Międzynarodowy zespół naukowców kierowany przez Uniwersytet Medyczny w Wiedniu (MedUni Vienna) opracował nową strategię leczenia, która może otworzyć zupełnie nowe możliwości dla pacjentów czekających na przeszczep nerki. W opublikowanym na łamach prestiżowego New England Journal of Medicine studium przypadku opisano zastosowanie leku stosowanego dotychczas w leczeniu nowotworów krwi, który pozwolił znacząco i trwale zmniejszyć poziom przeciwciał odpowiedzialnych za odrzucanie potencjalnych przeszczepów.
Efekt okazał się spektakularny – pacjent, który przez ponad 12 lat nie miał praktycznie żadnych szans na znalezienie zgodnego dawcy, ostatecznie otrzymał nową nerkę i dziś nie wymaga już dializ. Eksperci podkreślają jednak, że choć wyniki są bardzo obiecujące, konieczne są dalsze badania kliniczne potwierdzające skuteczność i bezpieczeństwo nowego podejścia.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego 37-letni pacjent przez ponad 12 lat nie miał praktycznie żadnych szans na przeszczep nerki i co zmieniło jego sytuację.
- Wjaki sposób teclistamab – lek stosowany w leczeniu szpiczaka mnogiego – pomógł trwale obniżyć poziom przeciwciał utrudniających transplantację.
- Czym jest sensytyzacja HLA, dlaczego stanowi jedno z największych wyzwań współczesnej transplantologii oraz jak wpływa na dobór dawcy.
- Jakie nowe możliwości terapeutyczne może otworzyć opisana strategia leczenia dla pacjentów oczekujących na przeszczep narządów.
Dlaczego niektórzy pacjenci nie mogą otrzymać przeszczepu nerki?
Jednym z największych wyzwań współczesnej transplantologii pozostaje tzw. wysoka sensytyzacja HLA.
HLA (Human Leukocyte Antigens, ludzkie antygeny leukocytarne) to białka znajdujące się na powierzchni komórek organizmu. Układ odpornościowy wykorzystuje je do rozpoznawania własnych i obcych tkanek. Jeżeli organizm pacjenta wytworzy przeciwciała skierowane przeciwko antygenom HLA potencjalnego dawcy, przeszczepiony narząd może zostać natychmiast odrzucony. Problem ten najczęściej dotyczy osób:
- po wcześniejszych przeszczepach narządów,
- po licznych transfuzjach krwi,
- kobiet po wielu ciążach.
Im więcej przeciwciał anty-HLA znajduje się w organizmie, tym trudniej znaleźć odpowiedniego dawcę.
Pacjent nie miał praktycznie żadnych szans na nową nerkę
Opisywany w badaniu 37-letni pacjent znajdował się w wyjątkowo trudnej sytuacji klinicznej. Po dwóch wcześniejszych przeszczepach nerki rozwinęła się u niego bardzo silna odpowiedź immunologiczna przeciwko antygenom HLA. W efekcie wskaźnik cPRA (calculated Panel Reactive Antibody), określający prawdopodobieństwo znalezienia zgodnego dawcy, wynosił 0%.
Oznaczało to, że szanse na otrzymanie odpowiedniej nerki były praktycznie zerowe. Pacjent pozostawał na liście oczekujących przez ponad 12 lat, a w tym czasie był stale dializowany i jego stan zdrowia stopniowo się pogarszał.
Lek przeciwnowotworowy okazał się skuteczny także w transplantologii
Przełom nastąpił dzięki zastosowaniu teclistamabu – nowoczesnego leku wykorzystywanego obecnie w leczeniu szpiczaka mnogiego. Preparat działa poprzez eliminowanie komórek krwi i szpiku kostnego odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał. Właśnie ten mechanizm zainteresował specjalistów zajmujących się transplantologią.
Badanie zostało przeprowadzone przez zespół kierowany przez Georga Böhmiga i Martinę Schatzl z Klinicznego Oddziału Nefrologii i Dializ Uniwersytetu Medycznego w Wiedniu. Było to pierwsze zastosowanie teclistamabu u pacjenta przygotowywanego do przeszczepienia nerki.
31 tygodni terapii zmieniło sytuację pacjenta
Leczenie trwało 31 tygodni i doprowadziło do trwałego oraz głębokiego obniżenia poziomu przeciwciał przeciwko antygenom HLA. Autorzy badania podkreślają, że uzyskany efekt wykracza poza możliwości obecnie stosowanych metod odczulania. Jak wyjaśnia główna autorka badania Martina Schatzl:
W trakcie terapii markery HLA z nerek dawców, przeciwko którym wcześniej występowały silne reakcje przeciwciał, stopniowo klasyfikowano jako akceptowalne.
Dzięki temu możliwe stało się znalezienie dawcy, którego wcześniej uznano by za całkowicie niezgodnego immunologicznie.
Pacjent odzyskał prawidłową funkcję nerek
Po zakończeniu terapii przeprowadzono przeszczepienie nerki. Według kierownika badania Georga Böhmiga rezultat okazał się bardzo dobry.
Pacjent czuje się dziś bardzo dobrze; jego nerki funkcjonują znakomicie i nie potrzebuje już dializ.
Dla chorego oznaczało to zakończenie wieloletniego leczenia nerkozastępczego i powrót do znacznie lepszej jakości życia.
Dlaczego obecne metody odczulania mają ograniczoną skuteczność?
Szacuje się, że 20–30% pacjentów oczekujących na przeszczep nerki wykazuje znaczną nadwrażliwość na antygeny HLA. Obecnie stosowane procedury odczulania mają za zadanie zmniejszyć liczbę przeciwciał jeszcze przed transplantacją. Niestety ich skuteczność jest ograniczona, a uzyskany efekt zwykle utrzymuje się stosunkowo krótko. Nowa strategia różni się zasadniczo od dotychczasowych metod.
Zamiast jedynie czasowo usuwać przeciwciała z krwi, ingeruje bezpośrednio w komórki odpowiedzialne za ich produkcję, dzięki czemu efekt może być znacznie bardziej trwały.
Możliwa zmiana paradygmatu w transplantologii
Zdaniem autorów badania nowe podejście może oznaczać początek istotnej zmiany w leczeniu najbardziej wymagających pacjentów. Jak podkreśla Georg Böhmig:
Może to zwiastować zmianę paradygmatu w medycynie transplantacyjnej i otworzyć nowe perspektywy dla grupy pacjentów, którzy do tej pory byli w szczególnie niekorzystnej sytuacji.
Jeżeli wyniki zostaną potwierdzone w większych badaniach klinicznych, liczba osób kwalifikujących się do przeszczepu może znacząco wzrosnąć.
Nowa terapia może znaleźć zastosowanie także poza przeszczepami nerek
Autorzy publikacji zwracają uwagę, że potencjał nowej strategii wykracza poza transplantację nerek. Analizy immunologiczne sugerują możliwość wykorzystania terapii również w:
- ksenotransplantacji, czyli przeszczepianiu narządów od genetycznie zmodyfikowanych świń,
- przeszczepach niezgodnych grupowo,
- przeszczepianiu serca,
- leczeniu odrzucania przeszczepów zależnego od przeciwciał.
Jak zaznacza Georg Böhmig:
Patrząc w przyszłość, możliwe wydaje się również rozszerzenie tej metody na inne formy przeszczepiania narządów, takie jak przeszczep serca, a także zastosowanie jej w leczeniu reakcji odrzucenia zależnej od przeciwciał po przeszczepie.
Potrzebne są dalsze badania kliniczne
Mimo bardzo obiecujących rezultatów eksperci podkreślają, że opisane wyniki pochodzą ze studium pojedynczego przypadku. Zanim terapia stanie się elementem rutynowej praktyki klinicznej, konieczne będzie przeprowadzenie badań obejmujących większą liczbę pacjentów. Ich celem będzie ocena nie tylko skuteczności, ale także bezpieczeństwa długotrwałego stosowania teclistamabu u osób przygotowywanych do przeszczepienia narządów.
Jak informują autorzy, takie badanie jest już planowane na Uniwersytecie Medycznym w Wiedniu.
Główne wnioski
- 31-tygodniowa terapia teclistamabem doprowadziła do trwałego zmniejszenia poziomu przeciwciał przeciwko antygenom HLA, umożliwiając przeszczep nerki pacjentowi z praktycznie zerowym prawdopodobieństwem znalezienia zgodnego dawcy.
- Opisywany 37-letni pacjent oczekiwał na odpowiedni narząd przez ponad 12 lat, a po przeszczepie jego nerka funkcjonuje prawidłowo i nie wymaga już dializoterapii.
- 20–30% pacjentów oczekujących na przeszczep nerki wykazuje znaczną nadwrażliwość na antygeny HLA, co istotnie ogranicza możliwość znalezienia zgodnego dawcy.
- Wyniki opublikowane w „New England Journal of Medicine” sugerują, że nowa strategia może w przyszłości znaleźć zastosowanie również w innych przeszczepach narządów oraz w ksenotransplantacji, jednak wymaga potwierdzenia w większych badaniach klinicznych.
Źródło:
- https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2603853
- Uniwersytet Medyczny w Wiedniu
