Choć większość Polaków zdaje sobie sprawę ze znaczenia profilaktyki onkologicznej, wiedza ta nie zawsze przekłada się na konkretne działania. Najnowszy raport Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP) pokazuje, że wielu respondentów nadal nie uczestniczy regularnie w badaniach przesiewowych, rzadko wykonuje samokontrolę i pozostaje podatnych na zdrowotną dezinformację. Wyniki ogólnopolskiego badania ujawniają najważniejsze wyzwania związane z profilaktyką nowotworów w Polsce oraz wskazują obszary wymagające pilnych działań edukacyjnych.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak Polacy oceniają swoją wiedzę na temat nowotworów i profilaktyki onkologicznej,
- dlaczego świadomość znaczenia badań przesiewowych nie przekłada się na udział w programach profilaktycznych,
- Jakie mity dotyczące profilaktyki nowotworów nadal są obecne w społeczeństwie,
- Które grupy społeczne częściej podejmują działania profilaktyczne i jakie wyzwania stoją przed systemem ochrony zdrowia.
Raport CMKP ujawnia lukę między wiedzą a działaniem
Nowotwory pozostają jednym z największych wyzwań zdrowotnych współczesnej Polski. Każdego roku diagnozę choroby nowotworowej słyszy ponad 180 tysięcy osób, a prognozy demograficzne wskazują, że liczba zachorowań będzie rosła wraz ze starzeniem się społeczeństwa. W takiej sytuacji profilaktyka i wczesne wykrywanie nowotworów stają się kluczowymi elementami skutecznej polityki zdrowotnej.
Najnowszy raport „Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej”, przygotowany przez badaczy Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP), pokazuje jednak, że między deklarowaną wiedzą a rzeczywistymi zachowaniami zdrowotnymi istnieje wyraźna przepaść. Badanie przeprowadzono na reprezentatywnej grupie 1087 dorosłych mieszkańców Polski. Jego celem była ocena wiedzy społeczeństwa na temat nowotworów, znajomości czynników ryzyka, objawów alarmowych oraz podejmowanych działań profilaktycznych.
Polacy obawiają się raka, ale nadal wierzą w mity
Autorzy raportu zwracają uwagę na niepokojący paradoks. Z jednej strony nowotwory należą do chorób budzących największy lęk społeczny. Z drugiej strony wiele osób nadal kieruje się informacjami, które nie mają potwierdzenia naukowego. Jak wynika z badania:
- około 20% respondentów uważa, że suplementy diety mogą chronić przed nowotworami,
- około 16% wierzy w skuteczność tzw. detoksów jako metody zapobiegania chorobom nowotworowym.
Nasze badanie ujawnia niepokojący paradoks: Polacy boją się nowotworów, ale nie podejmują działań, które mogłyby ich uchronić. Co piąty respondent wierzy, że suplementy diety chronią przed rakiem, a co szósty – że skuteczne są tzw. ‘detoksy’. To nie jest kwestia złej woli, lecz rosnącej dezinformacji zdrowotnej w mediach społecznościowych. Jako specjaliści zdrowia publicznego musimy reagować, inwestując w wiarygodne, oparte na dowodach treści online – mówi dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Grudziąż-Sękowska z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Niewielu Polaków wysoko ocenia swoją wiedzę o nowotworach
Raport pokazuje również, że poziom wiedzy zdrowotnej dotyczącej nowotworów pozostaje stosunkowo niski. Jedynie 12,7% badanych ocenia swoją wiedzę na temat nowotworów jako wysoką lub bardzo wysoką. Jednocześnie ponad jedna trzecia respondentów deklaruje niski poziom wiedzy w tym zakresie.
Dane te sugerują, że mimo licznych kampanii społecznych i rosnącej dostępności informacji zdrowotnych nadal istnieje duża potrzeba prowadzenia skutecznej edukacji zdrowotnej.
Polacy wiedzą, że badania przesiewowe są ważne
Jednym z najbardziej interesujących wniosków raportu jest stosunkowo wysoka świadomość znaczenia badań profilaktycznych. Ponad 57% respondentów wskazało regularne badania przesiewowe jako skuteczną metodę ograniczania ryzyka nowotworów oraz zwiększania szans na ich wczesne wykrycie. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że świadomość zdrowotna Polaków jest zadowalająca. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy deklaracje skonfrontuje się z rzeczywistym uczestnictwem w programach profilaktycznych.
Wyniki naszego badania potwierdzają diagnozę, którą znamy z danych Narodowego Funduszu Zdrowia: Polacy wiedzą, że badania przesiewowe są ważne – niemal 58% wskazuje je jako kluczową metodę profilaktyki – ale nadal zbyt rzadko biorą w nich udział. Zgłaszalność do mammografii wynosi około 33%, a do cytologii zaledwie 14%. Luka między deklarowaną wiedzą, a rzeczywistym zachowaniem to największe wyzwanie dla projektowania programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych. Sama informacja nie wystarczy – potrzebujemy systemowych bodźców i usuwania barier organizacyjnych – podkreśla dr n. o zdr. Kuba Sękowski z Zakładu Prawa, Historii i Komunikacji Medycznej Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Tylko co piąty Polak regularnie wykonuje samokontrolę
Eksperci zwracają uwagę, że skuteczna profilaktyka nie ogranicza się do uczestnictwa w programach badań przesiewowych. Równie istotna jest codzienna obserwacja własnego organizmu i reagowanie na niepokojące objawy. Tymczasem regularną samokontrolę objawów mogących sugerować rozwój nowotworu deklaruje jedynie 21,5% respondentów.
Najważniejszym wnioskiem z badania jest wyraźny rozdźwięk pomiędzy wiedzą a działaniem. Ponad połowa Polaków dostrzega znaczenie badań przesiewowych i wczesnego wykrywania nowotworów, jednak regularną samokontrolę objawów mogących sugerować chorobę nowotworową deklaruje jedynie 21,5% badanych. Wyniki te pokazują, że największym wyzwaniem profilaktyki onkologicznej nie jest dziś wyłącznie zwiększanie świadomości zdrowotnej, ale skuteczne przekładanie wiedzy na codzienne zachowania i trwałe nawyki prozdrowotne – podkreśla prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Otyłość nadal jest niedocenianym czynnikiem ryzyka raka
Wyniki badania wskazują również na istotne braki w wiedzy dotyczącej wpływu stylu życia na ryzyko nowotworów. Choć niemal 65% respondentów prawidłowo wskazuje palenie tytoniu jako czynnik zwiększający ryzyko zachorowania na raka, znacznie mniej osób zdaje sobie sprawę z roli nadwagi i otyłości. Jedynie około 40% badanych uznaje otyłość za istotny czynnik ryzyka nowotworów. Co więcej, regularną kontrolę masy ciała i obwodu talii deklaruje zaledwie jedna czwarta respondentów.
Szczególnie niepokoi fakt, że tylko około 40% Polaków postrzega otyłość jako czynnik ryzyka nowotworów, a regularną kontrolę masy ciała i obwodu talii deklaruje zaledwie co czwarty badany. Tymczasem utrzymanie prawidłowej masy ciała należy do najskuteczniejszych działań ograniczających ryzyko wielu nowotworów i powinno być jednym z filarów współczesnej profilaktyki onkologicznej – podkreśla prof. Mateusz Jankowski.
Kobiety częściej dbają o profilaktykę niż mężczyźni
Raport pokazuje również wyraźne różnice między kobietami i mężczyznami w zakresie zachowań zdrowotnych. Kobiety częściej:
- monitorują stan zdrowia,
- kontrolują masę ciała,
- mierzą ciśnienie tętnicze,
- obserwują zmiany skórne,
- podejmują działania profilaktyczne związane z wczesnym wykrywaniem chorób.
Szczególnie niepokojące są dane dotyczące samobadania jąder. Według raportu niemal 70% mężczyzn nie wykonuje go regularnie, mimo że rak jądra należy do najczęściej występujących nowotworów wśród młodych mężczyzn.
Dane jednoznacznie wskazują, że profilaktyka onkologiczna ma w Polsce twarz kobiety, która mierzy ciśnienie, kontroluje masę ciała, bada znamiona – i robi to istotnie częściej niż mężczyźni. Tymczasem prawie 70% mężczyzn nie wykonuje regularnego samobadania jąder, mimo że rak jądra jest jednym z najczęstszych nowotworów u młodych mężczyzn. Potrzebujemy oddzielnych strategii komunikacji zdrowotnej skierowanych do mężczyzn – z odpowiednimi kanałami i przekazem, który do nich dotrze – wskazuje dr hab. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Edukacja zdrowotna jako element bezpieczeństwa zdrowotnego państwa
Autorzy raportu podkreślają, że w obliczu rosnącej liczby zachorowań na nowotwory edukacja zdrowotna powinna być traktowana jako jeden z fundamentów nowoczesnego systemu ochrony zdrowia. Zdaniem ekspertów działania edukacyjne powinny być realizowane nie tylko w placówkach medycznych, ale również w szkołach, zakładach pracy i ramach podstawowej opieki zdrowotnej.
Tylko 12,7% dorosłych Polaków ocenia swoją wiedzę o nowotworach jako wysoką lub bardzo wysoką. To alarmujące, zwłaszcza w kontekście ponad 180 tysięcy nowych rozpoznań rocznie i prognozowanego wzrostu zachorowań. Edukacja zdrowotna nie może być traktowana jako miękki dodatek do systemu ochrony zdrowia – powinna być integralnym elementem działań realizowanych w podstawowej opiece zdrowotnej, szkołach i środowisku pracy – podsumowuje dr hab. n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Raport może pomóc ocenić skuteczność przyszłych działań profilaktycznych
Zdaniem autorów badania raport ma znaczenie nie tylko poznawcze, ale również strategiczne. Stanowi bowiem punkt odniesienia dla oceny skuteczności przyszłych programów edukacyjnych oraz działań profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych.
Ten raport to nie tylko opis aktualnego stanu wiedzy społeczeństwa, ale również punkt odniesienia do oceny skuteczności przyszłych działań edukacyjnych i profilaktycznych. Jeśli chcemy prowadzić nowoczesną politykę zdrowotną, musimy regularnie mierzyć wiedzę, postawy i zachowania zdrowotne społeczeństwa. Tylko w ten sposób możemy ocenić, które interwencje działają, a które wymagają korekty – podkreśla dr n. o zdr. Kuba Sękowski.
Link do raportu: Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej
Główne wnioski
- 57% Polaków uznaje badania przesiewowe za ważny element profilaktyki nowotworów, jednak uczestnictwo w programach profilaktycznych nadal pozostaje na niskim poziomie.
- Tylko 21,5% respondentów deklaruje regularną samokontrolę objawów mogących wskazywać na nowotwór, co pokazuje dużą lukę między wiedzą a codziennymi zachowaniami zdrowotnymi.
- Co piąty Polak wierzy w ochronne działanie suplementów diety przed rakiem, a co szósty w skuteczność tzw. detoksów, co wskazuje na skalę zdrowotnej dezinformacji.
- Jedynie około 40% badanych postrzega otyłość jako czynnik ryzyka nowotworów, mimo że utrzymanie prawidłowej masy ciała należy do najważniejszych elementów profilaktyki onkologicznej.
Źródło:
- https://www.cmkp.edu.pl/aktualnosci/raport-cmkp-wiedza-postawy-i-zachowania-polakow-w-zakresie-profilaktyki-onkologicznej
