opracowania statystyk.

W interpretacji danych epidemiologicznych należy również odróżniać liczbę nowych rozpoznań od liczby zgonów odnotowanych w danym roku. Zgony dotyczą bowiem także kobiet, u których chorobę zdiagnozowano w latach wcześniejszych.

Dlaczego rak szyjki macicy nadal stanowi problem w Polsce?

Jedną z najważniejszych przyczyn utrzymywania się obciążenia chorobą jest niewystarczające uczestnictwo w badaniach profilaktycznych. Wiele kobiet zgłasza się do ginekologa dopiero po wystąpieniu objawów, takich jak nieprawidłowe krwawienia czy ból. Tymczasem zmiany przedrakowe mogą rozwijać się przez wiele lat bez jakichkolwiek dolegliwości. Problemem pozostają również nierówności w dostępie do profilaktyki, niedostateczna świadomość znaczenia zakażeń HPV oraz bariery organizacyjne i społeczne utrudniające regularne wykonywanie badań.

W odpowiedzi na te wyzwania Polska rozwija program profilaktyki raka szyjki macicy oparty na testach molekularnych HPV HR. Zgodnie z zasadami obowiązującymi w 2026 roku bezpłatne badania przesiewowe są dostępne dla kobiet w wieku 25–64 lat. Test HPV HR może być wykonywany co pięć lat, a dodatni wynik stanowi podstawę do dalszego postępowania, w tym cytologii płynnej i, w określonych przypadkach, kolposkopii.

Rak szyjki macicy na świecie

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) rak szyjki macicy jest czwartym najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u kobiet na świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2022 roku na świecie odnotowano około 660 tys. nowych przypadków raka szyjki macicy, a około 350 tys. kobiet zmarło z powodu tego nowotworu. Rak szyjki macicy pozostaje czwartym najczęściej diagnozowanym nowotworem złośliwym wśród kobiet na świecie.

Największe obciążenie chorobą występuje w państwach o niskich i średnich dochodach, gdzie dostęp do szczepień, badań przesiewowych oraz nowoczesnego leczenia onkologicznego bywa ograniczony. WHO przyjęła globalną strategię eliminacji raka szyjki macicy jako problemu zdrowia publicznego. Jej podstawą są trzy cele określane jako 90–70–90, które powinny zostać osiągnięte do 2030 roku:

• 90 proc. dziewcząt w pełni zaszczepionych przeciw HPV do ukończenia 15. roku życia;
• 70 proc. kobiet objętych badaniami przesiewowymi o wysokiej skuteczności do 35. i ponownie do 45. roku życia;
• 90 proc. kobiet z rozpoznanymi zmianami przedrakowymi lub rakiem szyjki macicy objętych odpowiednim leczeniem.

Osiągnięcie tych celów ma umożliwić stopniowe ograniczanie zachorowalności, a w dłuższej perspektywie eliminację raka szyjki macicy jako problemu zdrowia publicznego.

Diagnostyka raka szyjki macicy – jakie badania wykrywają nowotwór?

Diagnostyka raka szyjki macicy obejmuje zarówno badania przesiewowe wykonywane u kobiet bez objawów, jak i badania służące potwierdzeniu rozpoznania oraz określeniu stopnia zaawansowania choroby. Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie tych etapów. Cytologia i test HPV HR służą przede wszystkim identyfikacji kobiet wymagających dalszej oceny, natomiast ostateczne rozpoznanie raka szyjki macicy opiera się na badaniu histopatologicznym pobranej tkanki.

Cytologia szyjki macicy – badanie wykrywające nieprawidłowe komórki

Cytologia jest jedną z podstawowych metod profilaktyki wtórnej raka szyjki macicy. Polega na pobraniu komórek z powierzchni szyjki macicy i kanału szyjki macicy, a następnie ich ocenie mikroskopowej. Badanie umożliwia wykrycie zmian komórkowych, które mogą wskazywać na zakażenie HPV, dysplazję lub proces nowotworowy. Wyniki cytologii są najczęściej opisywane zgodnie z systemem Bethesda. Do najważniejszych kategorii należą:

• NILM – brak zmian śródnabłonkowych i nowotworowych.
• ASC-US – atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu.
• LSIL – zmiany śródnabłonkowe małego stopnia.
• HSIL – zmiany śródnabłonkowe dużego stopnia, związane z istotnym ryzykiem zmian przedrakowych.
• ASC-H – atypowe komórki nabłonka płaskiego, w przypadku których nie można wykluczyć zmian dużego stopnia.
• AGC – atypowe komórki gruczołowe.

Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza automatycznie rozpoznania raka. W zależności od kategorii zmian, wieku pacjentki, wyniku testu HPV i wcześniejszej historii badań konieczna może być dalsza diagnostyka.

Cytologia płynna (LBC) – czym różni się od tradycyjnej cytologii?

Cytologia na podłożu płynnym, określana jako LBC (liquid-based cytology), polega na umieszczeniu pobranego materiału komórkowego w specjalnym płynie konserwującym.Następnie materiał jest odpowiednio przygotowywany do oceny mikroskopowej. Metoda ta pozwala ograniczyć część problemów związanych z jakością preparatu, a ponadto umożliwia wykorzystanie tej samej próbki do badań molekularnych HPV, jeśli pozwala na to zastosowany system laboratoryjny.

W Polsce cytologia płynna stanowi element nowego schematu profilaktyki raka szyjki macicy. Jest wykonywana jako badanie uzupełniające po dodatnim wyniku testu HPV HR.

Test HPV HR – badanie molekularne w profilaktyce raka szyjki macicy

Test HPV HR wykrywa obecność materiału genetycznego typów wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim potencjale onkogennym. W przeciwieństwie do cytologii, która ocenia zmiany w wyglądzie komórek, test molekularny identyfikuje zakażenie mogące prowadzić do rozwoju zmian przedrakowych. W praktyce oznacza to możliwość wcześniejszej identyfikacji kobiet wymagających obserwacji lub pogłębionej diagnostyki.

Dodatni wynik testu HPV HR nie oznacza raka szyjki macicy. Informuje jedynie o wykryciu zakażenia typem HPV związanym ze zwiększonym ryzykiem nowotworzenia. Dalsze postępowanie zależy między innymi od genotypu HPV, wyniku cytologii i wcześniejszych wyników badań.

Kolposkopia i biopsja szyjki macicy

Kolposkopia jest badaniem umożliwiającym szczegółową ocenę szyjki macicy w powiększeniu za pomocą urządzenia optycznego. Podczas badania lekarz może zastosować kwas octowy i płyn Lugola, które ułatwiają uwidocznienie nieprawidłowych obszarów nabłonka. Jeżeli zostaną stwierdzone podejrzane zmiany, pobiera się wycinki do badania histopatologicznego. W określonych sytuacjach konieczne jest również pobranie materiału z kanału szyjki macicy. Badanie histopatologiczne pozwala odróżnić zmiany przedrakowe od raka inwazyjnego, a także określić typ histologiczny nowotworu.

Konizacja szyjki macicy

Konizacja polega na chirurgicznym usunięciu fragmentu szyjki macicy w kształcie stożka, obejmującego obszar nieprawidłowego nabłonka. Może być wykonywana między innymi techniką elektrochirurgiczną LEEP/LLETZ lub metodą chirurgicznego wycięcia nożem. Zabieg ma znaczenie zarówno diagnostyczne, jak i terapeutyczne. Umożliwia dokładną ocenę zmian, głębokości ewentualnego naciekania oraz marginesów usuniętej tkanki. W przypadku zmian przedrakowych lub wybranych bardzo wczesnych postaci raka szyjki macicy konizacja może stanowić leczenie wystarczające, pod warunkiem spełnienia określonych kryteriów onkologicznych.

Rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa i PET-CT

Po potwierdzeniu raka szyjki macicy konieczne jest określenie stopnia zaawansowania nowotworu. W zależności od sytuacji klinicznej wykorzystuje się:

• Rezonans magnetyczny (MRI) miednicy – szczególnie przydatny w ocenie wielkości guza, naciekania przymacicz i sąsiednich struktur.
• Tomografię komputerową (TK) – stosowaną między innymi do oceny regionalnego i odległego rozsiewu choroby.
• PET-CT z użyciem FDG – umożliwiające ocenę aktywności metabolicznej zmian nowotworowych i wykrywanie części przerzutów.
• USG przezpochwowe – w wyspecjalizowanych ośrodkach może wspomagać ocenę miejscowego zaawansowania guza.

Dobór badań obrazowych zależy od stadium choroby, planowanego leczenia oraz dostępności metod diagnostycznych.

Rak szyjki macicy – stopnie zaawansowania według FIGO

Stopień zaawansowania raka szyjki macicy określa się najczęściej według klasyfikacji FIGO (International Federation of Gynecology and Obstetrics). Uwzględnia ona wielkość guza, zakres naciekania tkanek, zajęcie węzłów chłonnych oraz obecność przerzutów odległych.

Poszczególne stadia dzielą się na podkategorie, które mają znaczenie dla wyboru optymalnej strategii leczenia. Przykładowo w stadium IA rozpoznaje się mikroskopową inwazję nowotworu, natomiast stadium IB obejmuje raka ograniczonego do szyjki macicy, który nie spełnia kryteriów stadium IA. Z kolei stadium IIIC oznacza zajęcie regionalnych węzłów chłonnych, niezależnie od części pozostałych parametrów miejscowego zaawansowania. Precyzyjna ocena stadium FIGO jest jednym z najważniejszych elementów planowania terapii.

Leczenie raka szyjki macicy – jakie metody są stosowane?

Leczenie raka szyjki macicy zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby, wielkości guza, zajęcia węzłów chłonnych, typu histologicznego oraz ogólnego stanu zdrowia pacjentki. Ważne znaczenie mają również wiek kobiety i jej plany dotyczące macierzyństwa.

Współczesne leczenie obejmuje chirurgię onkologiczną, radioterapię, chemioterapię, immunoterapię oraz wybrane terapie ukierunkowane molekularnie. W wielu przypadkach konieczne jest połączenie kilku metod. Zgodnie z wytycznymi ESGO, ESTRO i ESP plan leczenia powinien być ustalany przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów, uwzględniający zarówno skuteczność onkologiczną, jak i ryzyko powikłań oraz jakość życia pacjentki.

Operacyjne leczenie raka szyjki macicy

Leczenie chirurgiczne jest szczególnie ważne we wczesnych stadiach raka szyjki macicy, kiedy nowotwór pozostaje ograniczony do szyjki macicy i nie występują przeciwwskazania do operacji. W zależności od zaawansowania choroby można zastosować kilka rodzajów zabiegów. Konizacja szyjki macicy może być wystarczającą metodą leczenia w wybranych przypadkach bardzo wczesnego raka, zwłaszcza gdy zmiana została usunięta w całości, a wynik histopatologiczny potwierdza korzystne cechy rokownicze.

Histerektomia prosta polega na usunięciu macicy wraz z szyjką macicy. Może być stosowana u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek z nowotworem o niskim ryzyku, gdy rozleglejsza operacja nie jest konieczna. Histerektomia radykalna obejmuje usunięcie macicy, szyjki macicy, przymacicz oraz części górnego odcinka pochwy. W zależności od sytuacji klinicznej zabiegowi towarzyszy ocena lub usunięcie regionalnych węzłów chłonnych.

W wybranych przypadkach możliwe jest również zastosowanie operacji oszczędzającej płodność, takiej jak trachelektomia, czyli usunięcie szyjki macicy z pozostawieniem trzonu macicy. Dobór zakresu operacji jest szczególnie istotny, ponieważ zbyt rozległe leczenie może prowadzić do powikłań, nie przynosząc dodatkowych korzyści onkologicznych u pacjentek z chorobą niskiego ryzyka.

Operacje robotyczne raka szyjki macicy – zastosowanie systemu da Vinci

Roboty chirurgiczne, w tym system da Vinci, są wykorzystywane w ginekologii onkologicznej do wykonywania wybranych zabiegów małoinwazyjnych. Technologia robotyczna umożliwia operatorowi pracę z wykorzystaniem obrazu trójwymiarowego, narzędzi o dużym zakresie ruchu oraz precyzyjnej kontroli wykonywanych czynności. W leczeniu raka szyjki macicy roboty mogą być stosowane między innymi podczas wybranych operacji macicy oraz procedur dotyczących węzłów chłonnych. Jednak w przypadku raka szyjki macicy zastosowanie chirurgii robotycznej wymaga szczególnej ostrożności ze względu na wyniki badań dotyczących bezpieczeństwa onkologicznego operacji małoinwazyjnych. W przeciwieństwie do części innych nowotworów ginekologicznych, takich jak rak endometrium, małoinwazyjna radykalna histerektomia w raku szyjki macicy nie jest uznawana za standard równoważny operacji otwartej.

Przełomowe znaczenie miało badanie LACC (Laparoscopic Approach to Cervical Cancer), w którym wykazano gorsze wyniki onkologiczne po małoinwazyjnej radykalnej histerektomii w porównaniu z operacją otwartą. W analizie opublikowanej w „The New England Journal of Medicine” czteroipółletnie przeżycie wolne od choroby wynosiło 86,0 proc. w grupie chirurgii małoinwazyjnej i 96,5 proc. w grupie operacji otwartej. W badaniu dominowały zabiegi laparoskopowe, dlatego nie należy automatycznie traktować tych wyników jako bezpośredniego porównania wyłącznie operacji robotycznych i otwartych. Niemniej ustalenia te istotnie wpłynęły na rekomendacje dotyczące całej grupy małoinwazyjnych radykalnych histerektomii.

Zgodnie z wytycznymi ESGO/ESTRO/ESP z 2023 roku operacja otwarta pozostaje standardowym dostępem chirurgicznym w radykalnej histerektomii wymagającej resekcji przymacicz. Technikę małoinwazyjną można rozważyć jedynie u starannie wyselekcjonowanych pacjentek z guzami o niskim ryzyku, mniejszymi niż 2 cm, z wolnymi marginesami po konizacji, w doświadczonych ośrodkach oraz po szczegółowym omówieniu dostępnych dowodów i ryzyka. Oznacza to, że sama dostępność robota chirurgicznego nie powinna przesądzać o wyborze metody operacji. Najważniejsze pozostaje bezpieczeństwo onkologiczne, a technologia musi być dostosowana do indywidualnej sytuacji pacjentki.

Radioterapia i brachyterapia raka szyjki macicy

Radioterapia odgrywa kluczową rolę w leczeniu miejscowo zaawansowanego raka szyjki macicy. Wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych i ograniczania wzrostu guza. W leczeniu stosuje się dwie podstawowe techniki:

• Teleradioterapię, czyli napromienianie zewnętrzne obszaru miednicy, a w określonych przypadkach również regionalnych węzłów chłonnych.
• Brachyterapię, polegającą na umieszczeniu źródła promieniowania w bezpośrednim sąsiedztwie guza, co umożliwia podanie wysokiej dawki w obszarze nowotworu przy ograniczeniu ekspozycji części zdrowych tkanek.

W leczeniu radykalnym miejscowo zaawansowanego raka szyjki macicy brachyterapia jest niezwykle ważnym elementem postępowania. Nie powinna być rutynowo zastępowana samym zwiększaniem dawki napromieniania zewnętrznego. Współczesna radioterapia coraz częściej wykorzystuje planowanie oparte na obrazowaniu MRI oraz techniki modulacji intensywności dawki, które pomagają ograniczać powikłania.

Chemioterapia raka szyjki macicy

Chemioterapia jest stosowana przede wszystkim w połączeniu z radioterapią, a także w leczeniu choroby nawrotowej lub przerzutowej. Jednym z podstawowych leków jest cisplatyna, wykorzystywana jako środek zwiększający wrażliwość komórek nowotworowych na promieniowanie. W leczeniu systemowym zaawansowanej choroby stosuje się również schematy oparte na pochodnych platyny, często w skojarzeniu z paklitakselem. Wybór schematu zależy między innymi od wcześniejszego leczenia, wydolności nerek, stanu ogólnego pacjentki i dostępności innych terapii.

Immunoterapia i leczenie celowane raka szyjki macicy

Rozwój immunoterapii istotnie zmienił możliwości leczenia części pacjentek z zaawansowanym rakiem szyjki macicy. Jednym z najważniejszych leków jest pembrolizumab, przeciwciało monoklonalne blokujące receptor PD-1, który uczestniczy w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Zastosowanie pembrolizumabu może umożliwiać limfocytom T skuteczniejsze rozpoznawanie i niszczenie komórek nowotworowych.

W określonych wskazaniach lek stosuje się w skojarzeniu z chemioterapią, z bewacyzumabem lub bez niego, u pacjentek z przetrwałym, nawrotowym bądź przerzutowym rakiem szyjki macicy wykazującym ekspresję PD-L1. Immunoterapia znalazła również zastosowanie w skojarzeniu z chemioradioterapią u wybranych pacjentek z miejscowo zaawansowaną chorobą.

Istotne znaczenie ma także bewacyzumab, przeciwciało skierowane przeciw czynnikowi wzrostu śródbłonka naczyniowego VEGF. Lek ogranicza proces tworzenia nowych naczyń krwionośnych wspierających wzrost nowotworu. W leczeniu nawrotowego lub przerzutowego raka szyjki macicy wykorzystuje się ponadto, w odpowiednich wskazaniach, koniugaty przeciwciała z lekiem cytotoksycznym, takie jak tisotumab vedotin. Dostępność poszczególnych terapii zależy od aktualnych wskazań rejestracyjnych, kryteriów kwalifikacji oraz zasad refundacji obowiązujących w danym kraju.

Szczepienie przeciw HPV – najważniejsza metoda profilaktyki pierwotnej

Szczepienie przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego jest jedną z najskuteczniejszych metod zapobiegania rakowi szyjki macicy. Szczepionki chronią przed zakażeniem wybranymi typami HPV, które odpowiadają za większość przypadków tego nowotworu. Ich działanie polega na pobudzeniu układu odpornościowego do wytworzenia przeciwciał neutralizujących wirusa, zanim dojdzie do zakażenia komórek nabłonka. Szczepionki zawierają cząstki wirusopodobne (VLP), które nie mają materiału genetycznego HPV, dlatego nie mogą wywołać zakażenia ani raka.

Jakie szczepionki przeciw HPV są dostępne?

W profilaktyce zakażeń HPV stosuje się szczepionki obejmujące różną liczbę typów wirusa. Szczepionka dwuwalentna (HPV-2) zapewnia ochronę przede wszystkim przed typami HPV 16 i 18, które są odpowiedzialne za znaczną większość przypadków raka szyjki macicy. Szczepionka dziewięciowalentna (HPV-9) obejmuje typy HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58.

Siedem z tych typów należy do grupy onkogennych, natomiast HPV 6 i 11 odpowiadają za większość przypadków brodawek narządów płciowych. Szczepionka dziewięciowalentna zapewnia więc szerszą ochronę przed typami HPV związanymi z rozwojem raka szyjki macicy oraz innych nowotworów HPV-zależnych. Należy jednak pamiętać, że szczepienie nie chroni przed wszystkimi typami onkogennymi HPV i nie zastępuje badań przesiewowych.

Kiedy najlepiej zaszczepić się przeciw HPV?

Największą skuteczność szczepień uzyskuje się przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, czyli przed potencjalnym kontaktem z wirusem. Dlatego szczepienia są szczególnie zalecane dzieciom i młodzieży. W Polsce bezpłatny powszechny program szczepień przeciw HPV obejmuje dziewczęta i chłopców od ukończenia 9. roku życia do ukończenia 14 lat.

Szczepienie chłopców jest ważne nie tylko ze względu na ograniczanie transmisji wirusa, ale również ochronę przed nowotworami HPV-zależnymi, w tym niektórymi nowotworami odbytu, prącia i części ustnej gardła. Osoby starsze także mogą odnieść korzyści ze szczepienia, chociaż jego skuteczność w zapobieganiu zakażeniom jest zwykle największa przed pierwszą ekspozycją na HPV.

Ile dawek szczepionki przeciw HPV należy przyjąć?

Schemat szczepienia zależy od wieku w chwili rozpoczęcia cyklu oraz rodzaju preparatu. Według informacji Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB:

• U dzieci w wieku 9–14 lat standardowo stosuje się schemat dwudawkowy.
• U osób rozpoczynających szczepienie w wieku 15 lat lub później schemat rejestracyjny obejmuje zazwyczaj trzy dawki.
• U osób z zaburzeniami odporności schemat szczepienia może wymagać indywidualnego dostosowania.

W przypadku szczepionki dziewięciowalentnej standardowy schemat trzydawkowy obejmuje podanie preparatu w miesiącach 0, 2 i 6. Dla szczepionki dwuwalentnej stosuje się schemat 0, 1 i 6 miesięcy. Szczegółowy harmonogram powinien być zgodny z charakterystyką produktu leczniczego oraz aktualnymi zaleceniami.

Czy szczepienie przeciw HPV jest bezpłatne w Polsce?

W Polsce funkcjonuje powszechny program bezpłatnych szczepień przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców w wieku 9–14 lat. Ponadto osoby niepełnoletnie poza tą grupą wiekową mogą korzystać z refundacji szczepionek na zasadach określonych w aktualnych przepisach. Według informacji NFZ z 2026 roku osoby do ukończenia 18 lat mogą otrzymać szczepionkę bezpłatnie w ramach refundacji, natomiast dla dorosłych dostępna jest 50-procentowa refundacja określonego preparatu, po spełnieniu odpowiednich warunków. Przed szczepieniem warto sprawdzić aktualne zasady finansowania, ponieważ lista refundacyjna i organizacja programu mogą ulegać zmianom.

Czy szczepionka przeciw HPV jest skuteczna?

Dane epidemiologiczne i wyniki badań populacyjnych wskazują, że szczepienia przeciw HPV istotnie ograniczają ryzyko rozwoju zmian przedrakowych oraz raka szyjki macicy. Jednym z najważniejszych dowodów jest szwedzkie badanie populacyjne opublikowane w „The New England Journal of Medicine” w 2020 roku, obejmujące około 1,67 mln dziewcząt i kobiet.

W badaniu wykazano, że szczepienie czterowalentną szczepionką przeciw HPV było związane z istotnym zmniejszeniem ryzyka inwazyjnego raka szyjki macicy. Wśród kobiet zaszczepionych przed ukończeniem 17. roku życia zaobserwowano około 88-procentowe zmniejszenie ryzyka zachorowania w porównaniu z kobietami niezaszczepionymi, po uwzględnieniu analizowanych czynników zakłócających. Wyniki te potwierdzają szczególnie duże znaczenie szczepień wykonywanych w młodym wieku.

Czy szczepienie przeciw HPV leczy istniejące zakażenie?

Nie. Szczepionki przeciw HPV mają charakter profilaktyczny, a nie terapeutyczny. Nie eliminują już istniejącego zakażenia HPV i nie leczą zmian przedrakowych ani raka szyjki macicy. Jednak przebyte zakażenie jednym typem HPV nie wyklucza potencjalnej korzyści ze szczepienia, ponieważ preparat może zapewniać ochronę przed innymi typami wirusa, z którymi dana osoba nie miała wcześniej kontaktu.

Decyzję o szczepieniu u osoby dorosłej warto podjąć po omówieniu indywidualnych korzyści i ograniczeń z lekarzem.

Profilaktyka raka szyjki macicy – jak zmniejszyć ryzyko zachorowania?

Profilaktyka raka szyjki macicy obejmuje działania zapobiegające zakażeniu HPV oraz metody pozwalające wykryć zmiany przedrakowe na etapie, na którym możliwe jest ich skuteczne leczenie. W praktyce najważniejsze znaczenie ma połączenie szczepień przeciw HPV i regularnych badań przesiewowych.

Badania przesiewowe raka szyjki macicy w Polsce w 2026 roku

W Polsce bezpłatny program profilaktyki raka szyjki macicy finansowany przez NFZ obejmuje kobiety w wieku od 25 do 64 lat. Dostępne są dwa schematy badań:

• Schemat tradycyjny: cytologia klasyczna wykonywana co trzy lata.
• Schemat oparty na HPV HR: test molekularny z genotypowaniem wykonywany standardowo co pięć lat. W przypadku wyniku dodatniego z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna (LBC).

Dalsze postępowanie zależy od wyników badań i indywidualnej oceny ryzyka. W określonych przypadkach konieczne może być ponowne badanie po 12 miesiącach lub skierowanie na kolposkopię. Badania w ramach programu NFZ są bezpłatne i nie wymagają skierowania. Można się na nie zapisać między innymi za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta i centralnej e-rejestracji. Należy przy tym pamiętać, że badania przesiewowe dotyczą kobiet bez objawów choroby. Nieprawidłowe krwawienia, ból lub inne niepokojące dolegliwości wymagają diagnostyki niezależnie od wieku i terminu ostatniego badania profilaktycznego.

Czy po szczepieniu przeciw HPV trzeba wykonywać cytologię?

Tak. Szczepienie przeciw HPV nie zwalnia z wykonywania badań przesiewowych raka szyjki macicy. Szczepionki zapewniają wysoką ochronę przed określonymi typami HPV, ale nie eliminują całkowicie ryzyka zachorowania. Ponadto część kobiet mogła zostać zakażona wirusem jeszcze przed przyjęciem szczepionki. Dlatego również osoby zaszczepione powinny uczestniczyć w programach profilaktycznych zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.

Czy prezerwatywa chroni przed zakażeniem HPV?

Stosowanie prezerwatyw zmniejsza ryzyko transmisji HPV, jednak nie zapewnia całkowitej ochrony. Wirus może bowiem przenosić się poprzez kontakt z zakażoną skórą lub błoną śluzową obszarów nieosłoniętych prezerwatywą. Z tego względu szczepienia przeciw HPV i badania przesiewowe pozostają podstawą profilaktyki raka szyjki macicy.

Rak szyjki macicy – rokowania i szanse na wyleczenie

Rokowanie w raku szyjki macicy zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania nowotworu w momencie rozpoznania. Największe szanse na trwałe wyleczenie mają pacjentki, u których chorobę wykryto we wczesnym stadium, zanim doszło do zajęcia regionalnych węzłów chłonnych lub powstania przerzutów. Według danych amerykańskiego National Cancer Institute w wybranych wczesnych stadiach raka szyjki macicy odpowiednio dobrane leczenie chirurgiczne lub radioterapia mogą zapewniać odsetki wyleczeń rzędu 85–90 proc. Nie oznacza to jednak, że każda pacjentka z wczesnym rakiem szyjki macicy ma identyczne rokowanie.

Istotne znaczenie mają również wielkość guza, głębokość naciekania, obecność zatorów nowotworowych w naczyniach chłonnych i krwionośnych, typ histologiczny oraz odpowiedź na leczenie. W chorobie miejscowo zaawansowanej możliwe jest leczenie z intencją radykalną, najczęściej z wykorzystaniem chemioradioterapii i brachyterapii. Natomiast w przypadku przerzutów odległych leczenie zwykle koncentruje się na wydłużeniu życia, kontroli choroby i ograniczeniu objawów.

Czy rak szyjki macicy może nawrócić po leczeniu?

Tak. Pomimo zakończenia leczenia radykalnego u części pacjentek może dojść do nawrotu choroby. Ryzyko jest większe między innymi w przypadku zaawansowanego stadium, zajęcia węzłów chłonnych, dużego guza oraz innych niekorzystnych cech histopatologicznych. Dlatego po zakończeniu terapii konieczna jest regularna kontrola onkologiczna. Obejmuje ona ocenę objawów, badanie przedmiotowe i ginekologiczne, a w uzasadnionych sytuacjach także badania obrazowe. Kontrole pozwalają również rozpoznawać i leczyć późne powikłania terapii, takie jak zaburzenia funkcjonowania pęcherza moczowego, jelit, układu limfatycznego czy problemy związane ze zdrowiem seksualnym.

Rak szyjki macicy a ciąża i płodność

Rozpoznanie raka szyjki macicy u kobiety w wieku rozrodczym wiąże się nie tylko z koniecznością leczenia nowotworu, ale również z oceną możliwości zachowania płodności. W przypadku zmian przedrakowych i wybranych bardzo wczesnych stadiów raka możliwe jest zastosowanie metod oszczędzających macicę.

Jedną z nich jest konizacja szyjki macicy, która w określonych sytuacjach pozwala usunąć zmianę nowotworową bez konieczności usuwania całego narządu. U starannie zakwalifikowanych pacjentek można również rozważyć trachelektomię. Należy jednak pamiętać, że zabiegi wykonywane na szyjce macicy mogą zwiększać ryzyko powikłań położniczych, w tym porodu przedwczesnego. Jeżeli rak szyjki macicy zostanie rozpoznany podczas ciąży, postępowanie zależy od stadium nowotworu, wieku ciążowego oraz sytuacji klinicznej pacjentki.

Decyzje terapeutyczne powinny być podejmowane przez wielodyscyplinarny zespół, z uwzględnieniem bezpieczeństwa onkologicznego kobiety oraz możliwych konsekwencji dla płodu.

Najczęstsze pytania dotyczące raka szyjki macicy

Rak szyjki macicy budzi wiele pytań dotyczących objawów, czynników ryzyka, diagnostyki i możliwości leczenia. Poniżej odpowiadamy na najczęstsze z nich, wyjaśniając najważniejsze kwestie związane z rozpoznaniem i przebiegiem choroby. 

Czy rak szyjki macicy boli?

We wczesnym stadium rak szyjki macicy najczęściej nie powoduje bólu. Dolegliwości bólowe mogą pojawić się wraz z rozwojem nowotworu, zwłaszcza gdy dochodzi do naciekania otaczających tkanek i narządów. Brak bólu nie wyklucza choroby.

Czy rak szyjki macicy jest dziedziczny?

Rak szyjki macicy nie jest typowym nowotworem dziedzicznym. Jego główną przyczyną jest przetrwałe zakażenie onkogennymi typami HPV. Uwarunkowania genetyczne i immunologiczne mogą wpływać na podatność organizmu na rozwój choroby, jednak nie odgrywają takiej roli jak dziedziczne mutacje związane z niektórymi innymi nowotworami.

Czy rak szyjki macicy może wystąpić bez zakażenia HPV?

Tak, chociaż jest to sytuacja rzadka. Zdecydowana większość przypadków raka szyjki macicy ma związek z HPV, jednak istnieją również nowotwory HPV-niezależne, w tym niektóre typy gruczolakoraka.

Czy prawidłowa cytologia wyklucza raka szyjki macicy?

Nie. Prawidłowy wynik cytologii znacząco zmniejsza prawdopodobieństwo obecności nieprawidłowych zmian komórkowych, ale nie wyklucza ich całkowicie. Możliwe są wyniki fałszywie ujemne, dlatego przy niepokojących objawach konieczna jest diagnostyka niezależnie od wyniku ostatniego badania przesiewowego.

Czy dodatni wynik HPV oznacza raka?

Nie. Dodatni wynik testu HPV HR oznacza wykrycie zakażenia typem wirusa o wysokim potencjale onkogennym. U większości zakażonych osób nie rozwinie się rak szyjki macicy. Wynik dodatni wymaga jednak odpowiedniego postępowania, ponieważ przetrwałe zakażenie może prowadzić do zmian przedrakowych.

Czy można całkowicie wyleczyć raka szyjki macicy?

Tak. Rak szyjki macicy wykryty we wczesnym stadium może zostać całkowicie wyleczony. W bardziej zaawansowanych stadiach również możliwe jest leczenie radykalne, jednak szanse powodzenia zależą od rozległości choroby i indywidualnych czynników rokowniczych.

Źródła:

1. Narodowy Fundusz Zdrowia, Profilaktyka raka szyjki macicy: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy
2. NFZ, Rak szyjki macicy – nowotwór, któremu możesz zapobiec: https://pacjent.gov.pl/rak-szyjki-macicy-nowotwor-ktoremu-mozesz-zapobiec
3. Ministerstwo Zdrowia, Bezpłatne programy profilaktyczne: https://www.gov.pl/web/zdrowie/bezplatne-programy-profilaktyczne
4. Rzecznik Praw Pacjenta, Profilaktyka raka szyjki macicy: https://www.gov.pl/web/rpp/profilaktyka-raka-szyjki-macicy
5. NIZP PZH – PIB, Szczepienia przeciw HPV: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/hpv/
6. Portal Onkologiczny, Rak szyjki macicy: https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/szyjka-macicy

8. WHO, Cervical cancer: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
9. WHO, Human papillomavirus and cancer: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer/
10. WHO, Cervical Cancer Elimination Initiative: https://www.who.int/initiatives/cervical-cancer-elimination-initiative
11. National Cancer Institute, Cervical Cancer Treatment (PDQ®): https://www.cancer.gov/types/cervical/hp/cervical-treatment-pdq
12. ESGO/ESTRO/ESP, Guidelines for the management of patients with cervical cancer – Update 2023: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10176411/
13. Lei J. i wsp., HPV Vaccination and the Risk of Invasive Cervical Cancer, „The New England Journal of Medicine”, 2020: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1917338
14. Ramirez P.T. i wsp., Minimally Invasive versus Abdominal Radical Hysterectomy for Cervical Cancer, „The New England Journal of Medicine”, 2018: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1806395
15. Mayo Clinic, Cervical cancer – Symptoms and causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cervical-cancer/symptoms-causes/syc-20352501
16. NHS, Cervical cancer: https://www.nhs.uk/conditions/cervical-cancer/
17. Cleveland Clinic, Cervical Cancer: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/12216-cervical-cancer