Rosnąca liczba ludności, zmiany klimatu oraz narastające problemy zdrowotne związane z niewłaściwym odżywianiem sprawiają, że transformacja światowych systemów żywnościowych staje się jednym z najważniejszych wyzwań XXI wieku. Najnowsze badanie oparte na dziesięciu globalnych modelach systemów żywnościowych wskazuje, że przejście na zdrowszą i bardziej zrównoważoną dietę mogłoby nie tylko znacząco ograniczyć wpływ rolnictwa na środowisko, lecz także poprawić zdrowie publiczne i zmniejszyć koszty funkcjonowania całego systemu żywnościowego. Wyniki wpisują się w rekomendacje Komisji EAT-Lancet dotyczące tzw. diety prozdrowotnej dla planety.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak zrównoważona dieta może wpłynąć na zdrowie ludzi oraz ograniczyć negatywny wpływ systemów żywnościowych na środowisko,
- Dlaczego naukowcy uważają, że zmniejszenie spożycia mięsa i ograniczenie marnowania żywności są kluczowe dla transformacji do 2050 roku,
- Jakie korzyści dla klimatu, rolnictwa i gospodarki mogą przynieść zmiany w sposobie produkcji oraz konsumpcji żywności,
- Jakie wnioski płyną z analizy dziesięciu globalnych modeli systemów żywnościowych i dlaczego wymagają one zdecydowanych działań politycznych.
Obecny system żywnościowy coraz bardziej obciąża zdrowie i środowisko
Eksperci od lat alarmują, że sposób produkcji i konsumpcji żywności nie jest zrównoważony. Według danych przytoczonych przez autorów badania systemy żywnościowe odpowiadają za około jedną trzecią antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych na świecie i są jednym z głównych czynników odpowiedzialnych za przekraczanie granic planetarnych. Jednocześnie:
- około jedna trzecia produkowanej żywności jest tracona lub marnowana,
- blisko połowa powierzchni lądów nadających się do zamieszkania wykorzystywana jest pod rolnictwo,
- znaczna część gruntów służy produkcji paszy oraz hodowli zwierząt zamiast bezpośredniej produkcji żywności dla ludzi.
Według raportu Komisji EAT-Lancet z 2025 roku globalne wdrożenie fleksitariańskiej diety korzystnej dla zdrowia i środowiska mogłoby zapobiegać około 15 milionom przedwczesnych zgonów dorosłych rocznie.
Naukowcy porównali dwa scenariusze rozwoju do 2050 roku
Aby ocenić możliwe skutki zmian, badacze wykorzystali dziesięć globalnych modeli systemów żywnościowych. Porównano dwa warianty rozwoju świata do 2050 roku:
- scenariusz „business as usual”, zakładający kontynuację obecnych trendów,
- scenariusz transformacji oparty na:
- zdrowej diecie,
- zwiększeniu wydajności rolnictwa,
- ograniczeniu strat i marnowania żywności o połowę.
Autorzy analizowali zarówno wpływ tych zmian na produkcję rolną, jak i konsekwencje gospodarcze, środowiskowe oraz zdrowotne.
Zdrowsza dieta może ograniczyć koszty i utrzymać produkcję żywności
Wyniki wskazują, że utrzymanie obecnego modelu rozwoju okaże się znacznie droższe niż przeprowadzenie transformacji. Jak podkreśla Hermann Lotze-Campen z Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK):
Nasze badanie pokazuje, że kontynuowanie obecnej ścieżki jest droższą opcją. Zapewnienie zdrowej diety rosnącej populacji świata do 2050 roku pozwoliłoby utrzymać ogólną wartość produkcji rolnej na poziomie zbliżonym do poziomu z 2020 roku, jednocześnie zmniejszając koszty środowiskowe i zdrowotne w porównaniu z kontynuacją dotychczasowej działalności.
Oznacza to, że zmiana modelu żywienia nie musi prowadzić do spadku bezpieczeństwa żywnościowego, a może jednocześnie przynieść wymierne korzyści dla gospodarki i zdrowia publicznego.
Mniej hodowli zwierząt, więcej żywności roślinnej
Jednym z najważniejszych efektów transformacji byłaby zmiana struktury produkcji rolnej. Zgodnie z wynikami wszystkich analizowanych modeli:
- większa część plonów trafiałaby bezpośrednio do ludzi zamiast na paszę,
- zmniejszyłaby się produkcja mięsa, nabiału, cukru i zbóż przeznaczonych na cele paszowe,
- ograniczeniu uległoby pogłowie zwierząt gospodarskich,
- spadłyby koszty produkcji w sektorze hodowlanym.
Jednocześnie wzrosłoby znaczenie produktów roślinnych. Jak wyjaśnia główny autor badania Matt Gibson z London School of Hygiene and Tropical Medicine:
Według wszystkich zastosowanych przez nas modeli, transformacja mogłaby zmniejszyć globalne użytkowanie gruntów rolnych o 9%, a wartość produkcji zwierzęcej o 60% do 2050 roku w porównaniu z sytuacją bez zmian, przy czym całkowita produkcja rolna spadłaby o 17%, głównie ze względu na zmiany w hodowli zwierząt. Spadki te są częściowo kompensowane przez wzrost w innych sektorach, przy czym wartość produkcji warzyw, owoców, orzechów i roślin strączkowych ma wzrosnąć o medianę 23%.
Transformacja może znacząco ograniczyć emisję gazów cieplarnianych
Korzyści nie ograniczałyby się wyłącznie do produkcji żywności. Badanie pokazuje, że w scenariuszu transformacji:
- globalne wykorzystanie gruntów rolnych zmniejszyłoby się o 9%,
- emisje netto CO₂ wynikające ze zmiany użytkowania gruntów spadłyby o 76%,
- bezpośrednie emisje gazów cieplarnianych innych niż CO₂ z rolnictwa zmniejszyłyby się o około jedną trzecią.
Tak znacząca redukcja mogłaby odegrać istotną rolę w realizacji globalnych celów klimatycznych oraz ograniczaniu utraty bioróżnorodności.
Korzyści zdrowotne i środowiskowe wymagają odpowiedniej polityki
Autorzy zwracają jednak uwagę, że transformacja będzie wiązała się z poważnymi zmianami gospodarczymi. Największe wyzwania mogą dotknąć regionów silnie uzależnionych od produkcji zwierzęcej, dlatego konieczne będzie prowadzenie odpowiedzialnej polityki wspierającej rolników i lokalne społeczności. Jak podkreśla Felicitas Beier z PIK:
Chociaż możliwości w zakresie ochrony środowiska i zdrowia są ogromne, radzenie sobie ze strukturalnymi wyzwaniami w sektorze rolnictwa będzie wymagało spójnej polityki żywnościowej i rolniczej oraz dialogu z udziałem interesariuszy.
Zdaniem autorów badania transformacja nie będzie możliwa bez współpracy rządów, producentów żywności, sektora naukowego oraz konsumentów.
Główne wnioski
- Według raportu Komisji EAT-Lancet z 2025 roku globalne wdrożenie fleksitariańskiej diety prozdrowotnej dla planety mogłoby zapobiegać około 15 milionom przedwczesnych zgonów dorosłych rocznie.
- Analiza 10 globalnych modeli systemów żywnościowych wskazuje, że do 2050 roku transformacja mogłaby zmniejszyć wykorzystanie gruntów rolnych o 9%, a wartość produkcji zwierzęcej o 60%, jednocześnie zwiększając produkcję warzyw, owoców, orzechów i roślin strączkowych.
- Scenariusz transformacji pozwoliłby ograniczyć emisję netto CO₂ wynikającą ze zmiany użytkowania gruntów o 76%, a bezpośrednie emisje gazów cieplarnianych z rolnictwa zmniejszyć o około jedną trzecią w porównaniu ze scenariuszem „business as usual”.
- Autorzy badania podkreślają, że osiągnięcie tych korzyści będzie wymagało spójnej polityki żywnościowej i rolnej, ograniczenia marnowania żywności oraz wsparcia regionów i sektorów najbardziej narażonych na skutki transformacji.
Źródło:
- https://www.nature.com/articles/s41586-026-10775-2
- Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)
