Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych pozostają jednym z najpoważniejszych i jednocześnie najbardziej niedostatecznie zaadresowanych problemów zdrowia publicznego na świecie. Pomimo dostępności skutecznych terapii miliony pacjentów nadal nie mają dostępu do leczenia opartego na dowodach naukowych. W odpowiedzi na rosnącą skalę problemu Światowa Organizacja Zdrowia podjęła nowy krok – po raz pierwszy uruchomiła proces zapraszający producentów leków stosowanych w terapii uzależnień do udziału w programie wstępnej kwalifikacji WHO. Celem inicjatywy jest poprawa dostępności leków o potwierdzonej jakości, bezpieczeństwie i skuteczności.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego WHO zdecydowała się rozszerzyć program prekwalifikacji o leki stosowane w leczeniu uzależnień
- Które substancje znalazły się w pierwszym zaproszeniu dla producentów
- Jak duża jest globalna skala problemu uzależnień opioidowych
- Dlaczego dostęp do skutecznego leczenia nadal pozostaje ograniczony
WHO po raz pierwszy otwiera program prekwalifikacji dla leków stosowanych w leczeniu uzależnień
22 maja 2026 roku WHO ogłosiła pierwsze zaproszenie dla producentów leków stosowanych w terapii zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych do składania formularzy zainteresowania (EOI) w ramach Programu Wstępnej Kwalifikacji WHO. Inicjatywa została przygotowana na wniosek zespołu zajmującego się alkoholem, narkotykami i zachowaniami uzależniającymi działającego w strukturach Departamentu Chorób Niezakaźnych i Zdrowia Psychicznego WHO.
Program prekwalifikacji ma kluczowe znaczenie dla wielu systemów ochrony zdrowia, ponieważ umożliwia ocenę produktów pod kątem jakości, bezpieczeństwa i skuteczności, a następnie wspiera zakupy realizowane przez organizacje międzynarodowe, agencje pomocowe oraz kraje rozwijające programy terapeutyczne.
Skala problemu pozostaje ogromna
Według danych WHO problem używania substancji psychoaktywnych nadal dynamicznie rośnie. Szacuje się, że:
- około 300–316 milionów osób na świecie używa substancji psychoaktywnych co najmniej raz w roku
- około 60–61 milionów osób stosuje opioidy w celach niemedycznych
- opioidy pozostają grupą substancji odpowiadającą za znaczną część ciężkich powikłań zdrowotnych i śmiertelnych przedawkowań
Eksperci podkreślają, że pomimo istnienia skutecznych metod leczenia luka terapeutyczna pozostaje bardzo duża, a dostęp do terapii nadal jest nierówny geograficznie i ekonomicznie.
Które leki objęto pierwszym zaproszeniem?
Obecna runda zgłoszeń obejmuje trzy kluczowe substancje wykorzystywane w leczeniu uzależnienia od opioidów oraz zapobieganiu zgonom związanym z przedawkowaniem. WHO zaprosiła producentów do składania dokumentacji dotyczącej:
Metadonu
Metadon pozostaje jednym z najważniejszych leków stosowanych w terapii substytucyjnej uzależnienia od opioidów. Pomaga ograniczać objawy odstawienne, zmniejszać ryzyko nawrotów i poprawiać stabilność terapii.
Buprenorfiny podjęzykowej
Buprenorfina jest szeroko stosowana w leczeniu uzależnienia opioidowego, często charakteryzując się korzystniejszym profilem bezpieczeństwa w porównaniu z pełnymi agonistami receptorów opioidowych.
Naloksonu
Nalokson odgrywa kluczową rolę w ratowaniu życia podczas przedawkowania opioidów. Jego szybkie podanie może odwrócić depresję oddechową i znacząco ograniczyć śmiertelność.
Program wpisuje się w nowe wytyczne WHO
Nowa inicjatywa nie jest działaniem odosobnionym. WHO równolegle prowadzi aktualizację wytycznych dotyczących leczenia uzależnienia od opioidów i zapobiegania przedawkowaniom. Finalizacja dokumentu planowana jest na koniec 2026 roku lub początek 2027 roku.
W międzyczasie organizacja opublikowała przyspieszony komunikat zawierający kluczowe rekomendacje terapeutyczne, które stały się podstawą obecnego zaproszenia dla producentów. Takie podejście ma skrócić czas oczekiwania na wdrożenie nowych rozwiązań i umożliwić wcześniejsze zwiększenie dostępności leków.
Dlaczego prekwalifikacja może mieć znaczenie dla dostępności leczenia?
Programy prekwalifikacji WHO od lat stanowią ważny element globalnych strategii zdrowotnych. Dotychczas koncentrowały się głównie na lekach przeciwzakaźnych, szczepionkach czy produktach wykorzystywanych w zdrowiu reprodukcyjnym. Rozszerzenie programu na obszar leczenia uzależnień może przynieść kilka istotnych korzyści:
- zwiększenie dostępności produktów o potwierdzonej jakości
- poprawę bezpieczeństwa farmakoterapii
- łatwiejsze wdrażanie programów leczenia w krajach o ograniczonych zasobach
- ograniczenie liczby zgonów związanych z przedawkowaniem opioidów
- większą przewidywalność dostaw dla systemów ochrony zdrowia
Dla wielu państw, szczególnie o niższych dochodach, decyzje WHO mogą stanowić istotny impuls do rozszerzenia programów terapeutycznych.
Dlaczego problem uzależnień opioidowych wymaga pilnych działań?
Kryzys opioidowy pozostaje jednym z najbardziej kosztownych zdrowotnie i społecznie wyzwań współczesnej medycyny. Brak dostępu do leczenia wiąże się z:
- wyższą śmiertelnością
- większym ryzykiem zakażeń związanych z używaniem substancji
- częstszymi hospitalizacjami
- obciążeniem psychiatrycznym i społecznym
- wzrostem kosztów systemowych
Eksperci WHO podkreślają, że skuteczne leczenie uzależnień powinno być traktowane jako element podstawowej opieki zdrowotnej, a nie wyłącznie jako interwencja specjalistyczna.
Główne wnioski
- WHO po raz pierwszy uruchomiła proces prekwalifikacji dla leków stosowanych w terapii zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, aby zwiększyć globalny dostęp do skutecznego leczenia.
- Zaproszenie obejmuje trzy kluczowe substancje: metadon, buprenorfinę podjęzykową oraz nalokson, wykorzystywane w leczeniu uzależnienia od opioidów i zapobieganiu przedawkowaniom.
- Około 300–316 mln osób na świecie używa substancji psychoaktywnych rocznie, a około 60 mln stosuje opioidy niemedycznie, co zwiększa skalę problemu zdrowia publicznego.
- Nowe wytyczne WHO dotyczące leczenia uzależnienia opioidowego mają zostać ukończone pod koniec 2026 lub na początku 2027 roku, jednak działania zwiększające dostęp do terapii rozpoczęto już teraz.
Źródło:
- https://www.who.int/news/item/03-06-2026-who-invites-manufacturers-to-submit-medicines-for-prequalification-to-expand-treatment-for-substance-use-disorders
- https://extranet.who.int/prequal/news/1st-invitation-manufacturers-medicinal-products-treatment-substance-use-disorders-submit
