Postępy w leczeniu zakażenia wirusem HIV sprawiły, że choroba ta w wielu krajach stała się schorzeniem przewlekłym, skutecznie kontrolowanym dzięki terapii antyretrowirusowej. Pomimo ogromnego postępu medycyny wirus nadal pozostaje w organizmie pacjenta, a jego replikacja zwykle powraca po odstawieniu leków. Dlatego każdy przypadek trwałej remisji HIV ma ogromne znaczenie naukowe. Najnowszym przykładem jest tzw. „pacjent z Oslo” – 63-letni Norweg, u którego po przeszczepie komórek macierzystych doszło do długotrwałej remisji zakażenia HIV. Zabieg przeprowadzono w celu leczenia nowotworu krwi, jednak wyjątkowy zbieg okoliczności – obecność rzadkiej mutacji genetycznej u dawcy – doprowadził również do niemal całkowitego wyeliminowania wirusa z organizmu pacjenta.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Na czym polega przypadek „pacjenta z Oslo” i dlaczego uznaje się go za jeden z najważniejszych przykładów remisji HIV na świecie
- Jak działa mutacja genetyczna CCR5Δ32, która może blokować wnikanie wirusa HIV do komórek układu odpornościowego
- Dlaczego przeszczep komórek macierzystych może w rzadkich przypadkach prowadzić do długotrwałej remisji zakażenia HIV
- Jakie znaczenie dla badań nad terapiami HIV mają pojedyncze przypadki remisji opisane w literaturze naukowej
Historia pacjenta z Oslo
Norweski pacjent żył z zakażeniem HIV od 2006 roku i pozostawał pod stałą terapią antyretrowirusową. W 2017 roku lekarze zdiagnozowali u niego poważny nowotwór krwi – zespół mielodysplastyczny. Choroba wymagała intensywnego leczenia, w tym przeszczepienia komórek macierzystych układu krwiotwórczego.
Zespół medyczny ze Szpitala Uniwersyteckiego w Oslo rozpoczął poszukiwania odpowiedniego dawcy. Gdy nie udało się znaleźć dopasowanego dawcy niespokrewnionego, lekarze zdecydowali się na przeszczep od starszego brata pacjenta. W dniu zabiegu w 2020 roku odkryto jednak coś niezwykłego – dawca był nosicielem rzadkiej mutacji genetycznej CCR5Δ32. Jak wspomina lekarz Anders Eivind Myhre ze Szpitala Uniwersyteckiego w Oslo: „Nie mieliśmy pojęcia… To było niesamowite”.
Mutacja CCR5 – klucz do odporności na HIV
Mutacja CCR5Δ32 jest jedną z najlepiej poznanych naturalnych form odporności na HIV. Polega ona na braku receptora CCR5 na powierzchni komórek odpornościowych. Receptor ten jest zwykle wykorzystywany przez wirusa HIV jako „brama wejścia” do komórek układu immunologicznego. Jeśli receptor jest nieobecny, wirus nie może skutecznie infekować komórek. Mutacja ta jest niezwykle rzadka. Szacuje się, że jedynie około 1% populacji Europy Północnej posiada dwie kopie tej mutacji, które zapewniają ochronę przed większością wariantów wirusa HIV.
Po przeszczepie układ odpornościowy pacjenta został całkowicie zastąpiony układem odpornościowym dawcy. Jak wyjaśnił współautor badania Marius Troseid z Uniwersytetu w Oslo, system immunologiczny pacjenta został „całkowicie zastąpiony” układem odpornościowym brata.
Zanik wirusa po przeszczepie komórek macierzystych
Po przeszczepie lekarze bardzo dokładnie monitorowali stan pacjenta oraz obecność wirusa HIV w organizmie. Dwa lata po zabiegu mężczyzna mógł odstawić leki antyretrowirusowe. Od tego momentu nie zaobserwowano nawrotu zakażenia. Badania próbek krwi, jelit oraz szpiku kostnego nie wykazały obecności funkcjonalnego DNA wirusa HIV. Jak podkreślił Anders Eivind Myhre: “Jesteśmy niemal pewni, że jest wyleczony”.
Lekarze zwracają szczególną uwagę na fakt, że w jelitach – które stanowią jeden z głównych rezerwuarów wirusa HIV – również nie znaleziono funkcjonalnego materiału genetycznego wirusa. Co więcej, poziom przeciwciał przeciwko HIV u pacjenta znacząco spadł, a limfocyty T przestały reagować na antygeny wirusa. Oznacza to, że układ odpornościowy zachowuje się tak, jakby nigdy nie zetknął się z patogenem.
Jeden z nielicznych przypadków remisji HIV na świecie
Pacjent z Oslo należy do bardzo niewielkiej grupy osób, u których odnotowano trwałą remisję HIV po przeszczepie komórek macierzystych. Na świecie opisano dotychczas około 10 takich przypadków. Pierwszym był Timothy Ray Brown, znany jako „pacjent z Berlina”, który w 2008 roku został uznany za pierwszą osobę wyleczoną z HIV. W kolejnych latach podobne przypadki odnotowano między innymi u pacjentów z:
- Londynu,
- Nowego Jorku,
- Düsseldorfu,
- Genewy.
Przypadek norweskiego pacjenta jest jednak wyjątkowy, ponieważ po raz pierwszy przeszczep wykonano od członka najbliższej rodziny. Sam pacjent określił swoją historię w niezwykle obrazowy sposób. Jak relacjonuje lekarz Myhre, mężczyzna powiedział, że: „to było jak dwukrotna wygrana na loterii”.
Dlaczego przeszczep nie jest rozwiązaniem dla większości pacjentów
Pomimo spektakularnego efektu terapeutycznego przeszczepy komórek macierzystych nie mogą być traktowane jako standardowa metoda leczenia HIV. Zabieg ten wiąże się z bardzo dużym ryzykiem medycznym. Wymaga całkowitego „resetu” układu odpornościowego pacjenta i naraża go na ciężkie infekcje. Szacuje się, że od 10% do nawet 20% pacjentów poddanych takiemu przeszczepowi umiera w ciągu roku od zabiegu.
U pacjenta z Oslo wystąpiła poważna reakcja immunologiczna znana jako choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GVHD). Ostatecznie jednak jego organizm zdołał ją pokonać. Dlatego przeszczep stosuje się wyłącznie w sytuacjach, gdy jest on konieczny do leczenia zagrażającego życiu nowotworu krwi.
Znaczenie badań dla przyszłości terapii HIV
Chociaż takie przypadki pozostają niezwykle rzadkie, mają ogromną wartość naukową. Analiza biologicznych mechanizmów stojących za remisją wirusa HIV może pomóc naukowcom opracować nowe strategie terapeutyczne – na przykład terapie genowe, które imitowałyby działanie mutacji CCR5. Autorzy badania opublikowanego w czasopiśmie Nature Microbiology podkreślają, że przypadek pacjenta z Oslo wnosi istotne informacje dotyczące mechanizmów eliminacji wirusa. Jak napisali badacze:
Przypadek pacjenta z Oslo dostarcza cennych dowodów na poszerzenie istniejącej wiedzy na temat przypadków wyleczenia z HIV.
Naukowcy planują teraz przeprowadzić metaanalizę wszystkich znanych przypadków remisji HIV, aby lepiej zrozumieć mechanizmy stojące za eliminacją wirusa.
„Pacjent z Oslo” już nie czuje się pacjentem
Stan zdrowia Norwega jest obecnie bardzo dobry. Według lekarzy mężczyzna odzyskał pełnię sił i prowadzi aktywne życie. Jak powiedział Marius Troseid:
Pacjent z Oslo być może już nie jest pacjentem. A przynajmniej nie ma takiego wrażenia.
Główne wnioski
- 63-letni „pacjent z Oslo” osiągnął długotrwałą remisję HIV po allogenicznym przeszczepie komórek macierzystych wykonanym w 2020 roku w celu leczenia zespołu mielodysplastycznego.
- Dawcą komórek był brat pacjenta posiadający rzadką mutację CCR5Δ32/Δ32, która blokuje receptor CCR5 wykorzystywany przez wirusa HIV do wnikania do komórek układu odpornościowego.
- Dwa lata po przeszczepie pacjent odstawił terapię antyretrowirusową, a pięć lat po zabiegu nie wykryto funkcjonalnego DNA wirusa HIV w krwi, jelitach ani szpiku kostnym.
- Na świecie opisano dotychczas około 10 przypadków trwałej remisji HIV, a analiza takich przypadków – w tym badanie opublikowane w Nature Microbiology – może pomóc w opracowaniu przyszłych terapii prowadzących do wyleczenia.
Źródło:
- https://www.nature.com/articles/s41564-026-02304-8
