Zabójstwa popełniane przez osoby z zaburzeniami psychicznymi najczęściej dotykają ich najbliższych. Badanie naukowców z Universitat Oberta de Catalunya (UOC), obejmujące ponad 2500 spraw rozpatrywanych przez hiszpańskie sądy, wykazało, że w około 10 proc. przypadków sprawcy mieli zaburzenia psychiczne. Większość tych przestępstw popełniono w domach, a 26 proc. stanowiły zabójstwa rodzica. Autorzy zwracają uwagę na niedostateczne wsparcie rodzin, trudności z uzyskaniem odszkodowania oraz potrzebę skuteczniejszego rozpoznawania zagrożeń.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak często osoby z zaburzeniami psychicznymi były sprawcami zabójstw w Hiszpanii i jakie wnioski przyniosła analiza ponad 2500 spraw sądowych.
- Na jaką skalę przemocy wewnątrzrodzinnej w analizowanych przypadkach, w tym odsetek zabójstw rodziców, które stanowiły 26 proc. zabójstw popełnionych przez sprawców z zaburzeniami psychicznymi.
- Dlaczego rodziny ofiar mają trudności z uzyskaniem odszkodowania i wsparcia instytucjonalnego oraz jakie problemy ujawnili naukowcy z Universitat Oberta de Catalunya.
- Jakie działania mogą pomóc w zapobieganiu przemocy w rodzinach, w tym wczesna ocena ryzyka, ciągłość opieki psychiatrycznej i wsparcie bliskich.
Ponad 2500 zabójstw pod lupą naukowców
Badacze z Universitat Oberta de Catalunya przeanalizowali ponad 2500 spraw zabójstw rozpatrywanych w Hiszpanii na przestrzeni dekady. Celem było ustalenie, czym charakteryzują się przestępstwa popełniane przez osoby z zaburzeniami psychicznymi, kim są ich ofiary oraz jakie możliwości uzyskania rekompensaty zapewnia im system prawny. Wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym „Journal of Forensic and Legal Medicine”.
Analiza wykazała, że w około 10 proc. badanych spraw sprawcy mieli zaburzenia psychiczne. Co istotne, zdecydowana większość zabójstw w tej grupie miała miejsce w środowisku domowym, a 26 proc. stanowiły przypadki zabójstwa rodzica przez dziecko. Wyniki wskazują na szczególną podatność najbliższych członków rodziny na przemoc w analizowanej grupie spraw. Nie oznacza to jednak, że osoby z zaburzeniami psychicznymi są z natury niebezpieczne. Większość z nich nie dopuszcza się przemocy, a samo rozpoznanie zaburzenia nie pozwala przewidzieć zachowań przestępczych.
Dlaczego członkowie rodziny są szczególnie narażeni?
Zdaniem autorów badania istotną rolę odgrywa codzienna bliskość między sprawcą, a ofiarą. Członkowie rodziny często wspólnie mieszkają, uczestniczą w opiece nad osobą chorującą i jako pierwsi doświadczają narastających napięć. Długotrwałe obciążenie opiekuńcze, konflikty oraz niewystarczające wsparcie instytucjonalne mogą dodatkowo komplikować sytuację domowników. Nie są jednak samodzielnym wyjaśnieniem przemocy ani dowodem na jej nieuchronność.
Badacze podkreślają, że rodziny bywają pozostawione same sobie, nawet gdy istnieją przesłanki wskazujące na potrzebę specjalistycznej interwencji. Problem dotyczy również osób, które nie doświadczyły przemocy bezpośrednio. Zabójstwo członka rodziny może prowadzić do wieloletniej traumy, rozpadu więzi oraz poważnych konsekwencji psychologicznych i finansowych dla pozostałych bliskich.
Ofiary przemocy pozostają bez odpowiedniej pomocy
Jednym z najważniejszych ustaleń badania jest ograniczony dostęp ofiar i ich rodzin do rekompensaty finansowej. Naukowcy wskazują, że tylko niewielka część poszkodowanych otrzymała odszkodowanie lub inne wsparcie finansowe. Szczególne trudności pojawiają się w sprawach, w których sprawca i ofiara należą do tej samej rodziny.
Dodatkowym problemem mogą być rozstrzygnięcia sądowe związane z niepoczytalnością sprawcy. W określonych okolicznościach zaburzenia psychiczne wpływają na ocenę odpowiedzialności karnej, jednak nie powinny automatycznie pozbawiać pokrzywdzonych możliwości dochodzenia roszczeń. W praktyce bliscy mogą być zmuszeni do podejmowania skomplikowanych działań prawnych przeciwko członkowi własnej rodziny. Autorzy określają niedostateczną ochronę ofiar jako problem systemowy, wymagający zmian zarówno w wymiarze sprawiedliwości, jak i organizacji pomocy publicznej.
Jak zapobiegać przemocy w środowisku rodzinnym?
W ocenie badaczy skuteczniejsza profilaktyka wymaga współpracy psychiatrii, podstawowej opieki zdrowotnej, pomocy społecznej oraz instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Szczególne znaczenie mają wczesne rozpoznawanie konkretnych sygnałów zagrożenia, ocena ryzyka przemocy i monitorowanie sytuacji rodzin, w których wcześniej występowały zachowania agresywne. Autorzy rekomendują przede wszystkim:
- zwiększenie dostępności specjalistycznego wsparcia dla rodzin;
- stosowanie narzędzi oceny ryzyka przemocy w uzasadnionych przypadkach;
- zapewnienie ciągłości opieki i monitorowania osób wymagających intensywnego wsparcia;
- usprawnienie systemu pomocy psychologicznej, prawnej i finansowej dla ofiar.
Jednocześnie działania profilaktyczne powinny uwzględniać indywidualne czynniki ryzyka, a nie opierać się wyłącznie na diagnozie psychiatrycznej.
Ochrona ofiar bez stygmatyzacji osób chorujących psychicznie
Badanie zwraca uwagę na trudną równowagę między przeciwdziałaniem stygmatyzacji, a zapewnieniem bezpieczeństwa osobom zagrożonym przemocą. Autorzy podkreślają, że słuszne dążenie do ochrony praw osób z zaburzeniami psychicznymi nie może prowadzić do pomijania potrzeb pokrzywdzonych.
Równocześnie wyniki dotyczące zabójstw nie mogą być bezpośrednio odnoszone do całej populacji pacjentów psychiatrycznych. Analiza spraw sądowych nie pozwala bowiem określić indywidualnego ryzyka przemocy u osoby z konkretnym rozpoznaniem. Najważniejszym wyzwaniem jest stworzenie systemu, który jednocześnie zapewnia odpowiednie leczenie, wspiera opiekunów i skutecznie chroni potencjalne ofiary.
Potrzebne zmiany w ochronie zdrowia i systemie wsparcia
Wyniki hiszpańskiego badania pokazują, że przemoc wewnątrzrodzinna w analizowanych przypadkach zabójstw wymaga większej uwagi instytucji publicznych. Szczególnie istotne jest zapewnienie rodzinom dostępu do pomocy jeszcze przed wystąpieniem tragedii. Zdaniem autorów konieczne jest również usprawnienie mechanizmów odszkodowawczych i objęcie wsparciem osób pośrednio dotkniętych przestępstwem.
Wnioski płynące z badania mogą być ważne także dla organizacji opieki psychiatrycznej w innych państwach. Skuteczna profilaktyka przemocy powinna łączyć indywidualną ocenę zagrożenia, ciągłość leczenia i realne wsparcie rodzin, bez utrwalania stereotypów dotyczących osób z zaburzeniami psychicznymi.
Główne wnioski
- W około 10 proc. z ponad 2500 analizowanych spraw zabójstw w Hiszpanii sprawcy mieli zaburzenia psychiczne. Badanie naukowców z Universitat Oberta de Catalunya, opublikowane w „Journal of Forensic and Legal Medicine”, wykazało, że większość tych przestępstw popełniono w środowisku domowym.
- Członkowie rodziny byli szczególnie narażeni na przemoc w analizowanej grupie spraw. Aż 26 proc. zabójstw popełnionych przez osoby z zaburzeniami psychicznymi stanowiły zabójstwa rodzica. Badacze wskazują na znaczenie codziennego kontaktu, napięć rodzinnych i niewystarczającego wsparcia instytucjonalnego.
- Ofiary i ich bliscy często nie otrzymują odpowiedniej rekompensaty finansowej. Wewnątrzrodzinny charakter przestępstw oraz złożone procedury prawne utrudniają dochodzenie odszkodowań. Autorzy badania wskazują na potrzebę skuteczniejszej ochrony pokrzywdzonych.
- Zapobieganie przemocy wymaga lepszej współpracy ochrony zdrowia, pomocy społecznej i wymiaru sprawiedliwości. Kluczowe znaczenie mają indywidualna ocena ryzyka, monitorowanie sytuacji zagrożonych rodzin oraz dostęp do pomocy psychologicznej i prawnej. Jednocześnie naukowcy podkreślają konieczność przeciwdziałania stygmatyzacji osób z zaburzeniami psychicznymi.
Źródło:
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1752928X26001058
- Open University of Catalonia
