4 lutego, w Światowym Dniu Walki z Rakiem, nowe dane nabierają szczególnej wagi. Najnowsza globalna analiza przygotowana przez Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) pokazuje, że aż 40% przypadków raka na świecie można by zapobiec, eliminując znane i możliwe do modyfikacji czynniki ryzyka. To jedno z najbardziej kompleksowych opracowań dotyczących prewencji nowotworów i wyraźny sygnał, że skuteczna profilaktyka pozostaje najpotężniejszym narzędziem zdrowia publicznego.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak duża część nowotworów na świecie jest możliwa do uniknięcia i jakie liczby stoją za hasłem „profilaktyka ratuje życie”.
- Które czynniki ryzyka odpowiadają za najwięcej zachorowań – w tym palenie tytoniu, infekcje rakotwórcze i alkohol.
- Dlaczego rak płuca, żołądka i szyjki macicy są kluczowe z punktu widzenia prewencji oraz jaką rolę odgrywają szczepienia.
- Jak różnią się wzorce zachorowań między regionami i płciami oraz co to oznacza dla polityki zdrowotnej.
Globalna skala problemu i potencjał profilaktyki
Analiza, opublikowana przed Światowym Dniem Walki z Rakiem, obejmuje 185 krajów, 36 typów nowotworów i 30 przyczyn, którym można zapobiegać. Szacunki wskazują, że 37% wszystkich nowych przypadków raka w 2022 roku – około 7,1 mln zachorowań – było powiązanych z modyfikowalnymi czynnikami ryzyka. To liczby, które podkreślają, jak duży wpływ na epidemię nowotworów mają decyzje systemowe, środowiskowe i styl życia.
To pierwsza globalna analiza pokazująca, jak duże ryzyko zachorowania na raka wynika z przyczyn, którym możemy zapobiegać – powiedział dr André Ilbawi, kierownik Zespołu WHO ds. Zwalczania Raka i autor badania. Badając wzorce w różnych krajach i grupach populacyjnych, możemy dostarczyć rządom i osobom prywatnym bardziej szczegółowych informacji, które pomogą zapobiegać wielu przypadkom raka, zanim się pojawią.
Najważniejsze czynniki ryzyka: co napędza zachorowania?
Badanie wskazuje jednoznacznie, że tytoń pozostaje największym możliwym do uniknięcia czynnikiem ryzyka – odpowiada za 15% wszystkich nowych przypadków raka na świecie. Kolejne miejsca zajmują rakotwórcze infekcje (10%) oraz spożycie alkoholu (3%). W analizie uwzględniono również m.in. wysoki wskaźnik masy ciała, brak aktywności fizycznej, zanieczyszczenie powietrza i promieniowanie ultrafioletowe.
Po raz pierwszy w tak szerokim ujęciu uwzględniono dziewięć infekcji rakotwórczych, co znacząco zmienia perspektywę prewencji – zwłaszcza w regionach o ograniczonym dostępie do szczepień i diagnostyki.
Trzy nowotwory odpowiadają za niemal połowę możliwych do uniknięcia przypadków
Aż trzy typy nowotworów – rak płuca, rak żołądka oraz rak szyjki macicy – stanowią niemal połowę wszystkich przypadków raka, którym można by zapobiec na świecie.
- Rak płuca jest w dużej mierze związany z paleniem tytoniu i zanieczyszczeniem powietrza.
- Rak żołądka pozostaje silnie powiązany z zakażeniem bakterią Helicobacter pylori.
- Rak szyjki macicy w przeważającej części jest konsekwencją zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) – nowotworu, któremu można skutecznie zapobiegać dzięki szczepieniom i badaniom przesiewowym.
Różnice między płciami i regionami świata
Obciążenie nowotworami, którym można zapobiec, jest wyraźnie wyższe u mężczyzn niż u kobiet. Szacunki wskazują, że 45% nowych przypadków raka u mężczyzn wiąże się z czynnikami możliwymi do uniknięcia, w porównaniu z 30% u kobiet.
- U mężczyzn dominują: palenie tytoniu (23%), infekcje (9%) oraz alkohol (4%).
- U kobiet najważniejsze są: infekcje (11%), palenie tytoniu (6%) oraz wysoki BMI (3%).
Różnice regionalne są równie znaczące. Wśród kobiet odsetek możliwych do uniknięcia zachorowań waha się od 24% w Afryce Północnej i Azji Zachodniej do 38% w Afryce Subsaharyjskiej. U mężczyzn najwyższe obciążenie odnotowano w Azji Wschodniej (57%), a najniższe w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach (28%). Dane te odzwierciedlają odmienne wzorce narażenia, poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego oraz skuteczność polityk zdrowotnych.
Profilaktyka dostosowana do kontekstu: klucz do realnych zmian
Jak powiedziała dr Isabelle Soerjomataram, zastępca kierownika Działu Nadzoru nad Rakiem IARC i główna autorka badania:
To przełomowe badanie stanowi kompleksową ocenę możliwych do uniknięcia nowotworów na świecie, uwzględniając po raz pierwszy zakaźne przyczyny nowotworów, a także ryzyko behawioralne, środowiskowe i zawodowe – Zajęcie się tymi możliwymi do uniknięcia przyczynami stanowi jedną z najpotężniejszych szans na zmniejszenie globalnego obciążenia nowotworami.
Eksperci podkreślają konieczność strategii profilaktycznych dopasowanych do lokalnych realiów, obejmujących m.in. skuteczną kontrolę tytoniu, regulacje dotyczące alkoholu, powszechne szczepienia przeciwko HPV i HBV, poprawę jakości powietrza, bezpieczniejsze miejsca pracy oraz środowisko sprzyjające zdrowemu żywieniu i aktywności fizycznej.
Światowy Dzień Walki z Rakiem: profilaktyka jako wspólna odpowiedzialność
4 lutego obchodzony jest Światowy Dzień Walki z Rakiem, ustanowiony w 2000 roku z inicjatywy Unii ds. Walki z Rakiem (UICC). Jego celem jest zwiększanie świadomości na temat nowotworów, promowanie profilaktyki, wczesnego wykrywania oraz równego dostępu do leczenia i opieki onkologicznej na całym świecie. Każdego roku dzień ten gromadzi rządy, instytucje ochrony zdrowia, organizacje pacjenckie, środowiska naukowe i społeczeństwo wokół wspólnego przekazu: rak to nie tylko wyzwanie medyczne, ale także społeczne i systemowe.
Tegoroczne obchody szczególnie mocno akcentują rolę profilaktyki jako jednego z najskuteczniejszych narzędzi walki z rakiem. Dane WHO i IARC pokazują, że znaczącej części zachorowań można by uniknąć dzięki działaniom na poziomie indywidualnym i populacyjnym – od niepalenia tytoniu i ograniczenia alkoholu, przez szczepienia przeciwko HPV i HBV, po poprawę jakości powietrza, warunków pracy oraz promowanie zdrowej diety i aktywności fizycznej.
Światowy Dzień Walki z Rakiem przypomina, że profilaktyka jest wspólną odpowiedzialnością:
- państw, które tworzą skuteczne polityki zdrowotne i regulacje chroniące zdrowie publiczne,
- systemów ochrony zdrowia, zapewniających dostęp do szczepień i badań przesiewowych,
- społeczności i pracodawców, kształtujących środowisko sprzyjające zdrowym wyborom,
- każdego z nas, poprzez codzienne decyzje wpływające na ryzyko zachorowania.
W kontekście najnowszych danych globalnych, 4 lutego nie jest jedynie symboliczną datą w kalendarzu, lecz wezwaniem do działania. Inwestowanie w profilaktykę nowotworów to nie tylko ratowanie życia, ale także ograniczanie nierówności zdrowotnych i długofalowe wzmacnianie zdrowia populacji.
Główne wnioski
- Około 37–40% wszystkich nowych przypadków raka na świecie (ok. 7,1 mln w 2022 r.) było związanych z przyczynami, którym można zapobiegać – wynika z analizy WHO i IARC obejmującej 185 krajów.
- Tytoń pozostaje najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka, odpowiadając za ok. 15% nowych zachorowań, przed infekcjami rakotwórczymi (10%) i alkoholem (3%).
- Rak płuca, żołądka i szyjki macicy odpowiadają łącznie za niemal połowę wszystkich możliwych do uniknięcia przypadków nowotworów na świecie.
- Skuteczna profilaktyka – szczepienia (HPV, HBV), kontrola tytoniu i alkoholu oraz poprawa środowiska życia – może znacząco zmniejszyć globalne obciążenie rakiem i koszty opieki zdrowotnej.
Źródło:
- WHO
