Henri Kagan i Kenso Soai zostali laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 2026 roku. Naukowców wyróżniono za odkrycia, które pozwoliły lepiej zrozumieć, jak kontrolować powstawanie lustrzanych form cząsteczek podczas reakcji chemicznych. Ich prace nad efektami nieliniowymi i asymetryczną autokatalizą mają znaczenie m.in. dla chemii leków, gdzie przestrzenna budowa cząsteczki może wpływać na jej działanie biologiczne.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Kto otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2026 roku.
- Za jakie odkrycia wyróżniono Henriego Kagana i Kenso Soai.
- Na czym polegają efekty nieliniowe i asymetryczna autokataliza.
- Dlaczego kontrolowanie chiralności ma znaczenie dla chemii leków.
Nobel z chemii 2026 przyznany
Tegoroczna Nagroda Nobla w dziedzinie chemii trafiła do dwóch naukowców. Henri Kagan, urodzony w 1930 roku we Francji, związany jest z Paris-Saclay University. Kenso Soai, urodzony w 1950 roku w Japonii, pracuje na Tokyo University of Science.
Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznała im nagrodę „za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej”.
BREAKING NEWS The Royal Swedish Academy of Sciences has decided to award the 2026 #NobelPrize in Chemistry to Henri B. Kagan and Kenso Soai “for the discovery of non-linear effects and autocatalysis in asymmetric organic synthesis.” https://t.co/nH090ql1Xc
— The Nobel Prize (@NobelPrize) October 7, 2026
Za co Nobel z chemii 2026? Odkrycia Kagana i Soai
Badania Henriego Kagana i Kenso Soai dotyczą chiralności, czyli właściwości cząsteczek, które mogą występować w dwóch formach będących swoimi lustrzanymi odbiciami – podobnie jak prawa i lewa dłoń. Takie formy nazywane są enancjomerami. Choć mają taki sam skład atomowy i sposób połączenia atomów, różnią się ich ułożeniem przestrzennym i mogą odmiennie oddziaływać z organizmem. Dlatego możliwość kontrolowania, który enancjomer powstaje podczas reakcji, ma duże znaczenie m.in. w chemii leków.
Henri Kagan odkrył efekty nieliniowe w syntezie asymetrycznej. Jego badania pokazały, że zależność między składem enancjomerycznym chiralnego katalizatora a składem powstającego produktu nie zawsze jest proporcjonalna. W określonych warunkach stosunkowo niewielka przewaga jednego enancjomeru katalizatora może prowadzić do znacznie większej przewagi jednego enancjomeru produktu. Zjawisko to stało się również ważnym narzędziem w badaniu mechanizmów reakcji asymetrycznych.
Kenso Soai odkrył natomiast asymetryczną autokatalizę. W takiej reakcji chiralny produkt sam działa jako katalizator prowadzący do powstawania kolejnych cząsteczek o tej samej konfiguracji. Proces może jednocześnie wzmacniać początkowo niewielką przewagę jednego enancjomeru. W eksperymentach związanych z reakcją Soai wykazano, że nawet niezwykle mały początkowy nadmiar jednej formy może zostać zwiększony do bardzo wysokiej czystości enancjomerycznej.
Reakcja Soai ma również znaczenie dla badań nad homochiralnością, czyli dominacją jednej z lustrzanych form określonych cząsteczek w organizmach żywych. Przykładowo aminokwasy tworzące białka występują w życiu ziemskim zasadniczo w konfiguracji L, natomiast cukry w kwasach nukleinowych mają przeciwną preferencję chiralną. Asymetryczna autokataliza pokazała eksperymentalnie mechanizm, dzięki któremu początkowo bardzo niewielka nierównowaga między enancjomerami może zostać silnie wzmocniona. Nie rozstrzyga jednak, czy właśnie taki proces odpowiadał za powstanie homochiralności życia.
Dla farmacji szczególnie ważna jest możliwość kontrolowania chiralności podczas syntezy. Poszczególne enancjomery związku mogą różnić się działaniem biologicznym, ponieważ receptory, enzymy i inne cząsteczki biologiczne również mają określoną strukturę przestrzenną. Synteza asymetryczna pozwala preferencyjnie otrzymywać określoną formę związku, co ma znaczenie przy projektowaniu i wytwarzaniu substancji czynnych leków.
Ponad 120 lat Nobla z chemii
Pierwszą Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii przyznano w 1901 roku. Otrzymał ją Jacobus Henricus van 't Hoff za odkrycie praw dynamiki chemicznej i ciśnienia osmotycznego w roztworach.
Do 2025 roku Nobel z chemii został przyznany 117 razy, a na liście laureatów znalazło się 200 nazwisk. Faktyczna liczba nagrodzonych osób wynosi 198, ponieważ Frederick Sanger oraz K. Barry Sharpless otrzymali chemicznego Nobla dwukrotnie.
Wśród 198 osób uhonorowanych w tej kategorii do 2025 roku było osiem kobiet. Pierwszą była Maria Skłodowska-Curie, która otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1911 roku. Wyróżniono ją za prace nad radem i polonem, wyizolowanie radu oraz badania nad właściwościami tego pierwiastka i jego związków.
Nagrody Nobla 2026. Medycyna już rozstrzygnięta
Tegoroczny Nobel z chemii jest kolejnym rozstrzygnięciem podczas noblowskiego tygodnia. Przypomnijmy, że 5 października poznaliśmy laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.
Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel zostali wyróżnieni za odkrycia dotyczące kanałów jonowych aktywowanych światłem oraz rozwój optogenetyki. Metoda umożliwia kontrolowanie aktywności wybranych komórek za pomocą światła i znalazła szerokie zastosowanie przede wszystkim w badaniach układu nerwowego.
Główne wnioski
- Henri Kagan i Kenso Soai otrzymali Nagrodę Nobla z chemii 2026 za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
- Badania Kagana pokazały, że niewielka przewaga jednego enancjomeru katalizatora może prowadzić do znacznie większej przewagi jednego enancjomeru produktu.
- Kenso Soai odkrył asymetryczną autokatalizę, w której chiralny produkt działa jako katalizator i może wzmacniać początkową przewagę jednego enancjomeru.
- Kontrolowanie chiralności ma znaczenie dla projektowania i wytwarzania substancji czynnych leków, ponieważ enancjomery mogą różnić się działaniem biologicznym.
Źródło:
- Noble Prize
