Osoby starsze cierpiące na choroby neurodegeneracyjne nadal nie mogą liczyć w Polsce na kompleksową i skoordynowaną opiekę zdrowotną oraz społeczną – wynika z najnowszej kontroli Najwyższej Izby Kontroli. NIK zwraca uwagę, że pomoc dla pacjentów z chorobą Alzheimera, Parkinsona czy innymi chorobami otępiennymi nadal zależy głównie od miejsca zamieszkania, aktywności samorządów, organizacji pozarządowych oraz zaangażowania lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Kontrola pokazała również braki w zakresie diagnostyki, niewystarczające wsparcie dla opiekunów oraz brak spójnych działań między resortami zdrowia i polityki społecznej.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie problemy w opiece nad osobami z chorobami neurodegeneracyjnymi wykazała kontrola NIK.
- Dlaczego NIK krytycznie oceniła dostęp do diagnostyki i opieki geriatrycznej w Polsce.
- Jakie trudności napotykają opiekunowie osób z chorobą Alzheimera i innymi chorobami otępiennymi.
- Jakie działania systemowe rekomenduje NIK Ministerstwu Zdrowia i resortowi rodziny.
NIK: przez lata brakowało współpracy między resortami
Najwyższa Izba Kontroli przypomniała, że już w 2018 r. rząd zobowiązał Ministerstwo Zdrowia oraz Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej do współpracy przy tworzeniu rozwiązań dla osób z chorobami neurodegeneracyjnymi. Według ustaleń kontroli do realnej współpracy między resortami doszło dopiero w kwietniu 2024 r.
W ocenie NIK działania podejmowane wcześniej nie odpowiadały ani skali problemu, ani potrzebom pacjentów i ich opiekunów. Chorzy mogli korzystać jedynie z ogólnych świadczeń zdrowotnych i społecznych przeznaczonych dla seniorów lub osób przewlekle chorych.
Kontrola objęła lata 2022-2024.
Liczba chorych rośnie wraz ze starzeniem społeczeństwa
NIK zwraca uwagę, że problem będzie narastał wraz ze zmianami demograficznymi. Według prognozy GUS do 2060 r. liczba osób w wieku 60+ wzrośnie do 11,9 mln, co będzie oznaczało 38,5% populacji Polski.
Z danych Ministerstwa Zdrowia wynika, że na koniec 2024 r. na choroby neurodegeneracyjne cierpiało w Polsce około 680 tys. osób. Spośród nich 226 tys. miało chorobę Alzheimera, a 205 tys. stanowiły osoby starsze. W porównaniu z 2022 r. liczba zdiagnozowanych pacjentów wzrosła o 32 tys.
NIK zaznacza jednak, że rzeczywista liczba chorych może być znacznie wyższa. Izba przywołała szacunki Institute for Health Metrics and Evaluation, według których już w 2019 r. choroba Alzheimera lub choroby pokrewne mogły dotyczyć w Polsce około 585 tys. osób.
Problemy z wczesną diagnostyką w POZ
Jednym z najważniejszych wniosków kontroli są nieprawidłowości dotyczące diagnostyki chorób otępiennych w podstawowej opiece zdrowotnej.
NIK podkreśla, że kluczowe znaczenie ma wczesne wykrywanie zaburzeń poznawczych. Tymczasem Minister Zdrowia zrezygnował z wdrożenia przygotowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u osób po 60. roku życia.
Kontrola trzech placówek POZ wykazała, że zdecydowana większość lekarzy nie oceniała funkcji poznawczych pacjentów senioralnych (60+) i nie korzystała ze standaryzowanych testów przesiewowych.
NIK sprawdziła także dokumentację medyczną 230 pacjentów w wieku 75+. W żadnym przypadku nie odnotowano przeprowadzenia wstępnej oceny geriatrycznej.
Brakuje geriatrów i centrów opieki
W latach 2022-2024 w trzech kontrolowanych placówkach POZ wystawiono 8068 skierowań do neurologów, 207 do psychiatrów oraz zaledwie 26 do geriatrów.
Według NIK tak niski poziom skierowań do geriatrii wynika przede wszystkim z niewystarczającej liczby poradni geriatrycznych i oddziałów geriatrycznych. Problemem pozostaje również ograniczona mobilność seniorów, którzy często nie są w stanie korzystać z placówek oddalonych od miejsca zamieszkania.
Izba zwróciła uwagę, że mimo wejścia w życie ustawy o szczególnej opiece geriatrycznej od 1 stycznia 2024 r., w kontrolowanych województwach nie powstały Centra Zdrowia 75+.
Opiekunowie nadal z ograniczonym wsparciem
NIK przypomina, że osoby opiekujące się pacjentami z chorobami neurodegeneracyjnymi często rezygnują z pracy zawodowej. Najczęściej są to kobiety – żony lub córki chorych w wieku 45-65 lat.
Według ustaleń Izby średni czas sprawowania opieki nad osobą z chorobą otępienną wynosi około pięciu lat. W tym czasie opiekunowie mogą liczyć jedynie na ograniczoną pomoc państwa, mimo że długotrwała opieka wiąże się z dużym obciążeniem psychicznym i fizycznym.
Kolejne rozwiązania nadal nie zostały wdrożone
NIK wskazała, że w latach 2022-2024 nie wdrożono szeregu rozwiązań zapowiadanych wcześniej w dokumentach strategicznych. Chodzi m.in. o:
- brak standardów opieki nad osobami z zespołami otępiennymi,
- niewłączenie świadczeń realizowanych w Dziennych Domach Opieki Medycznej do koszyka świadczeń gwarantowanych,
- brak standardu Dziennych Centrów Wsparcia Pamięci,
- niewłączenie opiekunów medycznych do personelu realizującego domową opiekę długoterminową i paliatywną,
- brak Krajowej Rady do Spraw Opieki Geriatrycznej w 2024 r.
Według Izby nie zapewniono również szerokich działań edukacyjnych skierowanych do zawodów medycznych, służb publicznych oraz zawodów niemedycznych.
Większość gmin nie realizowała programów dla chorych
Badanie ankietowe przeprowadzone przez NIK pokazało, że w latach 2022-2024 ponad 88% badanych gmin w 2022 r. oraz ponad 86% gmin w latach 2023-I połowa 2024 r. nie prowadziło żadnych programów skierowanych do osób starszych z chorobami neurodegeneracyjnymi ani ich opiekunów.
Jedynie 17,5% gmin przeprowadziło diagnozę sytuacji seniorów i ich opiekunów, a tylko część tych analiz uwzględniała problemy związane z chorobami otępiennymi.
NIK zwraca także uwagę na niski poziom szkoleń służb publicznych. Spośród 70 komend Policji i Państwowej Straży Pożarnej objętych badaniem jedynie około 19% prowadziło szkolenia dotyczące kontaktu z osobami cierpiącymi na choroby neurodegeneracyjne.
Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych przyjęto dopiero w 2025 r.
Prace nad projektem „Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityka publiczna do roku 2030” zostały przyspieszone dopiero podczas kontroli prowadzonej przez NIK w 2024 r.
Program został przyjęty przez rząd 11 grudnia 2025 r. Dokument przewiduje działania analityczne, legislacyjne, organizacyjne oraz edukacyjne dotyczące chorób otępiennych i wsparcia opiekunów.
NIK zaznacza jednak, że program nie rozwiąże problemów natychmiast, ponieważ wiele działań zaplanowano dopiero na kolejne lata.
Organizacje pomagają, ale system nadal jest niewydolny
Kontrola objęła także organizacje pozarządowe wspierające osoby starsze z chorobami neurodegeneracyjnymi i ich opiekunów.
W jednym ze skontrolowanych stowarzyszeń NIK wykryła nieprawidłowości dotyczące wykorzystania środków publicznych na łączną kwotę niemal 609 tys. zł. Część wydatków dotyczyła działań nierozliczonych prawidłowo w ramach programów „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” oraz „Opieka wytchnieniowa”.
Jednocześnie Izba podkreśla, że organizacje pozarządowe pełnią ważną rolę, ale nie są w stanie zastąpić systemowych działań państwa.
NIK apeluje o systemową reformę opieki
W podsumowaniu kontroli Najwyższa Izba Kontroli wskazała na konieczność stworzenia zintegrowanego modelu opieki zdrowotnej i społecznej dla osób starszych z chorobami neurodegeneracyjnymi.
Według NIK potrzebne są rozwiązania obejmujące cały proces leczenia i opieki – od profilaktyki i diagnostyki po opiekę długoterminową i paliatywną. Izba rekomenduje również zwiększenie dostępu do diagnostyki, rozwój geriatrii, lepsze wsparcie opiekunów oraz prowadzenie działań edukacyjnych dla personelu medycznego i służb publicznych.
Główne wnioski
- NIK oceniła, że osoby starsze z chorobami neurodegeneracyjnymi nadal nie mają zapewnionej kompleksowej i skoordynowanej opieki. Wsparcie zależy głównie od miejsca zamieszkania, aktywności samorządów oraz zaangażowania lekarzy POZ i organizacji pozarządowych.
- Na koniec 2024 r. w Polsce było ok. 680 tys. osób z chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym 226 tys. pacjentów z chorobą Alzheimera. Według prognoz GUS do 2060 r. osoby w wieku 60+ będą stanowiły 38,5% populacji kraju.
- Kontrola wykazała poważne problemy z wczesną diagnostyką. W żadnym przypadku spośród 230 skontrolowanych pacjentów w wieku 75+ nie odnotowano przeprowadzenia wstępnej oceny geriatrycznej, a większość lekarzy POZ nie korzystała ze standaryzowanych testów funkcji poznawczych.
- NIK wskazała również na ograniczone wsparcie dla opiekunów osób z chorobami otępiennymi. Ponad 86% badanych gmin nie realizowało programów skierowanych do chorych i ich rodzin, a część służb publicznych nie była przeszkolona do kontaktu z osobami z ChND.
Źródło:
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/osoby-starsze-z-chorobami-neurodegeneracyjnymi-wciaz-bez-kompleksowej-opieki.html
