Tylko 21% Polaków regularnie wykonuje badania onkologiczne odpowiednie do wieku i płci, a 27% nie robi ich nigdy – wynika z raportu enel-med „Badanie, które daje czas”. Problem dotyczy nie tylko regularności badań, ale także wiedzy o profilaktyce. Mammografię, cytologię czy kolonoskopię jako badania pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje około połowy ankietowanych.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak wielu Polaków regularnie wykonuje badania onkologiczne.
- Jaka jest znajomość mammografii, cytologii, kolonoskopii i PSA.
- Jak często kobiety wykonują cytologię i mammografię, a mężczyźni badanie PSA.
- Jak zmieniła się profilaktyka raka szyjki macicy po wprowadzeniu testu HPV HR.
Tylko 21% Polaków regularnie wykonuje badania onkologiczne
Raport enel-med pokazuje, że Polacy nie zawsze wiedzą, od jakiego badania rozpocząć profilaktykę onkologiczną. PSA i markery nowotworowe z krwi wskazało 56% badanych, mammografię 55%, cytologię 53%, a kolonoskopię 51%.
Jeszcze wyraźniejsza różnica pojawia się między wiedzą a działaniem. Regularne badania onkologiczne dostosowane do wieku i płci wykonuje 21% respondentów. Z kolei 27% deklaruje, że nie wykonuje ich nigdy.
Jak zwraca uwagę dr hab. n. med. Katarzyna Dobruch-Sobczak, radiolog i konsultantka medyczna Centrum Zdrowia i Profilaktyki Onkologicznej enel-med, pacjent potrzebuje przede wszystkim jasnej informacji, jakie badania powinien wykonywać i w jakim terminie.
– W profilaktyce onkologicznej pacjent nie potrzebuje katalogu przypadkowych badań, tylko jasnej mapy działania: co wykonać, kiedy i dlaczego. Nie ma jednego badania, które wykrywa każdy nowotwór – mówi dr hab. n. med. Katarzyna Dobruch-Sobczak.
Ekspertka zaznacza również, że markery nowotworowe oznaczane we krwi mogą być częścią diagnostyki, ale nie zastępują m.in. mammografii, cytologii, kolonoskopii czy odpowiednio dobranych badań obrazowych.
Cytologię raz w roku wykonuje 26% kobiet
Cytologię jako badanie służące wykrywaniu najczęstszych nowotworów wskazuje 53% ankietowanych. Przynajmniej raz w życiu wykonało ją 79% kobiet, jednak znacznie słabiej wygląda regularność badań.
Raz w roku lub częściej cytologię wykonuje 26% kobiet, 38% zgłasza się na nią raz na 2-3 lata, a 20% dopiero wtedy, gdy pojawia się problem. Kolejne 16% kobiet nie wykonuje cytologii w ogóle.
Szczególnie duży odsetek kobiet niekorzystających z tego badania odnotowano w grupie wiekowej 18-24 lata. Cytologię raz w roku lub częściej wykonuje w niej 16% respondentek, natomiast 39% nie wykonuje jej wcale.
Jednocześnie zmienił się model profilaktyki raka szyjki macicy. Od sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem w programie profilaktycznym finansowanym przez NFZ jest test HPV HR, pozwalający wykryć zakażenie wysokoonkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego.
Jak wyjaśnia lek. Wiktor Krampikowski-Michcik, ginekolog enel-med, przy ujemnym wyniku testu HPV HR kolejne badanie można wykonać po pięciu latach. W przypadku wyniku dodatniego z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna.
– Dziś nie chodzi już o to, żeby wykonywać cytologię jak najczęściej, ale żeby korzystać z najbardziej skutecznego schematu badań przesiewowych – zaznacza lek. Wiktor Krampikowski-Michcik.
Lekarz zwraca uwagę, że profilaktyka raka szyjki macicy powinna być prowadzona także wtedy, gdy kobieta nie odczuwa żadnych objawów. Choroba może rozwijać się przez lata, dlatego odpowiednio zaplanowany screening pozwala wykryć nieprawidłowości na wcześniejszym etapie.
Mammografię choć raz wykonała połowa kobiet
Mammografia jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych badań profilaktycznych – wskazało ją 55% uczestników badania. Oznacza to jednak, że niemal połowa respondentów nie wymieniła jej jako badania pozwalającego wykrywać najczęstsze nowotwory.
Przynajmniej raz w życiu mammografię wykonało 50% kobiet. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem wieku i wskazań medycznych, ponieważ badanie nie jest rutynowo wykonywane u wszystkich dorosłych kobiet.
Autorzy raportu zwracają uwagę na problem przechodzenia od samej świadomości znaczenia profilaktyki do rzeczywistego wykonywania badań. Część pacjentek rozpoczyna diagnostykę dopiero po wystąpieniu objawu, pojawieniu się niepokoju lub otrzymaniu wyraźnego zalecenia od lekarza.
Kolonoskopię i gastroskopię wykonało 27% Polaków
Kolonoskopię jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje 51% respondentów, a gastroskopię 41%. Oba badania przynajmniej raz w życiu wykonało 27% dorosłych Polaków.
Widoczne są duże różnice między grupami wiekowymi. Wśród osób w wieku 55 lat i starszych kolonoskopię przeszło 43% badanych, a gastroskopię 38%. W grupie 18-24 lata odsetki wynoszą odpowiednio 4% i 5%.
Zdaniem Adama Koprowskiego, gastrologa enel-med, jedną z barier pozostają obawy związane z przygotowaniem do badania, dyskomfortem i możliwością otrzymania poważnej diagnozy.
– Badania endoskopowe są odkładane, bo kojarzą się z dyskomfortem, przygotowaniem i poważną diagnozą. To naturalne, ale warto pamiętać, że kolonoskopia i gastroskopia to często nie tylko diagnostyka, ale realna profilaktyka, np. możliwość usunięcia zmian przednowotworowych – mówi Adam Koprowski.
Ekspert wskazuje również na znaczenie identyfikowania osób obciążonych rodzinnie, mających objawy alarmowe lub znajdujących się w wieku przesiewowym.
PSA zna wielu Polaków, ale wykonał je co trzeci mężczyzna
PSA i markery nowotworowe z krwi uzyskały najwyższy wynik wśród odpowiedzi dotyczących badań pozwalających wykrywać najczęstsze nowotwory – wskazało je 56% respondentów.
Autorzy raportu zaznaczają jednak, że należy odróżnić ogólne skojarzenie markerów nowotworowych z diagnostyką od konkretnego badania PSA dotyczącego gruczołu krokowego. PSA przynajmniej raz w życiu wykonało 33% mężczyzn.
Z raportu wynika również, że mężczyźni są mniej regularni w profilaktyce onkologicznej. Częściej czekają na pojawienie się objawów i rzadziej wykonują badania z wyprzedzeniem.
Polacy nie zawsze wiedzą, które badanie jest przesiewowe
Wyniki dotyczące pozostałych metod diagnostycznych również pokazują brak jednoznacznej wiedzy o ich roli. USG jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazało 44% respondentów, tomografię komputerową 42%, rezonans magnetyczny 39%, a RTG 27%.
Nie oznacza to, że wszystkie te badania powinny być wykonywane profilaktycznie u każdego pacjenta. Zakres badań zależy m.in. od wieku, płci, czynników ryzyka, wywiadu rodzinnego oraz wskazań medycznych, a część metod ma przede wszystkim zastosowanie diagnostyczne.
Dane z raportu „Badanie, które daje czas” pokazują więc dwa problemy – niewystarczającą znajomość właściwych metod profilaktyki oraz trudność w przełożeniu wiedzy na regularne badania. Z punktu widzenia profilaktyki onkologicznej ważne jest nie tylko przekonanie pacjenta, że warto się badać, ale także przekazanie mu konkretnych informacji: jakie badanie powinien wykonać, kiedy się na nie zgłosić i jaki powinien być kolejny etap po otrzymaniu wyniku.
Główne wnioski
- Tylko 21% Polaków regularnie wykonuje badania onkologiczne odpowiednie do wieku i płci, a 27% nie wykonuje ich nigdy.
- Mammografię jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje 55% badanych, cytologię 53%, a kolonoskopię 51%.
- Cytologię raz w roku lub częściej wykonuje 26% kobiet, mammografię przynajmniej raz w życiu wykonało 50% kobiet, a PSA 33% mężczyzn.
- Od sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem w programie profilaktyki raka szyjki macicy finansowanym przez NFZ jest test HPV HR.
Źródło:
- Mat. prasowy
