Wraz ze starzeniem się europejskich społeczeństw coraz większą uwagę zwraca się nie tylko na długość życia, ale również na jego jakość. Jednym z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego staje się utrzymanie sprawności poznawczej osób starszych. Nowe badanie przeprowadzone pod kierunkiem Międzynarodowego Instytutu Analiz Systemów Stosowanych (IIASA) wskazuje, że w ochronie pamięci i zdolności poznawczych po zakończeniu aktywności zawodowej kluczową rolę mogą odgrywać kontakty społeczne. Wyniki opublikowane w czasopiśmie „Research on Aging” pokazują, że silne więzi społeczne mogą częściowo rekompensować utratę stymulacji intelektualnej związanej z pracą. Co istotne, mechanizm ten działa inaczej u kobiet i mężczyzn.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego kontakty społeczne po zakończeniu aktywności zawodowej mogą wspierać pamięć i sprawność umysłową u osób po 50. roku życia,
- Jakie różnice występują między kobietami i mężczyznami w zakresie korzyści płynących z relacji społecznych,
- W jaki sposób izolacja społeczna może wpływać na funkcjonowanie poznawcze i zwiększać ryzyko pogorszenia pamięci,
- Jakie działania mogą wspierać zdrowe starzenie się i ochronę zdrowia mózgu w starzejących się społeczeństwach.
Zdrowie poznawcze po 50. roku życia – nowe wyzwanie dla Europy
Wydłużająca się długość życia sprawia, że coraz więcej osób spędza na emeryturze kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. Oznacza to konieczność poszukiwania skutecznych sposobów wspierania zdrowego starzenia się i zapobiegania pogorszeniu funkcji poznawczych.
Dotychczasowe badania sugerowały, że zarówno aktywność zawodowa, jak i utrzymywanie relacji społecznych sprzyjają lepszej sprawności umysłowej. Niewiele jednak było wiadomo o tym, czy kontakty społeczne mogą zastąpić część korzyści wynikających z pracy zawodowej oraz czy zależności te różnią się ze względu na płeć. Odpowiedzi na te pytania postanowili poszukać naukowcy realizujący projekt „Cognitive Health in an Aging Society”.
Ponad 145 tysięcy obserwacji z 27 krajów Europy
Badacze wykorzystali dane pochodzące z projektu SHARE (Survey of Health, Aging and Retirement in Europe), jednego z największych europejskich badań dotyczących zdrowia i sytuacji społecznej osób starszych. Analiza objęła ponad 145 000 obserwacji zgromadzonych w latach 2011–2020 w 27 krajach europejskich. Uwzględniono osoby w wieku 50 lat i starsze, reprezentujące różne statusy zawodowe:
- osoby pracujące,
- emerytów,
- osoby bezrobotne,
- osoby prowadzące gospodarstwo domowe.
Naukowcy oceniali zależności pomiędzy statusem zatrudnienia, siłą sieci społecznych oraz dwoma wskaźnikami funkcjonowania poznawczego: pamięcią epizodyczną i płynnością werbalną.
Praca to nie wszystko. Relacje społeczne również chronią mózg
Autorzy badania zwracają uwagę, że aktywność zawodowa dostarcza wielu bodźców stymulujących mózg – wymaga planowania, podejmowania decyzji, komunikacji i rozwiązywania problemów. Po zakończeniu pracy część tych wyzwań znika. Okazuje się jednak, że kontakty społeczne mogą przejąć część tej ochronnej funkcji. Jak wyjaśnia Thomas Arnhold, główny autor badania:
Nasze badanie ma na celu zrozumienie, w jaki sposób bycie zatrudnionym w porównaniu z byciem na emeryturze, bezrobotnym lub osobą prowadzącą dom wiąże się z funkcjonowaniem poznawczym u osób w wieku 50 lat i starszych w Europie, a także, po raz pierwszy, zbadanie, czy silna sieć społeczna zmienia te powiązania inaczej u kobiet i mężczyzn.
Wyniki wskazują, że osoby niepracujące, które utrzymują silne więzi społeczne, osiągają lepsze wyniki poznawcze niż osoby pozbawione takich relacji.
Kobiety i mężczyźni korzystają z relacji społecznych w różny sposób
Jednym z najciekawszych odkryć badania są wyraźne różnice między kobietami i mężczyznami. Daniela Weber z IIASA podkreśla:
Silna sieć społeczna wydaje się łagodzić niekorzystne warunki poznawcze związane z brakiem pracy, ale ten wzorzec jest wyraźnie zdeterminowany płcią. U kobiet posiadanie zróżnicowanej sieci społecznej wydaje się rekompensować utratę możliwości zaangażowania, często zapewnianych przez pracę. U mężczyzn bliskie więzi osobiste, często z małżonkiem lub partnerem, mogą odgrywać szczególnie ważną rolę. Ponadto odkryliśmy, że mężczyźni bez zatrudnienia i bez więzi społecznych mieli szczególnie niskie wyniki w zakresie pamięci epizodycznej, co wskazuje na potencjalne ryzyko związane z izolacją społeczną.
Oznacza to, że kobiety mogą czerpać większe korzyści z utrzymywania szerokiego i zróżnicowanego kręgu znajomych, podczas gdy dla mężczyzn szczególnie ważne okazują się bliskie, stabilne relacje.
Izolacja społeczna może zwiększać ryzyko pogorszenia pamięci
Wyniki badania wpisują się w rosnącą liczbę dowodów wskazujących, że samotność i izolacja społeczna nie są wyłącznie problemem emocjonalnym. Coraz częściej traktuje się je jako istotne czynniki ryzyka pogorszenia zdrowia fizycznego i psychicznego. W przypadku osób starszych mogą one wpływać między innymi na:
- osłabienie pamięci,
- pogorszenie koncentracji,
- spadek płynności werbalnej,
- zwiększenie ryzyka depresji,
- ograniczenie aktywności poznawczej.
Szczególnie niepokojące okazały się wyniki dotyczące mężczyzn pozostających bez pracy i jednocześnie pozbawionych wsparcia społecznego.
Jak wykorzystać te wyniki w praktyce?
Zdaniem autorów badania rezultaty powinny znaleźć odzwierciedlenie w politykach zdrowotnych i społecznych. Valeria Bordone z Uniwersytetu Wiedeńskiego zaznacza:
W starzejących się społeczeństwach pomoc osobom starszym w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania poznawczego jest jednym z głównych priorytetów zdrowia publicznego. Nasze wyniki sugerują, że interwencje powinny odzwierciedlać różne sposoby, w jakie mężczyźni i kobiety korzystają z więzi społecznych. Programy pomagające starszym kobietom budować i podtrzymywać różnorodne sieci społeczne mogą być szczególnie cenne, podczas gdy dla starszych mężczyzn zapobieganie izolacji społecznej i wspieranie bliskich relacji może mieć większe znaczenie.
W praktyce może to oznaczać rozwijanie klubów seniora, programów wolontariackich, inicjatyw międzypokoleniowych czy lokalnych działań integracyjnych.
Dlaczego relacje społeczne są inwestycją w zdrowe starzenie się?
Choć często koncentrujemy się na diecie, aktywności fizycznej czy profilaktyce chorób przewlekłych, coraz więcej badań wskazuje, że równie ważnym elementem zdrowego starzenia są relacje z innymi ludźmi. Rozmowy, wspólne aktywności, wymiana doświadczeń czy poczucie przynależności mogą stanowić naturalny trening dla mózgu. Co więcej, ich znaczenie nie kończy się wraz z przejściem na emeryturę – wręcz przeciwnie, w późniejszym wieku mogą stać się jednym z najważniejszych zasobów wspierających odporność poznawczą.
Główne wnioski
- Silne więzi społeczne mogą częściowo rekompensować utratę stymulacji poznawczej związanej z zakończeniem pracy zawodowej, wspierając pamięć i płynność werbalną u osób w wieku 50 lat i starszych.
- Badanie objęło ponad 145 000 obserwacji z 27 krajów europejskich, wykorzystując dane z projektu SHARE zebrane w latach 2011–2020.
- Kobiety i mężczyźni korzystają z relacji społecznych w odmienny sposób – u kobiet szczególnie korzystne okazały się zróżnicowane sieci kontaktów, natomiast u mężczyzn większe znaczenie miały bliskie relacje z partnerem lub najbliższym otoczeniem.
- Mężczyźni pozostający bez pracy i jednocześnie pozbawieni wsparcia społecznego osiągali szczególnie niskie wyniki w zakresie pamięci epizodycznej, co wskazuje na potencjalne zagrożenia związane z izolacją społeczną w późniejszym wieku.
Źródło:
- https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/01640275261456210
- International Institute for Applied Systems Analysis
