W grudniu 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Naczelnej Rady Lekarskiej z pytaniami o ochronę prywatności pacjentów z chorobami rzadkimi w materiałach dydaktycznych i naukowych. 30 stycznia 2026 r. NRL przedstawiła odpowiedź, wskazując na obowiązujące w Kodeksie Etyki Lekarskiej zasady dotyczące zgód, anonimizacji i ochrony danych, a także na możliwość wszczynania postępowań dyscyplinarnych w razie naruszeń.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie wątpliwości dotyczące publikacji zdjęć pacjentów zgłosił Rzecznik Praw Obywatelskich.
- Jakie regulacje i obowiązki w zakresie ochrony wizerunku przypomniała Naczelna Rada Lekarska.
- Dlaczego choroby rzadkie wymagają podwyższonego standardu ostrożności przy wykorzystaniu materiałów wizualnych.
- Jakie działania edukacyjne i nadzorcze prowadzi samorząd lekarski w obszarze zgód i przetwarzania danych.
Interwencja RPO: naruszenia prywatności w chorobach rzadkich
W grudniu 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę na przypadki publikowania zdjęć pacjentów z chorobami rzadkimi bez odpowiedniej anonimizacji. Charakterystyczne zmiany anatomiczne utrwalone na fotografiach pozwalają na identyfikację pacjentów, a stosowane zgody – zwłaszcza te uzyskane od rodziców dzieci – mogą być niewystarczające lub z biegiem lat tracić aktualność. RPO podkreślił, że pacjenci mają realne trudności w dochodzeniu odpowiedzialności lekarzy, ponieważ od wykonania zdjęć często minęła długa perspektywa czasowa, co utrudnia reakcję prawną.
Do prezesa NRL skierowano pytania dotyczące m.in.: obowiązujących zasad etycznych przy publikacji zdjęć, sposobów egzekwowania standardów przez samorząd, zakresu szkoleń i działań edukacyjnych związanych z udzielaniem zgód. Rzecznik wskazał także na potrzebę stworzenia systemowego mechanizmu weryfikacji zgód – zwłaszcza w przypadku dzieci – oraz na konieczność jasnego informowania pacjentów o celach fotografii i możliwych formach późniejszego wykorzystania materiału.
Odpowiedź NRL: obowiązujące regulacje i praktyka
Naczelna Rada Lekarska odpowiedziała 30 stycznia 2026 r., wskazując, że ochrona wizerunku pacjentów wynika zarówno z przepisów prawa, jak i z Kodeksu Etyki Lekarskiej, którego ostatnia nowelizacja weszła w życie 1 stycznia 2025 r.
Przypomniano obowiązki lekarzy wynikające z konkretnych artykułów Kodeksu:
- art. 13 KEL – poszanowanie godności, prywatności i intymności pacjenta,
- art. 24 KEL – obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, również po śmierci pacjenta,
- art. 53 KEL – konieczność uzyskania świadomej zgody na wykorzystanie materiału w dydaktyce i nauce,
- art. 16 KEL – zasady świadomej zgody na czynności medyczne, także z uwzględnieniem wieku i dojrzałości pacjentów małoletnich.
NRL podkreśliła, że wykorzystanie materiałów wizualnych pacjentów podlega nie tylko zasadom etyki lekarskiej, lecz także rygorom RODO, które obejmują dane wrażliwe – w tym wizerunek i informacje o stanie zdrowia. Samorząd wskazał, że lekarze muszą zapewniać zgodność z przepisami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych.
Odpowiedzialność zawodowa i działania naprawcze
NRL wyjaśniła, że potencjalne naruszenia mogą skutkować wszczęciem postępowania dyscyplinarnego, prowadzonego przez okręgowych rzeczników odpowiedzialności zawodowej i sądy lekarskie. Jeśli potwierdzone zostanie wykorzystanie materiału umożliwiającego identyfikację pacjenta bez zgody, lekarze mogą podlegać odpowiedzialności zawodowej.
Samorząd zaznaczył, że w przypadku naruszenia prywatności zasadne jest podejmowanie działań naprawczych, takich jak ograniczenie dalszego rozpowszechniania materiału czy jego wycofanie, o ile jest to możliwe organizacyjnie i prawnie.
Ryzyko identyfikacji pacjentów i podwyższony standard ostrożności
NRL zwróciła uwagę, że przy chorobach rzadkich – zwłaszcza tych z charakterystycznymi zmianami anatomicznymi – ryzyko identyfikacji pacjenta pozostaje wysokie nawet po zastosowaniu anonimizacji. W takich sytuacjach konieczny jest podwyższony standard ostrożności, obejmujący nie tylko zabiegi techniczne, ale także ocenę, czy materiał mimo wszystko nie umożliwia rozpoznania osoby, co naruszałoby art. 13 KEL i podważało zaufanie do zawodu. Samorząd wskazał, że preferowane jest stosowanie rozwiązań minimalizujących identyfikowalność – kadrowania, maskowania cech szczególnych czy materiałów schematycznych – a gdy nie jest to możliwe, uzyskanie jednoznacznej, świadomej zgody na określony zakres i kanał publikacji.
Edukacja lekarzy i rola COBIK NIL
Naczelna Rada Lekarska poinformowała, że w ramach doskonalenia zawodowego prowadzi działania edukacyjne dotyczące praw pacjenta oraz odpowiedzialności związanej z przetwarzaniem danych wrażliwych. W odpowiedzi podkreślono rolę Centralnego Ośrodka Badań, Innowacji i Kształcenia (COBIK NIL), który prowadzi szkolenia i może rozszerzyć ofertę o moduły poświęcone zasadom ochrony wizerunku pacjentów.
NRL zwróciła także uwagę na obowiązek lekarzy nauczających studentów, którzy – zgodnie z art. 83 KEL – powinni stanowić przykład właściwego postępowania i wprowadzać młodych medyków w standardy etyczne obowiązujące przy wykorzystaniu materiałów klinicznych.
Dostęp do ochrony prawnej
W odpowiedzi napisano, że osoby dotknięte naruszeniem prywatności mogą korzystać z dostępnych środków ochrony prawnej poprzez skargi kierowane do właściwych organów publicznych lub zawiadomienia składane do organów odpowiedzialności zawodowej. NRL wskazała jednocześnie, że pomoc prawna czy psychologiczna pozostaje w gestii instytucji publicznych i organizacji zewnętrznych.
Samorząd lekarski dostrzega wagę poruszonego problemu i deklaruje gotowość do dalszej analizy oraz podejmowania działań zmierzających do wzmacniania świadomości prawnej środowiska lekarskiego w zakresie zagadnień związanych z ochroną prywatności pacjentów w kontekście publikacji naukowych i edukacyjnych – napisano na końcu odpowiedzi.
Główne wnioski
- RPO zwrócił uwagę na przypadki publikowania zdjęć pacjentów z chorobami rzadkimi bez pełnej anonimizacji, co może prowadzić do ich identyfikacji nawet po wielu latach.
- NRL potwierdziła obowiązujące regulacje, wskazując na rolę art. 13, 16, 24 i 53 KEL oraz konieczność zgodności z RODO przy przetwarzaniu materiałów wizualnych i danych zdrowotnych.
- Samorząd lekarski podkreślił wysokie ryzyko identyfikacji w chorobach rzadkich i potrzebę stosowania metod ograniczających rozpoznawalność, a gdy to niemożliwe – uzyskiwania jednoznacznej, świadomej zgody.
- COBIK NIL prowadzi działania edukacyjne mające zwiększać świadomość lekarzy w zakresie ochrony wizerunku i danych wrażliwych, a NRL deklaruje dalsze wzmacnianie standardów prawnych i etycznych.
Źródło:
- https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-publikacje-lekarskie-zdjecia-ciala-pacjenci-prywatnosc-nrl-odpowiedz

