Polskie społeczeństwo szybko się starzeje, jednak wiele gmin nadal nie przygotowało systemów wsparcia odpowiadających na rosnące potrzeby osób starszych. Najwyższa Izba Kontroli wskazuje, że samorządy najczęściej reagują dopiero wtedy, gdy senior sam zgłosi potrzebę pomocy lub zrobi to jego rodzina bądź inne instytucje. Kontrola wykazała również problemy z organizacją i finansowaniem usług opiekuńczych oraz brak systemowego monitorowania jakości wsparcia.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie luki w opiece nad seniorami wykazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli.
- W ilu gminach osoby starsze nie miały dostępu do podstawowych usług opiekuńczych.
- Ile samorządy wydawały na opiekę domową, program Senior+ i usługi specjalistyczne.
- Dlaczego opóźnienia w finansowaniu programów rządowych powodowały przerwy w świadczeniu pomocy.
NIK: brakuje rozpoznawania potrzeb seniorów
Kontrola Najwyższej Izby Kontroli została przeprowadzona w 2025 r. na wniosek Sejmowej Komisji Polityki Senioralnej i objęła 19 gmin wiejskich oraz miejsko-wiejskich. Sprawdzono funkcjonowanie pięciu form wsparcia dla osób starszych, obejmujących opiekę świadczoną w miejscu zamieszkania oraz placówki dziennego pobytu.
W latach 2022-2025 (I półrocze) udział mieszkańców po 60. roku życia w kontrolowanych gminach wzrastał i wynosił od około 20% do blisko 30% populacji. Mimo tego jedynie dziewięć spośród 19 skontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do seniorów. Pozostałe uwzględniały kwestie osób starszych wyłącznie w ogólnych strategiach rozwiązywania problemów społecznych.
Jak wskazuje NIK, diagnozy społeczne nie obejmowały prognoz dotyczących liczby seniorów, którzy w przyszłości będą wymagać pomocy, ani systematycznej analizy ich potrzeb.
Samotni seniorzy często pozostają poza systemem
Jednym z najpoważniejszych ustaleń kontroli był brak systemowego identyfikowania osób zagrożonych samotnością i wykluczeniem społecznym.
W żadnej z kontrolowanych jednostek nie opracowano systemu identyfikacji samotnych seniorów ani nie prowadzono odrębnej bazy danych dotyczącej ich sytuacji. Ośrodki pomocy społecznej koncentrowały się przede wszystkim na osobach już korzystających z pomocy, a wsparcie najczęściej uruchamiano dopiero po zgłoszeniu przez rodzinę, sąsiadów, policję, placówkę ochrony zdrowia lub samego seniora.
NIK zwraca uwagę, że taki model działania może powodować, iż część potrzebujących osób pozostaje poza systemem wsparcia.
Średnio pomocą w miejscu zamieszkania objętych było nieco ponad 5% seniorów mieszkających w kontrolowanych gminach. W grupie osób powyżej 80. roku życia wsparcie otrzymywało około 10% mieszkańców, natomiast w wieku 70-79 lat około 4%, a w grupie 60-69 lat około 2%.
Rosnące zapotrzebowanie na opiekę
Izba przypomina, że udział osób starszych w populacji Polski wzrósł z około 17% w 2005 r. do ponad 26% w 2024 r. Według prognoz do 2060 r. seniorzy będą stanowili ponad 38% mieszkańców kraju.
Największe wyzwania dotyczą terenów wiejskich, gdzie proces starzenia przebiega szybciej, a odpływ młodszych mieszkańców powoduje wzrost liczby samotnie mieszkających seniorów. Dodatkowym problemem są bariery komunikacyjne, ograniczona dostępność usług społecznych oraz brak systemowej diagnozy lokalnych potrzeb.
Nie wszystkie obowiązkowe usługi są dostępne
Kontrola wykazała, że większość gmin oferowała podstawowe usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, jednak specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz usługi sąsiedzkie były dostępne znacznie rzadziej.
Specjalistyczne usługi opiekuńcze świadczono jedynie w siedmiu z 19 skontrolowanych gmin. Z kolei usługi sąsiedzkie funkcjonowały w 13 gminach, najczęściej dzięki finansowaniu z programu Korpus Wsparcia Seniorów.
We wszystkich kontrolowanych gminach realizowano natomiast program Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością dla Jednostek Samorządu Terytorialnego. Liczba seniorów korzystających z tej formy wsparcia wzrosła w ciągu trzech lat z 201 do 466 osób.
Dodatkowo część samorządów oferowała transport dla seniorów, usługę „Złota rączka”, wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego, poradnictwo psychologiczne czy telefony zaufania.
Problemy z dokumentacją i nadzorem
NIK wskazała również na nieprawidłowości związane z dokumentowaniem usług opiekuńczych.
W części ośrodków decyzje administracyjne nie precyzowały dokładnie zakresu, miejsca ani czasu świadczenia usług. W sześciu jednostkach nie określano rodzaju wykonywanych czynności, co uniemożliwiało rzetelną ocenę jakości realizowanego wsparcia.
Jednocześnie tylko jeden ośrodek posiadał formalną procedurę nadzoru nad usługami opiekuńczymi, a w pięciu kolejnych monitoring został opisany w wewnętrznych standardach. W pozostałych przypadkach kierownicy deklarowali bieżący nadzór, jednak nie był on formalnie dokumentowany.
Wydatki na opiekę nad seniorami rosły
W latach 2022-I połowa 2025 r. kontrolowane gminy systematycznie zwiększały nakłady na wsparcie osób starszych.
Największą część wydatków, około 34,3 mln zł, przeznaczono na funkcjonowanie domów dziennego pobytu i klubów samopomocy. Około 4,9 mln zł tej kwoty pochodziło z programu wieloletniego Senior+.
Na usługi opiekuńcze realizowane w miejscu zamieszkania seniorów wydano około 27 mln zł. Z programu Opieka 75+ skorzystało 13 spośród 19 gmin, a łączna wartość wsparcia przekroczyła 14 mln zł.
Środki z programu Opieka 75+ stanowiły niemal 53% wydatków poniesionych na usługi opiekuńcze dla osób starszych. Pokazuje to, jak duże znaczenie dla lokalnych systemów opieki ma finansowanie przekazywane z budżetu państwa.
Na specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, realizowane przez sześć ośrodków pomocy społecznej, wydano łącznie około 1 mln zł. Usługi sąsiedzkie świadczyło 13 ośrodków, przeznaczając na ten cel ponad 500 tys. zł.
Wszystkie objęte kontrolą gminy pozyskały również środki z programu Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością dla Jednostek Samorządu Terytorialnego. Usługi finansowane z tego programu były dla seniorów bezpłatne.
Opóźnienia w finansowaniu utrudniały ciągłość opieki
Kontrola wykazała również problemy z terminowym finansowaniem programów rządowych.
Opóźnienia w zawieraniu umów z wojewodami w ramach programu Opieka 75+ powodowały w części gmin nawet kilkumiesięczne przerwy w świadczeniu specjalistycznych usług opiekuńczych na początku roku.
Podobna sytuacja dotyczyła programu Korpus Wsparcia Seniorów, gdzie środki trafiały do samorządów dopiero w połowie roku. Według NIK przy większej liczbie beneficjentów mogłoby to prowadzić do problemów z utrzymaniem ciągłości usług oraz konieczności czasowego finansowania ich z budżetów gmin.
Problemy finansowe dotyczyły także programu Senior+. W jednej z placówek przez cały okres objęty kontrolą nie zatrudniano fizjoterapeuty z powodu braku środków.
Ponad 12% gmin nie zapewnia podstawowej opieki
Na potrzeby kontroli NIK zebrała również dane od wszystkich wojewodów dotyczące realizacji usług opiekuńczych w latach 2022-2025 (I półrocze).
Z przekazanych informacji wynika, że w 275 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich, czyli w ponad 12% takich samorządów w Polsce, seniorzy nie mieli dostępu do podstawowych usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania.
Jeszcze bardziej niepokojące są dane dotyczące pełnego zakresu ustawowych form wsparcia. W 185 gminach osoby starsze nie mogły korzystać ani z usług opiekuńczych, ani ze specjalistycznych usług opiekuńczych, ani z usług sąsiedzkich przewidzianych w ustawie o pomocy społecznej.
Seniorzy dobrze oceniają otrzymywaną pomoc
Mimo wykazanych nieprawidłowości badanie ankietowe przeprowadzone przez NIK wśród 500 seniorów pokazało, że osoby korzystające z usług wysoko oceniają ich efekty.
Blisko 70% respondentów uznało, że otrzymywane wsparcie w dużym stopniu pozwoliło im pozostać we własnym domu i uniknąć konieczności przeprowadzki do całodobowej placówki opiekuńczej. Łącznie około 75% badanych pozytywnie oceniło wpływ otrzymywanej pomocy na możliwość samodzielnego funkcjonowania.
NIK apeluje o zmiany
W wyniku kontroli Najwyższa Izba Kontroli skierowała wnioski do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Dotyczą one m.in. upowszechniania dobrych praktyk związanych z organizacją usług opiekuńczych oraz doprecyzowania zasad utrzymania trwałości Dziennych Domów Senior+ i Klubów Senior+ w programie Aktywni Seniorzy – ASY na lata 2026-2030.
Jednocześnie NIK zaapelowała do gmin o prowadzenie stałych działań służących rozpoznawaniu sytuacji osób starszych, obejmujących m.in. ocenę ich warunków rodzinnych, zdrowotnych i bytowych oraz wcześniejsze identyfikowanie osób, które w najbliższych latach mogą wymagać wsparcia. Dzięki temu pomoc mogłaby trafiać do seniorów zanim znajdą się oni w sytuacji kryzysowej.
Główne wnioski
- W 275 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich, czyli w ponad 12% takich samorządów w Polsce, seniorzy nie mieli dostępu do podstawowych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.
- Na usługi opiekuńcze w domu wydano około 27 mln zł, a ponad 14 mln zł pochodziło z programu Opieka 75+, który pokrywał niemal 53% wydatków na tę formę pomocy.
- Żadna z 19 skontrolowanych gmin nie posiadała systemu identyfikowania samotnych seniorów ani odrębnej bazy danych dotyczącej osób zagrożonych izolacją.
- Opóźnienia w finansowaniu programów rządowych powodowały przerwy w świadczeniu usług, utrudniały planowanie opieki i zatrudnianie specjalistów.
Źródło:
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/gminy-nie-sa-gotowe-na-starzenie-sie-spoleczenstwa-nik-wskazuje-luki-w-opiece-nad-seniorami.html
