Z okazji Światowego Dnia Eliminacji Raka Szyjki Macicy sojusz Gavi — jedna z najważniejszych organizacji zajmujących się globalnymi programami szczepień — opublikował przełomowe dane dotyczące efektów trzyletniej kampanii rozszerzającej dostęp do szczepień przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Wyniki są jednoznaczne i historyczne: dzięki skoordynowanym działaniom udało się zapobiec około 1,4 miliona przyszłych zgonów, a 86 milionów dziewcząt otrzymało ochronę przed główną przyczyną raka szyjki macicy.
To jeden z największych sukcesów zdrowia publicznego ostatnich lat, szczególnie w krajach o najniższych dochodach, gdzie obciążenie rakiem szyjki macicy jest najwyższe.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak trzyletnia kampania Gavi doprowadziła do uratowania 1,4 mln istnień dzięki szczepieniom przeciw HPV.
- Dlaczego aż 86 mln dziewcząt z krajów o niskich dochodach otrzymało ochronę przed rakiem szyjki macicy.
- Jak zmiana rekomendacji WHO na schemat jednodawkowy umożliwiła podwojenie zasięgu szczepień przy tych samych zasobach.
- W jaki sposób obniżenie cen szczepionek do 2,90–5,18 USD za dawkę przełożyło się na dostępność, efektywność i miliardowe korzyści ekonomiczne.
Globalny przełom w profilaktyce raka szyjki macicy
Rak szyjki macicy pozostaje jednym z najgroźniejszych nowotworów dotykających kobiety, zwłaszcza w krajach o ograniczonym dostępie do badań przesiewowych i odpowiedniego leczenia. W 2022 roku aż 90% z 350 000 zgonów z tego powodu odnotowano w państwach o niskich dochodach.
Gavi podkreśla, że intensywne działania rozpoczęte w 2023 roku – obejmujące m.in. wsparcie finansowe, zwiększenie podaży szczepionek oraz szkolenia – doprowadziły do osiągnięcia celu szybciej, niż pierwotnie zakładano. Jak podkreśla dyrektor generalnej Gavi, dr Sani Nishtar:
Co dwie minuty kobieta umiera na raka szyjki macicy – chorobę, która jest zarówno wyniszczająca, jak i w dużej mierze możliwa do zapobiegania.
Dodała również:
Dzięki niesamowitemu zaangażowaniu krajów, partnerów, społeczeństwa obywatelskiego i społeczności lokalnych udało nam się osiągnąć ten cel przed terminem.
Trzyletnia kampania Gavi: ponad milion uratowanych istnień
Światowe działania Gavi i państw o niskich dochodach doprowadziły do sytuacji, w której do końca 2024 roku:
- 86 milionów dziewcząt otrzymało ochronę przed HPV,
- zapobieżono około 1,4 mln przyszłych zgonów,
- poziom zaszczepienia w Afryce wzrósł z 4% w 2014 r. do 44% w 2024 r.,
- dostępność szczepionek osiągnięto dzięki redukcji cen do 2,90–5,18 USD za dawkę,
- program wygenerował 2,32 mld dolarów korzyści ekonomicznych w 43 krajach.
W porównaniu: w wielu innych regionach świata koszt jednej dawki przekracza 100 dolarów. Jak podkreśla Gavi, niższe ceny i zagwarantowane dostawy były możliwe dzięki wieloletniej współpracy z producentami oraz mechanizmom kształtowania rynku.
WHO zatwierdza schemat jednodawkowy — większa dostępność, większy zasięg
Kluczowym momentem było oficjalne poparcie przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 2022 roku schematu jednodawkowego szczepionki przeciw HPV. Zmiana ta pozwoliła krajom:
- objąć ochroną dwukrotnie więcej dziewcząt,
- ograniczyć koszty logistyczne i operacyjne,
- szybciej przeprowadzać kampanie masowych szczepień.
Gavi wskazuje, że uproszczony schemat jest szczególnie ważny dla państw, w których infrastruktura opieki zdrowotnej jest ograniczona, a dostęp do szkół — kluczowego miejsca szczepień – bywa utrudniony.
Dlaczego to właśnie kraje o niskich dochodach odnoszą największe korzyści?
HPV pozostaje najczęstszą infekcją przenoszoną drogą płciową, a rak szyjki macicy rozwija się głównie u kobiet, które nie mają dostępu do:
- regularnych badań cytologicznych,
- kolposkopii i diagnostyki,
- nowoczesnego leczenia onkologicznego.
Dlatego profilaktyka pierwotna – szczepienia – jest jedyną szansą na rzeczywiste zmniejszenie liczby zachorowań i zgonów. Według Gavi, dzięki wprowadzonym programom:
- ponad 50 krajów wdroży do 2025 roku szczepienia przeciw HPV,
- będą one obejmować łącznie 89% światowych przypadków raka szyjki macicy,
- kampanie w Sierra Leone i Liberii poszerzyły grupy objęte ochroną do dziewcząt w wieku do 18 lat.
To przykład, jak wsparcie logistyczne, finansowe i systemowe może przełożyć się na konkretne rezultaty zdrowotne.
Ekonomiczna wartość szczepień: inwestycja, która zwraca się wielokrotnie
Gavi podkreśla, że inwestycje w szczepienia HPV to nie tylko ratowanie życia, lecz także:
- zmniejszenie kosztów leczenia nowotworów,
- ograniczenie liczby utraconych lat pracy,
- wzrost produktywności kobiet i całych społeczności,
- wzmocnienie systemów opieki zdrowotnej.
Od 2014 do 2024 roku kraje wspierane przez Gavi zanotowały ponad 2,3 mld dolarów korzyści ekonomicznych wynikających z unikniętych zachorowań i zgonów.
Pokonywanie barier: jak osiągnięto ten sukces?
Kluczowe czynniki wskazane przez Gavi:
- Obniżenie cen szczepionek dzięki efektowi skali – zobowiązanie producentów do inwestycji w zwiększenie podaży.
- Dane i badania – wieloletnie analizy umożliwiające skuteczne dotarcie do nastolatek.
- Współpraca międzyinstytucjonalna — od rządów po organizacje pozarządowe i społeczności lokalne.
- Innowacje technologiczne – narzędzia cyfrowe, telemedycyna, śledzenie łańcuchów dostaw.
- Priorytetyzacja szczepień – rządy państw objętych programem wprowadziły masowe kampanie, często po raz pierwszy w historii.
To dzięki tym elementom możliwe było osiągnięcie tempa szczepień niespotykanego w dotychczasowych programach profilaktyki nowotworowej.
O Gavi O Gavi – globalnym sojuszu kształtującym dostęp do szczepień
Gavi, Sojusz na rzecz Szczepionek (Vaccine Alliance), to jedno z najważniejszych globalnych partnerstw działających na styku zdrowia publicznego, nauki, polityki zdrowotnej i międzynarodowych finansów. Organizacja powstała w 2000 roku z misją zapewnienia równego dostępu do szczepień w krajach o niskich i najniższych dochodach – tam, gdzie choroby zakaźne pozostają główną przyczyną zgonów, a infrastruktura zdrowotna jest najbardziej obciążona. Gavi działa jako szeroka koalicja instytucji, obejmująca:
- rządy państw wspieranych i donatorów,
- Światową Organizację Zdrowia (WHO),
- UNICEF,
- Bank Światowy,
- fundacje, w tym Fundację Billa i Melindy Gatesów,
- sektor prywatny i producentów szczepionek,
- organizacje społeczeństwa obywatelskiego,
- globalnych ekspertów ds. zdrowia publicznego.
Taki model partnerstwa umożliwia prowadzenie programów o skali niemożliwej do osiągnięcia w pojedynczych działaniach rządowych lub organizacyjnych. Od momentu powstania Gavi:
- pomogło zaszczepić ponad 1,2 miliarda dzieci,
- zapobiegło ponad 20,6 milionom przyszłych zgonów,
- przyczyniło się do ponad 50-procentowego spadku śmiertelności dzieci w 78 krajach o niskich dochodach.
Główne wnioski
- Dzięki wspólnym działaniom Gavi i krajów o niskich dochodach zaszczepiono 86 mln dziewcząt, zapobiegając około 1,4 mln przyszłych zgonów z powodu raka szyjki macicy.
- Aż 90% z 350 tys. zgonów w 2022 roku wystąpiło w krajach o niskich dochodach, co potwierdza kluczową rolę szczepień w miejscach o ograniczonym dostępie do diagnostyki.
- Obniżenie ceny szczepionek do 2,90–5,18 USD za dawkę oraz inwestycje producentów umożliwiły ich szeroką dystrybucję w ponad 50 krajach do 2025 roku.
- Rekomendacja WHO dotycząca schematu jednodawkowego oraz działania Gavi wygenerowały 2,32 mld USD korzyści ekonomicznych i przyspieszyły globalny postęp w kierunku eliminacji raka szyjki macicy.
Źródło:
- Gavi
