Mieszkańcy regionów o wyższym stężeniu pyłu PM2,5 wiedzą mniej o zanieczyszczeniu powietrza, choć jednocześnie bardziej się go obawiają i częściej podejmują działania ochronne. Taką nieoczekiwaną zależność wykazało międzynarodowe badanie obejmujące 10 618 osób z 10 najludniejszych krajów świata. Wyniki zaakceptowano do publikacji w „Nature Communications”.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak mieszkańcy 10 najludniejszych krajów świata postrzegają zanieczyszczenie powietrza i jak ich reakcje wiążą się z poziomem narażenia na pył PM2,5.
- Dlaczego osoby żyjące w regionach o wyższym stężeniu PM2,5 miały mniejszą wiedzę o jakości powietrza, a jednocześnie zgłaszały większe obawy i częściej podejmowały działania ochronne.
- Jak wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, palenie tytoniu i inne czynniki demograficzne wpływały na wiedzę, postrzeganie ryzyka i zachowania związane z jakością powietrza.
- Jak wyniki badania obejmującego 10 618 osób mogą pomóc w projektowaniu działań edukacyjnych i profilaktycznych skierowanych do grup szczególnie narażonych na skutki zanieczyszczenia powietrza.
Ponad 10 tys. osób z 10 krajów
Zanieczyszczenie powietrza jest jednym z istotnych środowiskowych czynników ryzyka dla zdrowia. Narażenie na pyły zawieszone wiąże się m.in. z chorobami układu krążenia i układu oddechowego, a badania wskazują również na związki z funkcjami poznawczymi i zdrowiem psychicznym. Naukowcy postanowili więc sprawdzić, jak rzeczywiste narażenie na zanieczyszczenie powietrza wiąże się z wiedzą, postrzeganiem zagrożenia i zachowaniami ochronnymi.
Badanie objęło 10 618 dorosłych mieszkańców 1372 miejscowości w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, Bangladeszu, Chinach, Indiach, Indonezji, Nigerii, Meksyku, Rosji i Pakistanie. Dane zbierano w 2021 roku. Uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące pięciu obszarów określanych jako KAPPE: wiedzy, postaw, percepcji, praktyk i emocji związanych z jakością powietrza.
Większe zanieczyszczenie, ale mniejsza wiedza
Najbardziej zaskakujący wynik dotyczył wiedzy. Osoby mieszkające w regionach o wyższym stężeniu PM2,5 uzyskiwały niższe wyniki w teście wiedzy na temat jakości powietrza. Każdy wzrost średniego stężenia PM2,5 o 50 µg/m³ wiązał się ze spadkiem wyniku wiedzy o 0,2 punktu. Niższe ogólne wyniki uzyskiwały m.in. kobiety, osoby poniżej 40. roku życia, palacze, osoby bez wykształcenia licencjackiego oraz respondenci deklarujący konserwatywne poglądy polityczne.
Co więcej, odwrotna zależność między ekspozycją na PM2,5 a wiedzą była szczególnie wyraźna wśród młodszych respondentów, osób bez dyplomu licencjata, bezrobotnych i palaczy. Na poziomie poszczególnych państw do obserwowanej zależności w istotnym stopniu przyczyniały się wyniki z Bangladeszu, Nigerii i Pakistanu.
Wiedzieli mniej, ale częściej się chronili
Niższa wiedza nie oznaczała jednak braku reakcji na zagrożenie. Wręcz przeciwnie. Większe narażenie na PM2,5 było związane z większym poziomem obaw oraz częstszym podejmowaniem praktyk ochronnych. Każdy wzrost stężenia PM2,5 o 50 µg/m³ wiązał się ze wzrostem wyniku dotyczącego praktyk ochronnych o 1,7 punktu.
Szczególnie widoczne było to w państwach o wysokim poziomie zanieczyszczenia. Bangladesz, Indie i Pakistan, które charakteryzowały się najwyższymi średnimi stężeniami PM2,5 w badaniu, należały jednocześnie do krajów, w których najczęściej deklarowano działania ochronne. Indie i Pakistan osiągnęły także najwyższe poziomy obaw związanych z jakością powietrza.
Wyniki pokazują więc interesujący paradoks: wysoka ekspozycja na zanieczyszczenie może współwystępować z mniejszą wiedzą, a jednocześnie większym niepokojem i częstszym podejmowaniem działań ochronnych.
Wiek, wykształcenie i miejsce zamieszkania mają znaczenie
Badanie wykazało również istotne różnice między grupami demograficznymi. Mieszkańcy obszarów wiejskich rzadziej deklarowali zachowania mające chronić przed zanieczyszczeniami. Zamieszkanie na wsi, bycie singlem oraz bezrobocie wiązały się także z mniejszym poparciem dla działań służących ograniczaniu zanieczyszczenia powietrza. Palacze charakteryzowali się natomiast niższym poziomem wiedzy oraz słabszym postrzeganiem ryzyka zdrowotnego.
Ciekawy wynik dotyczył również poglądów politycznych. Respondenci deklarujący poglądy konserwatywne mieli mniejszą wiedzę, ale jednocześnie zgłaszali większe obawy, silniej postrzegali zagrożenia zdrowotne i bardziej popierali działania ograniczające zanieczyszczenie powietrza. Związek między ekspozycją na PM2,5 a praktykami ochronnymi był w tej grupie silniejszy.
Wyniki mogą pomóc lepiej kierować edukację zdrowotną
Zdaniem autorów uzyskane wyniki mogą mieć znaczenie dla projektowania działań z zakresu zdrowia publicznego. Sama ekspozycja na zanieczyszczone powietrze nie musi bowiem oznaczać większej wiedzy o jego źródłach i konsekwencjach zdrowotnych.
Jednym z potencjalnych kierunków jest rozwijanie bardziej ukierunkowanych programów edukacyjnych, szczególnie skierowanych do młodszych osób i grup o niższym poziomie wykształcenia. Istotne może być także uwzględnianie różnic między mieszkańcami miast i terenów wiejskich oraz lokalnego kontekstu społecznego.
Badanie nie potwierdza związku przyczynowego
Autorzy zwracają uwagę na istotne ograniczenie analizy. Badanie miało charakter przekrojowy, dlatego nie można stwierdzić, że wyższe stężenie PM2,5 bezpośrednio powoduje mniejszą wiedzę, większe obawy lub określone zachowania ochronne. Na wyniki mogły wpływać także inne czynniki, m.in. polityka lokalna i krajowa, przekazy medialne czy dostęp do informacji.
Ponadto uczestnikom przypisywano średnie lokalne narażenie na PM2,5 z lat 2019–2021. Metoda ta nie pozwalała ocenić indywidualnej ekspozycji ani krótkotrwałych epizodów szczególnie wysokiego zanieczyszczenia.
Główne wnioski
- Badanie objęło 10 618 osób ze 1372 miejscowości w 10 najludniejszych krajach świata i analizowało związek między narażeniem na PM2,5 a wiedzą, postawami, percepcją ryzyka, praktykami ochronnymi i emocjami.
- Każdy wzrost średniego stężenia PM2,5 o 50 µg/m³ wiązał się ze spadkiem wyniku wiedzy o jakości powietrza o 0,2 punktu, a jednocześnie ze wzrostem wyniku dotyczącego praktyk ochronnych o 1,7 punktu.
- Bangladesz, Indie i Pakistan miały najwyższe średnie stężenia PM2,5 i jednocześnie należały do krajów, w których najczęściej deklarowano zachowania ochronne. Indie i Pakistan odnotowały również najwyższy poziom obaw związanych z zanieczyszczeniem powietrza.
- Autorzy wskazują, że działania edukacyjne powinny być lepiej dostosowane do poszczególnych grup społecznych. Szczególnego wsparcia mogą wymagać osoby młodsze i osoby bez wyższego wykształcenia, jednak przekrojowy charakter badania nie pozwala potwierdzić zależności przyczynowo-skutkowej.
Źródło:
- https://www.nature.com/articles/s41467-026-75908-7
