Od lat wiadomo, że spacer po lesie, parku czy innym zielonym terenie pomaga odzyskać równowagę po stresującym dniu. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że korzyści płynące z kontaktu z naturą mogą wykraczać daleko poza regenerację po zmęczeniu psychicznym. Nowy przegląd naukowy opublikowany na łamach Journal of Environmental Psychology sugeruje, że środowisko naturalne może poprawiać nastrój, koncentrację oraz dobrostan psychiczny nawet wtedy, gdy człowiek nie doświadcza wcześniej stresu ani wyczerpania.
Zdaniem autorów odkrycia mogą zmienić sposób postrzegania zielonych przestrzeni – nie tylko jako miejsc odpoczynku, ale także jako elementów wspierających zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze każdego dnia.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego kontakt z naturą może poprawiać koncentrację, nastrój i samopoczucie nawet wtedy, gdy nie odczuwasz stresu ani zmęczenia.
- Jakie są wyniki przeglądu 54 badań obejmujących 61 eksperymentów, które analizowały wpływ środowiska naturalnego na funkcje poznawcze i dobrostan.
- Czym różnią się efekty regeneracyjne od efektów wzmacniających oraz dlaczego naukowcy uważają to rozróżnienie za istotne.
- Jakie znaczenie mogą mieć tereny zielone dla zdrowia psychicznego oraz dlaczego badacze apelują o dalsze badania nad wpływem natury na człowieka.
Dotychczas badania skupiały się głównie na regeneracji po stresie
Psychologia środowiskowa od kilkudziesięciu lat bada wpływ przyrody na zdrowie człowieka. Większość dotychczasowych prac koncentrowała się na tzw. efekcie regeneracyjnym, czyli zdolności natury do przywracania równowagi po:
- przewlekłym stresie,
- zmęczeniu psychicznym,
- intensywnym wysiłku poznawczym,
- negatywnych emocjach.
W praktyce oznaczało to, że uczestnicy badań najpierw byli poddawani działaniu stresora lub zadania wymagającego dużego wysiłku umysłowego, a dopiero później oceniano wpływ kontaktu z naturą na ich samopoczucie. Autorzy nowego przeglądu zwracają jednak uwagę, że takie podejście mogło przesłonić inny, równie ważny mechanizm działania środowiska naturalnego.
Czy natura może poprawiać funkcjonowanie także u osób niewyczerpanych?
Naukowcy z Instytutu Maxa Plancka ds. Rozwoju Człowieka postawili pytanie, czy kontakt z naturą może przynosić korzyści także osobom, które znajdują się w neutralnym stanie emocjonalnym i poznawczym. Innymi słowy – czy park, las lub inne zielone otoczenie mogą poprawić funkcjonowanie człowieka, nawet jeśli wcześniej nie był on zestresowany ani zmęczony.
Badacze określają ten mechanizm jako efekt wzmacniający, który różni się od klasycznej regeneracji po stresie.
Przegląd objął 54 badania i 61 eksperymentów
Autorzy przeprowadzili szeroki przegląd literatury naukowej, analizując 54 badania obejmujące łącznie 61 eksperymentów. W badaniach porównywano wpływ środowiska naturalnego oraz miejskiego na trzy główne obszary funkcjonowania człowieka:
- sprawność poznawczą,
- emocje i nastrój,
- subiektywnie odczuwany relaks.
Następnie eksperymenty podzielono na trzy grupy:
- badania, w których uczestnicy byli wcześniej celowo poddawani działaniu stresora,
- badania, w których stres występował w sposób pośredni lub ukryty,
- badania, w których uczestnicy nie byli wcześniej narażeni na żaden czynnik stresowy.
Takie podejście pozwoliło oddzielić klasyczny efekt regeneracji od potencjalnego efektu wzmacniającego.
Natura poprawiała uwagę i samopoczucie nawet bez wcześniejszego stresu
Analiza wykazała wyraźną dysproporcję w dotychczasowych badaniach. Zdecydowana większość prac naukowych koncentrowała się na regeneracji po stresie. Jedynie niewielka liczba eksperymentów sprawdzała, czy kontakt z naturą może poprawiać funkcjonowanie osób znajdujących się w neutralnym stanie psychicznym. Mimo ograniczonej liczby takich badań wyniki okazały się zaskakująco spójne. Badacze zaobserwowali, że kontakt ze środowiskiem naturalnym wiązał się z:
- poprawą koncentracji i uwagi,
- lepszą sprawnością poznawczą,
- częstszym występowaniem pozytywnych emocji,
- wyższym poziomem subiektywnego dobrostanu.
Autorzy podkreślają jednak, że liczba dostępnych badań jest nadal niewielka, dlatego wnioski należy interpretować ostrożnie.
Możliwe, że badacze przez lata pomijali ważny mechanizm działania natury
Jak wyjaśnia główna autorka pracy Johanna Prugger z Centrum Neurobiologii Środowiskowej Instytutu Maxa Plancka:
Przez lata psychologia środowiskowa skupiała się na pytaniu, jak natura może pomóc ludziom w regeneracji po stresie i zmęczeniu. Dodaje: nasza analiza sugeruje, że mogliśmy przeoczyć bardziej fundamentalny mechanizm – mianowicie, że natura może również wspomagać funkcjonowanie człowieka, nawet bez czynników stresogennych.
Oznacza to, że kontakt z zielonym otoczeniem może nie tylko przywracać utracone zasoby psychiczne, lecz także aktywnie je wzmacniać.
Potrzebne są nowe metody badań
Autorzy podkreślają, że obecny stan wiedzy pozostawia wiele pytań bez odpowiedzi. Przyszłe badania powinny określić:
- w jakich warunkach natura przynosi największe korzyści,
- które elementy środowiska są najważniejsze,
- jak długo utrzymują się pozytywne efekty,
- jakie mechanizmy biologiczne i psychologiczne za nie odpowiadają.
Według naukowców konieczne będzie opracowanie bardziej precyzyjnych modeli teoretycznych oraz nowych narzędzi pomiarowych. Ważne będą również badania prowadzone w codziennych warunkach życia, a nie wyłącznie w laboratoriach.
Natura może zwiększać odporność psychiczną
Zdaniem autorów przyszłe badania powinny wykraczać poza ocenę krótkotrwałego relaksu. Jak podkreśla Simone Kühn, dyrektor Centrum Neurobiologii Środowiskowej:
Dopiero zaczynamy rozumieć, jak natura wpływa na ludzi. Dodaje: do tej pory badania koncentrowały się głównie na roli natury jako przestrzeni regenerującej. Przyszłe badania powinny skupić się na tym, czy natura może również wspierać zasoby i zwiększać odporność ludzi na stresory w perspektywie długoterminowej.
Jeżeli hipoteza ta zostanie potwierdzona, regularny kontakt z naturą może stać się jednym z elementów długofalowej profilaktyki zdrowia psychicznego.
Zielone miasta mogą wspierać zdrowie psychiczne mieszkańców
Autorzy zwracają uwagę, że wyniki mają również znaczenie dla urbanistyki oraz planowania przestrzennego. Jeżeli natura rzeczywiście poprawia koncentrację, samoregulację oraz dobrostan nawet u zdrowych osób, zwiększa to znaczenie:
- parków miejskich,
- skwerów,
- zielonych dziedzińców,
- szkolnych terenów zielonych,
- zieleni wokół miejsc pracy,
- lasów miejskich.
Takie przestrzenie mogą pełnić funkcję nie tylko miejsc wypoczynku, ale również elementów wspierających codzienne funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne mieszkańców.
Ograniczenia analizy
Autorzy podkreślają, że przegląd ma kilka ograniczeń. Najważniejsze z nich to:
- niewielka liczba badań analizujących osoby bez wcześniejszego stresu,
- różnice metodologiczne pomiędzy eksperymentami,
- brak jednolitych narzędzi oceny dobrostanu i funkcji poznawczych,
- konieczność potwierdzenia wyników w kolejnych badaniach prowadzonych w rzeczywistych warunkach życia.
Mimo to analiza wskazuje nowy kierunek badań nad wpływem środowiska naturalnego na zdrowie człowieka.
Główne wnioski
- Przegląd opublikowany w Journal of Environmental Psychology objął 54 badania i 61 eksperymentów, analizując wpływ środowiska naturalnego i miejskiego na sprawność poznawczą, emocje oraz subiektywne poczucie relaksu.
- Nieliczne badania przeprowadzone bez wcześniejszego narażenia uczestników na stres wskazywały, że kontakt z naturą może poprawiać uwagę, funkcje poznawcze i dobrostan emocjonalny już od neutralnego poziomu wyjściowego.
- Autorzy sugerują, że natura może nie tylko wspierać regenerację po stresie, ale również wzmacniać zasoby psychiczne i potencjalnie zwiększać odporność na przyszłe stresory.
- Badacze podkreślają, że potrzebne są kolejne badania, które pozwolą określić, w jakich warunkach środowisko naturalne najskuteczniej wspiera zdrowie psychiczne oraz funkcje poznawcze, a także pomogą lepiej wykorzystać tereny zielone w planowaniu miast.
Źródła:
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027249442600215X
