Rak prostaty – objawy, diagnostyka, przerzuty, leczenie i rokowania

Rak prostaty, nazywany również rakiem gruczołu krokowego lub rakiem stercza, jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce. W 2023 roku odnotowano 23 710 nowych przypadków tej choroby. Rak prostaty może przez wiele lat rozwijać się bezobjawowo, a jego przebieg jest bardzo zróżnicowany – od wolno rosnących zmian, które wymagają przede wszystkim obserwacji, po agresywne nowotwory dające przerzuty, przede wszystkim do kości. Wybór leczenia zależy m.in. od stopnia zaawansowania, grupy złośliwości nowotworu, stężenia PSA, wieku i stanu ogólnego pacjenta. Współczesne postępowanie w raku prostaty coraz częściej opiera się na precyzyjnej stratyfikacji ryzyka. W diagnostyce wykorzystuje się oznaczenie PSA, badanie per rectum, rezonans magnetyczny prostaty oraz biopsję, natomiast u wybranych chorych istotną rolę odgrywa PSMA PET/CT i diagnostyka molekularna. Leczenie może obejmować aktywny nadzór, radykalną prostatektomię, w tym operację w asyście robota, radioterapię, hormonoterapię, chemioterapię, inhibitory PARP oraz leczenie radioizotopowe.

Z tego artykułu dowiesz się…

• Jakie objawy może powodować rak prostaty i dlaczego we wczesnym stadium choroba często rozwija się bez wyraźnych dolegliwości.
• Jakie są najważniejsze metody diagnostyki raka prostaty, w tym oznaczenie PSA, badanie per rectum, rezonans magnetyczny, biopsję oraz PSMA PET/CT.
• Zrozumiesz, gdzie najczęściej powstają przerzuty raka prostaty i od czego zależy wybór leczenia, obejmującego m.in. aktywny nadzór, prostatektomię, radioterapię, hormonoterapię i nowoczesne leczenie systemowe.
• Jakie są rokowania w raku prostaty oraz jak rozwój chirurgii robotycznej, diagnostyki molekularnej i terapii ukierunkowanych na PSMA zmienia leczenie pacjentów.

Co to jest rak prostaty?

Rak prostaty to nowotwór złośliwy rozwijający się w gruczole krokowym, czyli prostacie. Jest to niewielki narząd położony poniżej pęcherza moczowego, otaczający początkowy odcinek cewki moczowej. Prostata uczestniczy w produkcji płynu wchodzącego w skład nasienia. Zdecydowana większość nowotworów złośliwych prostaty to gruczolakoraki. Znacznie rzadziej występują inne typy histologiczne, m.in. nowotwory neuroendokrynne czy drobnokomórkowe.

Jedną z najważniejszych cech raka prostaty jest bardzo zróżnicowany przebieg kliniczny. U części pacjentów nowotwór rozwija się tak wolno, że przez wiele lat nie powoduje istotnych problemów zdrowotnych i nie wymaga natychmiastowego leczenia. Z drugiej strony występują agresywne postacie raka prostaty, zdolne do szybkiego naciekania okolicznych struktur oraz tworzenia przerzutów. Dlatego samo rozpoznanie raka prostaty nie określa jeszcze rokowania. Kluczowe znaczenie mają stopień zaawansowania TNM, stężenie PSA, wynik badania histopatologicznego, grupa złośliwości ISUP, cechy guza w badaniach obrazowych, obecność przerzutów, a w wybranych przypadkach również profil molekularny nowotworu.

Rak prostaty w Polsce z aktualnymi danymi

Rak prostaty jest obecnie najczęściej rejestrowanym nowotworem złośliwym wśród mężczyzn w Polsce. Według najnowszych pełnych danych Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku rozpoznano 23 710 przypadków nowotworu złośliwego gruczołu krokowego. Oznacza to, że rak prostaty odpowiadał za około 24,5 proc. wszystkich nowotworów złośliwych rozpoznanych u mężczyzn. Dla porównania w 2022 roku odnotowano około 21 tys. zachorowań. Narodowy Portal Onkologiczny wskazuje, że w ciągu dekady liczba nowych rozpoznań wyraźnie wzrosła: z 12 858 przypadków w 2013 roku do 20 961 w 2022 roku, czyli o około 63 proc.

Nowsze dane Narodowej Strategii Onkologicznej pokazują również wzrost standaryzowanego współczynnika zachorowalności – z 97,22 na 100 tys. mężczyzn w 2013 roku do 153,18 na 100 tys. w 2023 roku. Jednocześnie poprawiają się wyniki leczenia. Wśród pacjentów, u których raka prostaty rozpoznano w 2018 roku, względne przeżycie pięcioletnie było o niemal 6 punktów procentowych wyższe niż u chorych diagnozowanych w 2013 roku. Rosnąca liczba rozpoznań nie musi jednak oznaczać wyłącznie rzeczywistego wzrostu zachorowalności. Wpływają na nią także starzenie się społeczeństwa, większa dostępność oznaczeń PSA oraz rozwój diagnostyki obrazowej. Skala problemu będzie prawdopodobnie nadal rosła, ponieważ wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka raka prostaty.

Jakie są przyczyny raka prostaty?

Nie istnieje jedna określona przyczyna raka prostaty. Nowotwór rozwija się w następstwie zmian genetycznych prowadzących do zaburzenia mechanizmów kontrolujących wzrost, podział i śmierć komórek. Ryzyko jest wynikiem współdziałania wieku, predyspozycji genetycznych oraz prawdopodobnie szeregu czynników środowiskowych i związanych ze stylem życia.

Wiek a rak prostaty

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wiek. Rak prostaty występuje rzadko przed 40. rokiem życia, natomiast częstość zachorowań gwałtownie zwiększa się w kolejnych dekadach. Według Narodowego Portalu Onkologicznego średni wiek zachorowania wynosi około 70 lat.

Rak prostaty w rodzinie

Istotne znaczenie ma obciążenie rodzinne. Według danych Narodowego Portalu Onkologicznego obecność jednego krewnego pierwszego stopnia chorego na raka prostaty wiąże się z około dwukrotnie wyższym ryzykiem zachorowania. Przy dwóch takich krewnych ryzyko może być około pięciokrotnie wyższe. Szczególną uwagę zwraca się na zachorowania występujące w młodszym wieku oraz rodziny, w których pojawiają się również rak piersi, jajnika, trzustki czy inne nowotwory związane z dziedzicznymi zespołami predyspozycji nowotworowej.

BRCA2 i inne predyspozycje genetyczne

Jednym z najlepiej poznanych genetycznych czynników ryzyka jest patogenny wariant genu BRCA2. NCI szacuje, że rak prostaty do 80. roku życia może wystąpić u około 19–61 proc. mężczyzn będących nosicielami szkodliwych wariantów BRCA2. Znaczenie mogą mieć także warianty m.in. BRCA1, ATM, CHEK2, PALB2, HOXB13 oraz genów odpowiedzialnych za naprawę niesparowanych zasad DNA, związanych z zespołem Lyncha. Przy czym informacja o zaburzeniach molekularnych ma dziś znaczenie nie tylko dla oceny rodzinnego ryzyka zachorowania. W zaawansowanym raku prostaty może również wpływać na wybór leczenia.

Jakie są objawy raka prostaty?

Wczesny rak prostaty najczęściej nie powoduje żadnych objawów. To jedna z najważniejszych informacji dotyczących tej choroby. Brak dolegliwości ze strony układu moczowego nie wyklucza obecności nowotworu. Rak często rozpoczyna rozwój w obwodowej części prostaty, dlatego niewielki guz może przez długi czas nie uciskać cewki moczowej. Objawy pojawiają się częściej wraz ze wzrostem miejscowym nowotworu albo rozwojem choroby zaawansowanej.

Wczesne objawy raka prostaty

Jeżeli występują dolegliwości, mogą obejmować:

• częstsze oddawanie moczu,
• konieczność oddawania moczu w nocy,
• naglące parcie na mocz,
• trudności w rozpoczęciu mikcji,
• osłabienie strumienia moczu,
• przerywany strumień moczu,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
• obecność krwi w moczu,
• obecność krwi w nasieniu,
• zaburzenia erekcji.

Należy jednak podkreślić, że są to objawy nieswoiste. Bardzo podobne dolegliwości może powodować łagodny rozrost gruczołu krokowego, który jest znacznie częstszy i nie jest nowotworem złośliwym.

Objawy zaawansowanego raka prostaty

W bardziej zaawansowanej chorobie mogą pojawić się natomiast:

• narastające problemy z oddawaniem moczu,
• zatrzymanie moczu,
• krwiomocz,
• ból miednicy,
• przewlekły ból pleców,
• ból bioder lub innych kości,
• patologiczne złamania,
• osłabienie kończyn,
• niedokrwistość i przewlekłe zmęczenie,
• niezamierzona utrata masy ciała.

Szczególnego znaczenia nabierają bóle kostne, ponieważ kości są najczęstszą lokalizacją przerzutów raka prostaty.

Rak prostaty – gdzie daje przerzuty?

Rak prostaty może szerzyć się przez ciągłość, układ limfatyczny oraz drogą krwi. Początkowo guz może naciekać struktury znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie prostaty, m.in. pęcherzyki nasienne. Komórki nowotworowe mogą następnie przedostawać się do regionalnych węzłów chłonnych. Najbardziej charakterystyczną lokalizacją przerzutów odległych są jednak kości.

Przerzuty raka prostaty do kości

Przerzuty mogą pojawiać się m.in. w:

• kręgosłupie,
• miednicy,
• żebrach,
• kościach udowych i innych częściach szkieletu.

Mogą prowadzić do przewlekłego bólu, złamań patologicznych i ograniczenia sprawności. Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem przerzutów do kręgosłupa jest ucisk rdzenia kręgowego. Nowy, nasilający się ból pleców u pacjenta z zaawansowanym rakiem prostaty, zwłaszcza w połączeniu z osłabieniem kończyn, zaburzeniami czucia lub problemami z kontrolowaniem moczu czy stolca, wymaga pilnej diagnostyki. Wytyczne EAU wskazują ucisk rdzenia jako powikłanie wymagające natychmiastowego postępowania.

Czy rak prostaty daje przerzuty do innych narządów?

Tak. Poza kośćmi i węzłami chłonnymi rak prostaty może tworzyć przerzuty m.in. w wątrobie i płucach. Zajęcie narządów trzewnych częściej występuje w bardziej zaawansowanej i biologicznie agresywnej chorobie.

Jak wykrywa się raka prostaty?

Diagnostyka raka prostaty jest obecnie procesem wieloetapowym. Nie powinna opierać się wyłącznie na pojedynczym wyniku PSA. Podstawowymi elementami oceny są wywiad, oznaczenie PSA, badanie gruczołu krokowego przez odbytnicę, rezonans magnetyczny oraz – gdy istnieją wskazania – biopsja.

PSA a rak prostaty

PSA, czyli swoisty antygen sterczowy, jest białkiem produkowanym przez komórki prostaty. Jego stężenie oznacza się we krwi. Podwyższony poziom PSA może występować w raku prostaty, ale PSA nie jest markerem swoistym wyłącznie dla nowotworu. Na wynik mogą wpływać również m.in. łagodny rozrost prostaty, stan zapalny czy inne czynniki.

Dlatego nie można rozpoznać raka prostaty wyłącznie na podstawie podwyższonego PSA. Aktualne wytyczne EAU wskazują m.in., że u bezobjawowych mężczyzn z PSA w zakresie 3–10 ng/ml przed rozpoczęciem dalszej diagnostyki należy rozważyć powtórzenie oznaczenia. Przy PSA 3–20 ng/ml jednym z podstawowych narzędzi pomagających podjąć decyzję o biopsji jest MRI prostaty.

Badanie per rectum

Badanie palcem przez odbytnicę, czyli DRE, pozwala ocenić tylną powierzchnię prostaty. Nieprawidłowa konsystencja, asymetria czy wyczuwalny guz mogą zwiększać podejrzenie nowotworu. EAU podaje, że około 18 proc. raków prostaty może być wykrywanych na podstawie podejrzanego wyniku DRE niezależnie od stężenia PSA.

Rezonans magnetyczny prostaty

Rezonans magnetyczny stał się jednym z kluczowych elementów współczesnej diagnostyki. MRI pomaga:

• wykrywać podejrzane ogniska,
• określać ich lokalizację,
• oceniać ryzyko klinicznie istotnego nowotworu,
• planować biopsję celowaną,
• oceniać miejscowe zaawansowanie choroby.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi EAU rezonans powinien być wykonany przed biopsją u mężczyzn z podejrzeniem raka ograniczonego do narządu.

Biopsja prostaty

Ostateczne potwierdzenie raka prostaty najczęściej wymaga badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji. Jeżeli w MRI zostanie wykryta podejrzana zmiana, możliwe jest pobranie materiału bezpośrednio z jej obszaru. Coraz większe znaczenie ma biopsja przez krocze, która ogranicza ryzyko części powikłań infekcyjnych związanych z dostępem przezodbytniczym. Patomorfolog określa następnie typ nowotworu oraz jego złośliwość.

Skala Gleasona i grupy ISUP – co oznaczają?

Ocena złośliwości histologicznej ma fundamentalne znaczenie dla rokowania i wyboru leczenia. Tradycyjnie stosowana jest skala Gleasona, w której ocenia się dwa dominujące wzorce utkania raka. Wynik może być przedstawiony np. jako 3+3=6, 3+4=7 albo 4+5=9. W praktyce klinicznej stosuje się również grupy złośliwości ISUP – od Grade Group 1 do Grade Group 5. Im wyższa grupa, tym większe prawdopodobieństwo agresywnego przebiegu, wznowy oraz powstawania przerzutów. Sama ocena histologiczna nie wystarcza jednak do określenia ryzyka. Interpretowana jest razem ze stężeniem PSA, stopniem zaawansowania klinicznego oraz wynikami badań obrazowych.

PSMA PET/CT w diagnostyce raka prostaty

Jedną z najważniejszych zmian ostatnich lat jest rozwój diagnostyki wykorzystującej PSMA, czyli antygen błonowy specyficzny dla prostaty. Badanie PET/CT z ligandem PSMA umożliwia wykrywanie ognisk raka prostaty w węzłach chłonnych, kościach i innych narządach. EAU wskazuje, że PSMA PET/CT jest bardziej czułe w wykrywaniu przerzutów do węzłów chłonnych i kości niż klasyczna diagnostyka oparta na tomografii komputerowej i scyntygrafii kości. W chorobie wysokiego ryzyka lub miejscowo zaawansowanej zalecane jest wykorzystanie PSMA PET/CT do oceny rozsiewu, jeśli metoda jest dostępna.

Jak leczy się raka prostaty?

Nie istnieje jedna metoda leczenia odpowiednia dla wszystkich chorych. Strategia zależy przede wszystkim od:

• stopnia zaawansowania TNM,
• grupy złośliwości ISUP,
• stężenia PSA,
• grupy ryzyka,
• wieku pacjenta,
• przewidywanej długości życia,
• chorób współistniejących,
• obecności przerzutów,
• wcześniejszego leczenia,
• profilu molekularnego nowotworu,
• preferencji pacjenta.

Dlatego współczesne leczenie raka prostaty ma charakter wielodyscyplinarny.

Aktywny nadzór – kiedy raka prostaty nie trzeba od razu leczyć?

Nie każdy rak prostaty wymaga natychmiastowej operacji lub radioterapii. W przypadku odpowiednio dobranych chorych z nowotworem niskiego ryzyka preferowaną strategią może być aktywny nadzór. Nie oznacza on rezygnacji z leczenia. Pacjent jest regularnie kontrolowany, a leczenie radykalne można wdrożyć, gdy pojawią się oznaki progresji. Monitorowanie może obejmować PSA, badanie lekarskie, rezonans magnetyczny oraz ponowne biopsje. Celem jest uniknięcie lub odsunięcie w czasie działań niepożądanych radykalnego leczenia u pacjentów, których nowotwór może przez wiele lat nie stanowić istotnego zagrożenia.

Operacja raka prostaty – prostatektomia radykalna

Podstawową metodą chirurgicznego leczenia raka prostaty jest prostatektomia radykalna, czyli usunięcie całego gruczołu krokowego wraz z pęcherzykami nasiennymi. U części pacjentów wykonuje się również limfadenektomię miedniczną. Operację można przeprowadzić:

• metodą otwartą,
• laparoskopowo,
• laparoskopowo w asyście robota chirurgicznego.

Leczenie operacyjne stosuje się przede wszystkim u odpowiednio zakwalifikowanych chorych z rakiem ograniczonym miejscowo oraz u części pacjentów z chorobą wyższego ryzyka w ramach leczenia skojarzonego.

Operacje raka prostaty robotem

Chirurgia robotyczna bardzo szybko upowszechniła się w polskiej urologii. W prostatektomii robot nie wykonuje operacji samodzielnie – jest narzędziem sterowanym przez chirurga z konsoli. System zapewnia operatorowi trójwymiarowy obraz pola operacyjnego w powiększeniu oraz bardzo precyzyjne sterowanie narzędziami. Pozwala również wykonywać zabieg przez niewielkie nacięcia.

Skala wykorzystania robotyki w Polsce rośnie bardzo szybko. Według raportu „Chirurgia Robotowa 2025” w 2024 roku wykonano w kraju około 17,1 tys. zabiegów w asyście robotów medycznych, o 70 proc. więcej niż rok wcześniej. Ponad 97 proc. stanowiły operacje onkologiczne, a około 67 proc. przypadło na urologię, przede wszystkim prostatektomie. Operacje robotowe wykonywało już ponad 100 szpitali. Radykalna prostatektomia z zastosowaniem systemu robotowego jest świadczeniem finansowanym w ramach NFZ. Robotyczna prostatektomia może wiązać się m.in. z mniejszą utratą krwi i korzyściami okołooperacyjnymi. Nie oznacza to jednak automatycznie lepszego wyniku onkologicznego u każdego pacjenta. Bardzo istotne są doświadczenie operatora, prawidłowa kwalifikacja chorego oraz jakość ośrodka.

Aktualne wytyczne EAU podkreślają również, że operacja robotyczna nadal może powodować powikłania typowe dla prostatektomii. Do najważniejszych długoterminowych konsekwencji należą nietrzymanie moczu i zaburzenia erekcji.

Radioterapia raka prostaty

Radioterapia może stanowić alternatywę dla leczenia chirurgicznego albo element leczenia skojarzonego. W zależności od sytuacji klinicznej stosuje się przede wszystkim:

Radioterapię z pól zewnętrznych

Nowoczesne techniki, takie jak IMRT i VMAT z kontrolą obrazową IGRT, umożliwiają podanie wysokiej dawki promieniowania na obszar nowotworu przy jednoczesnym ograniczeniu napromieniania zdrowych tkanek.

Brachyterapię

Źródło promieniowania znajduje się bezpośrednio w obrębie prostaty lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. W określonych grupach chorych brachyterapia może być stosowana samodzielnie albo jako element leczenia skojarzonego z radioterapią zewnętrzną. U chorych z nowotworem o wyższym ryzyku radioterapia jest często łączona z terapią obniżającą stężenie androgenów.

Hormonoterapia raka prostaty

Wzrost większości komórek raka prostaty jest zależny od działania androgenów, przede wszystkim testosteronu. Dlatego jednym z filarów leczenia zaawansowanej choroby jest terapia deprywacji androgenowej – ADT. Może być prowadzona farmakologicznie za pomocą agonistów lub antagonistów GnRH, a znacznie rzadziej chirurgicznie poprzez orchidektomię.

Obniżenie aktywności androgenowej może prowadzić do regresji nowotworu lub spowolnienia jego wzrostu, ale długotrwała ADT wiąże się również z działaniami niepożądanymi. Mogą obejmować m.in. uderzenia gorąca, zaburzenia funkcji seksualnych, utratę masy mięśniowej, zmiany metaboliczne i utratę masy kostnej. Dlatego EAU zaleca u pacjentów rozpoczynających długotrwałą ADT ocenę ryzyka osteoporozy i monitorowanie powikłań metabolicznych.

Leczenie raka prostaty z przerzutami

Współczesne leczenie przerzutowego raka prostaty znacząco różni się od terapii stosowanej jeszcze kilkanaście lat temu. U większości pacjentów z nowo rozpoznanym przerzutowym hormonowrażliwym rakiem prostaty sama ADT nie jest już optymalnym leczeniem, jeżeli stan chorego pozwala na zastosowanie terapii skojarzonej. Według wytycznych EAU 2026 ADT może być łączona m.in. z:

• abirateronem,
• apalutamidem,
• enzalutamidem,
• darolutamidem,
• w wybranych sytuacjach z chemioterapią docetakselem jako częścią intensyfikowanego schematu leczenia.

U odpowiednio dobranych pacjentów stosuje się zatem podwójną lub potrójną terapię systemową. U chorych z niewielką objętością przerzutów już w momencie rozpoznania zastosowanie może mieć także radioterapia gruczołu krokowego.

Rak prostaty oporny na kastrację

W trakcie leczenia zaawansowanego raka prostaty może dojść do sytuacji, w której choroba zaczyna postępować pomimo utrzymywania bardzo niskiego stężenia testosteronu. Mówimy wtedy o raku prostaty opornym na kastrację. Nie oznacza to jednak wyczerpania możliwości leczenia. W przerzutowym raku prostaty opornym na kastrację dostępne są różne strategie, m.in.:

• inhibitory szlaku receptora androgenowego,
• docetaksel,
• kabazytaksel,
• inhibitory PARP u odpowiednio dobranych pacjentów,
• rad-223 w określonych sytuacjach,
• terapia radioizotopowa ukierunkowana na PSMA.

Wybór zależy m.in. od wcześniejszego leczenia, lokalizacji przerzutów, stanu ogólnego, profilu molekularnego oraz ekspresji PSMA.

Badania molekularne i inhibitory PARP w raku prostaty

Rozwój diagnostyki molekularnej zmienił podejście do zaawansowanego raka prostaty. U części chorych występują zaburzenia genów uczestniczących w homologicznej rekombinacji i naprawie DNA, przede wszystkim BRCA1 i BRCA2, ale również innych genów szlaku HRR. Ich wykrycie może mieć bezpośrednie konsekwencje terapeutyczne. Inhibitory PARP wykorzystują szczególną podatność komórek nowotworowych z zaburzeniami naprawy DNA. W określonych sytuacjach klinicznych stosowane są m.in. olaparyb oraz schematy łączące inhibitor PARP z lekiem ukierunkowanym na receptor androgenowy. EAU podkreśla znaczenie badań somatycznych i germinalnych w zaawansowanym raku prostaty, ponieważ ich wynik może kwalifikować pacjenta do określonego leczenia celowanego.

Leczenie lutetem-177-PSMA

Kolejnym kierunkiem rozwoju terapii jest teranostyka wykorzystująca PSMA. Najpierw za pomocą diagnostycznego badania PET ocenia się, czy komórki nowotworowe wykazują odpowiednią ekspresję celu molekularnego. Następnie możliwe jest zastosowanie ligandu PSMA połączonego z radioizotopem terapeutycznym. Najlepiej przebadaną terapią tego rodzaju jest lutet-177-PSMA-617.

W badaniu VISION terapia ^177Lu-PSMA-617 dodana do standardowego postępowania wydłużała zarówno czas wolny od progresji radiologicznej, jak i przeżycie całkowite u odpowiednio dobranych pacjentów z przerzutowym rakiem prostaty opornym na kastrację i ekspresją PSMA. Rozwój tej metody dobrze pokazuje, jak silnie diagnostyka molekularna i medycyna nuklearna zmieniają obecnie leczenie zaawansowanego raka prostaty.

Czy rak prostaty jest wyleczalny?

Tak. Rak prostaty wykryty na etapie choroby ograniczonej miejscowo jest w wielu przypadkach nowotworem wyleczalnym. Sytuacja zmienia się, gdy występują przerzuty odległe. Wówczas celem leczenia jest przede wszystkim zahamowanie progresji, wydłużenie życia, ograniczenie powikłań i utrzymanie możliwie dobrej jakości życia. Jednocześnie rozwój nowoczesnych terapii sprawia, że nawet zaawansowany rak prostaty może być u części pacjentów kontrolowany przez wiele lat.

Rak prostaty – rokowania

Rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania. Znaczenie mają także:

• grupa złośliwości ISUP i wynik Gleasona,
• stężenie PSA,
• wielkość i miejscowe zaawansowanie guza,
• zajęcie węzłów chłonnych,
• obecność i liczba przerzutów,
• obecność przerzutów trzewnych,
• profil molekularny nowotworu,
• stan ogólny chorego,
• odpowiedź na leczenie.

Różnice między chorobą miejscową, a przerzutową są bardzo duże. Według danych amerykańskiego programu SEER dla mężczyzn diagnozowanych w latach 2015–2021 pięcioletnie względne przeżycie wynosiło ponad 99 proc. w chorobie miejscowej i regionalnej, natomiast w przypadku raka prostaty z przerzutami odległymi około 38 proc. Są to dane populacyjne ze Stanów Zjednoczonych i nie powinny być bezpośrednio przekładane na rokowanie konkretnego pacjenta w Polsce.

Polskie dane również wskazują na poprawę wyników. Według aktualizacji Raportu otwarcia Narodowej Strategii Onkologicznej względne przeżycie pięcioletnie pacjentów z rakiem prostaty diagnozowanych w 2018 roku było o 5,9 punktu procentowego wyższe niż wśród chorych diagnozowanych w 2013 roku.

Czy można zapobiec rakowi prostaty?

Nie ma sposobu, który pozwalałby całkowicie zapobiec rakowi prostaty. Najważniejsze czynniki ryzyka – przede wszystkim wiek i predyspozycje genetyczne – są niemodyfikowalne. Zdrowy styl życia pozostaje jednak istotny z punktu widzenia ogólnego ryzyka chorób przewlekłych oraz tolerancji ewentualnego leczenia onkologicznego. Szczególne znaczenie ma niepalenie tytoniu, utrzymywanie prawidłowej masy ciała i regularna aktywność fizyczna. Nie ma natomiast wystarczających dowodów, aby zalecać konkretny suplement, witaminę czy produkt spożywczy jako skuteczną metodę zapobiegania rakowi prostaty.

Kiedy warto wykonać PSA?

Decyzja o oznaczaniu PSA u mężczyzny bez objawów powinna uwzględniać wiek, przewidywaną długość życia i indywidualne ryzyko. EAU zaleca, aby możliwość wczesnej diagnostyki z wykorzystaniem PSA omawiać z dobrze poinformowanymi mężczyznami:

• od około 50. roku życia w populacji ogólnej,
• od 45. roku życia przy obciążeniu rodzinnym rakiem prostaty rozpoznanym przed 60. rokiem życia,
• od 45. roku życia u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego,
• od 40. roku życia u nosicieli patogennego wariantu BRCA2.

Jednocześnie badanie przesiewowe nie powinno być sprowadzane do prostego założenia, że każdy mężczyzna powinien oznaczać PSA co roku. Częstotliwość dalszych badań powinna zależeć od wyjściowego ryzyka i poprzednich wyników.

Rak prostaty – najważniejsze pytania i odpowiedzi

Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące raka prostaty, obejmujące jego objawy, diagnostykę, możliwości leczenia, ryzyko przerzutów oraz rokowanie. 

Czy rak prostaty boli?

Wczesny rak prostaty zazwyczaj nie powoduje bólu. Dolegliwości bólowe, szczególnie ze strony kręgosłupa, miednicy lub innych kości, mogą pojawiać się w chorobie zaawansowanej i wymagają diagnostyki w kierunku przerzutów.

Czy wysokie PSA oznacza raka prostaty?

Nie. PSA może być podwyższone również w chorobach nienowotworowych prostaty. Wynik powinien być interpretowany w kontekście wieku, objawów, badania klinicznego, wielkości prostaty i wyników badań obrazowych.

Czy prawidłowe PSA wyklucza raka prostaty?

Nie całkowicie. Niektóre nowotwory mogą występować przy stosunkowo niskich wartościach PSA. Dlatego diagnostyka zawsze powinna uwzględniać całokształt obrazu klinicznego.

Czy rak prostaty zawsze wymaga operacji?

Nie. U pacjentów z nowotworem niskiego ryzyka właściwym postępowaniem może być aktywny nadzór. U innych chorych alternatywą dla operacji jest radioterapia. W chorobie przerzutowej podstawą leczenia jest przede wszystkim terapia systemowa.

Gdzie najczęściej przerzutuje rak prostaty?

Najczęstszym miejscem przerzutów odległych są kości. Nowotwór może również zajmować węzły chłonne, wątrobę i płuca.

Czy rak prostaty jest dziedziczny?

Część zachorowań ma istotne podłoże genetyczne. Szczególne znaczenie mają m.in. patogenne warianty BRCA2. Przy licznych zachorowaniach na raka prostaty, piersi, jajnika, trzustki lub inne określone nowotwory w rodzinie warto rozważyć konsultację genetyczną.

Czy operacja robotyczna jest lepsza od klasycznej?

Operacja robotyczna jest techniką małoinwazyjną i może zapewniać korzyści okołooperacyjne, ale sam fakt wykorzystania robota nie gwarantuje lepszego wyniku onkologicznego czy czynnościowego. Bardzo duże znaczenie mają doświadczenie chirurga, liczba wykonywanych przez ośrodek zabiegów, zaawansowanie nowotworu oraz indywidualne cechy pacjenta.

Źródła:

1. Narodowy Portal Onkologiczny – Rak gruczołu krokowego: epidemiologia – dane dotyczące zachorowalności w Polsce i zmian liczby rozpoznań w ostatnich latach. Narodowy Portal Onkologiczny
   Epidemiologia raka gruczołu krokowego
2. Krajowy Rejestr Nowotworów – „Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku” – podstawowe źródło aktualnych danych epidemiologicznych dla Polski, w tym liczby zachorowań na raka prostaty. Onkologia
   KRN – Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku
3. Narodowy Portal Onkologiczny – Etiologia i czynniki ryzyka – wiek, obciążenie rodzinne, genetyka i pozostałe czynniki ryzyka. Narodowy Portal Onkologiczny
   Etiologia i czynniki ryzyka raka prostaty
4. Narodowy Portal Onkologiczny – Leczenie raka gruczołu krokowego – aktywny nadzór, prostatektomia, radioterapia, hormonoterapia i leczenie systemowe. Narodowy Portal Onkologiczny
   Leczenie raka gruczołu krokowego
5. Narodowy Portal Onkologiczny – Postępowanie po leczeniu – kontrola PSA i monitorowanie pacjentów po terapii. Narodowy Portal Onkologiczny
   Postępowanie po leczeniu raka prostaty
6. Rzecznik Praw Pacjenta / Modern Healthcare Institute – „Raport Chirurgia Robotowa 2025” – źródło danych dotyczących liczby zabiegów robotycznych w Polsce, udziału urologii i liczby ośrodków wykonujących takie operacje. Raport Chirurgia Robotowa 2025
7. European Association of Urology – EAU Guidelines on Prostate Cancer 2026 – najważniejsze źródło kliniczne wykorzystane w artykule. Wytyczne obejmują m.in. PSA, MRI przed biopsją, biopsję celowaną, PSMA PET/CT, stratyfikację ryzyka, aktywny nadzór i leczenie raka miejscowego oraz przerzutowego. EAU potwierdza, że wydanie 2026 jest aktualizacją wytycznych z 2025 r. Uroweb
   EAU Guidelines on Prostate Cancer 2026 – Diagnostic Evaluation
   EAU Guidelines on Prostate Cancer 2026 – pełne wytyczne

9. National Cancer Institute – Genetics of Prostate Cancer (PDQ) – genetyczne uwarunkowania raka prostaty, BRCA1/BRCA2, ATM, CHEK2, PALB2, HOXB13, geny MMR i znaczenie badań germinalnych oraz somatycznych. Narodowy Instytut Raka
   NCI – Genetics of Prostate Cancer
10. National Cancer Institute – Prostate Cancer Treatment (PDQ) – informacje dotyczące leczenia raka prostaty.
    NCI – Prostate Cancer Treatment
11. National Cancer Institute – BRCA Gene Changes: Cancer Risk and Genetic Testing – znaczenie mutacji BRCA, w szczególności BRCA2.
    NCI – BRCA Gene Changes

12. American Cancer Society – Survival Rates for Prostate Cancer – źródło danych SEER dotyczących pięcioletnich przeżyć. Dla mężczyzn diagnozowanych w latach 2015–2021 pięcioletnie przeżycie względne wynosi ponad 99 proc. w chorobie miejscowej i regionalnej oraz 38 proc. przy przerzutach odległych. American Cancer Society – Prostate Cancer Survival Rates
13. Mayo Clinic – Prostate Cancer: Symptoms and Causes – informacje dotyczące objawów, czynników ryzyka i przebiegu choroby.
    Mayo Clinic – Prostate Cancer
14. NHS – Prostate Cancer – informacje dotyczące objawów, diagnostyki i leczenia.
    NHS – Prostate Cancer
15. Cleveland Clinic – Prostate Cancer – materiał dotyczący przebiegu, objawów, diagnostyki i leczenia raka prostaty. Cleveland Clinic
    Cleveland Clinic – Prostate Cancer
16. Prostate Cancer UK – materiały dotyczące raka prostaty, PSA, diagnostyki, leczenia i życia z chorobą.
    Prostate Cancer UK
17. IARC – Global Cancer Observatory (GLOBOCAN) – międzynarodowe dane epidemiologiczne dotyczące raka prostaty i innych nowotworów.
    IARC Global Cancer Observatory
18. Alivia Onkofundacja – Rak prostaty: badania molekularne i leczenie celowane
19. Wikipedia – Rak gruczołu krokowego