Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek przekazał ministrze zdrowia opinię do projektu nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Choć pozytywnie ocenił wiele proponowanych rozwiązań, zwrócił uwagę, że projekt nie rozwiązuje części kluczowych problemów systemowych. Najwięcej zastrzeżeń dotyczy przepisów regulujących przymusową hospitalizację psychiatryczną oraz stosowanie przymusu bezpośredniego wobec pacjentów.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie rozwiązania projektu nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego pozytywnie ocenił Rzecznik Praw Obywatelskich.
- Jakie zastrzeżenia RPO zgłosił do przepisów dotyczących przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej.
- Jakie uwagi dotyczą stosowania przymusu bezpośredniego oraz kontroli pacjentów.
- Dlaczego RPO postuluje dalsze prace nad reformą przepisów.
RPO pozytywnie ocenił część proponowanych zmian
W piśmie skierowanym do ministry zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że projekt odpowiada na część postulatów zgłaszanych wcześniej przez jego urząd.
Pozytywnie oceniono przede wszystkim:
- zmianę części terminologii stosowanej w ustawie,
- doprecyzowanie zasad stosowania przymusu bezpośredniego,
- rozwiązania dotyczące bezpieczeństwa pacjentów i personelu,
- rozszerzenie katalogu osób objętych obowiązkiem zachowania tajemnicy psychiatrycznej o psychologów szkolnych.
Zdaniem RPO projekt stanowi ważny etap prac nad zmianami przepisów, jednak wymaga dalszego dopracowania.
Zmiana terminologii ma ograniczyć stygmatyzację
Marcin Wiącek poparł zastąpienie określenia „choroba psychiczna” terminem „zaburzenia psychotyczne”. W jego ocenie nowe nazewnictwo lepiej odpowiada aktualnej wiedzy medycznej i może przyczynić się do ograniczenia stygmatyzacji osób korzystających z opieki psychiatrycznej.
Jednocześnie zwrócił uwagę, że projekt posługuje się pojęciem „zaburzenia rozwoju intelektualnego„, podczas gdy oficjalne polskie tłumaczenie klasyfikacji ICD-11 używa określenia „zaburzenia rozwoju umysłowego”. RPO proponuje dostosowanie projektu do obowiązującej klasyfikacji diagnostycznej.
Najwięcej zastrzeżeń dotyczy przymusowej hospitalizacji
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że projekt nie został poprzedzony kompleksową analizą funkcjonowania obowiązujących przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, zwłaszcza w zakresie leczenia bez zgody. W jego ocenie ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do zmian dotyczących przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej, które ingerują w konstytucyjnie chronione prawa i wolności jednostki.
Pozytywnie ocenił propozycję wprowadzenia obowiązku konsultacji drugiego lekarza albo psychologa przy podejmowaniu decyzji o przyjęciu pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody. Jednocześnie wskazał, że projekt nie określa dostatecznie precyzyjnych przesłanek uzasadniających przymusową hospitalizację, zwłaszcza wobec osób niewykazujących objawów psychotycznych, oraz pozostawia szeroki zakres uznania organom stosującym przepisy.
RPO odniósł się także do projektowanych zmian art. 29 ustawy. Wskazał, że proponowane przepisy prowadzą do znacznego rozszerzenia przesłanek wszczęcia postępowania zmierzającego do przymusowej hospitalizacji. W jego ocenie tak szerokie ujęcie tych przesłanek rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia konstytucyjnej zasady proporcjonalności oraz standardów ochrony praw człowieka.
Przymus bezpośredni wymaga lepszego nadzoru
Rzecznik pozytywnie odniósł się do kierunku zmian dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego, jednak wskazał na potrzebę dalszych prac nad projektem.
W opinii RPO nie przekonano, dlaczego projekt rozdziela ocenę zasadności zastosowania przymusu od oceny prawidłowości jego wykonania. Zwrócił również uwagę, że ewentualne rozszerzenie kompetencji pielęgniarek psychiatrycznych powinno zostać poprzedzone stworzeniem odpowiednich mechanizmów nadzoru.
Według Rzecznika nadal brakuje:
- krajowych wytycznych dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego,
- programu ograniczania stosowania tego środka,
- jednolitego systemu monitorowania przypadków jego użycia.
Pozytywnie oceniono natomiast obowiązek organizowania szkoleń z technik deeskalacji zachowań agresywnych. RPO proponuje także wydanie rozporządzenia określającego standardy takich szkoleń.
RPO krytykuje wydłużenie czasu unieruchomienia w placówkach pomocy społecznej
Jednym z najpoważniejszych zastrzeżeń objęto projektowany przepis umożliwiający stosowanie unieruchomienia lub izolacji wobec osób z zaburzeniami psychicznymi przebywających w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej przez okres przekraczający osiem godzin.
Marcin Wiącek wskazuje, że placówki te od lat zmagają się z brakami kadrowymi oraz problemami organizacyjnymi, co potwierdzają kontrole Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur, Najwyższej Izby Kontroli i urzędów wojewódzkich.
W jego ocenie poprawa bezpieczeństwa powinna polegać przede wszystkim na zwiększeniu liczby wykwalifikowanego personelu, poprawie organizacji opieki oraz skuteczniejszym nadzorze nad stosowaniem przymusu bezpośredniego, a nie na wydłużaniu czasu stosowania najbardziej restrykcyjnych środków.
Potrzebne doprecyzowanie zasad kontroli pacjentów
RPO pozytywnie ocenił uregulowanie kwestii kontroli osobistej i kontroli pobieżnej w szpitalach psychiatrycznych, ponieważ dotychczas przepisy nie regulowały tych zagadnień.
Jednocześnie wskazał na kilka problemów wymagających rozwiązania. W opinii zabrakło jednoznacznych przepisów określających prawa i obowiązki pacjentów hospitalizowanych za zgodą, w tym konsekwencji odmowy poddania się kontroli. Zaproponował także wprowadzenie obowiązku dokumentowania nie tylko kontroli osobistej, ale również kontroli pobieżnej.
Zdaniem Rzecznika warto również rozważyć objęcie możliwością kontroli miejsc, z których korzysta pacjent, takich jak szafki czy zamykane schowki, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiednich gwarancji ochrony prywatności.
RPO proponuje szerszą debatę nad reformą
W podsumowaniu opinii Marcin Wiącek podkreślił, że nowelizacja rozwiązuje jedynie część problemów funkcjonowania systemu ochrony zdrowia psychicznego. W jego ocenie konieczne jest rozpoczęcie szerokiej debaty nad nowym modelem przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej z udziałem przedstawicieli środowisk medycznych, prawnych, sądownictwa oraz organizacji reprezentujących osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego.
Rzecznik wskazuje, że dopiero kompleksowa reforma pozwoli stworzyć rozwiązania zapewniające jednocześnie skuteczną ochronę zdrowia i życia pacjentów oraz pełne poszanowanie ich konstytucyjnych praw i wolności.
Główne wnioski
- RPO pozytywnie ocenił część projektowanych zmian, m.in. nowe nazewnictwo, doprecyzowanie zasad stosowania przymusu bezpośredniego oraz objęcie psychologów szkolnych tajemnicą psychiatryczną.
- Najwięcej zastrzeżeń dotyczy przepisów o przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej, które zdaniem Rzecznika wymagają dalszej analizy i precyzyjniejszych regulacji.
- Projekt wymaga dopracowania w zakresie stosowania przymusu bezpośredniego, w tym stworzenia krajowych wytycznych, systemu monitorowania oraz standardów szkoleń.
- Marcin Wiącek apeluje o szerszą debatę nad modelem leczenia psychiatrycznego bez zgody, z udziałem ekspertów medycznych, prawników i organizacji reprezentujących osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego.
Źródło:
- https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-ochrona-zdrowia-psychicznego-nowelizacja-opinia
