Sarkopenia – przyczyny, objawy, diagnostyka, następstwa i leczenie

Sarkopenia jest postępującą chorobą mięśni szkieletowych, której najważniejszym elementem jest spadek siły mięśniowej, a następnie zmniejszenie ilości lub pogorszenie jakości mięśni. Choć najczęściej kojarzy się ze starzeniem organizmu, może pojawiać się również wcześniej, zwłaszcza u osób z chorobami przewlekłymi, niedożywieniem lub długotrwałym ograniczeniem aktywności fizycznej. Jej znaczenie kliniczne wykracza daleko poza sam ubytek masy mięśniowej. Sarkopenia zwiększa ryzyko upadków, złamań, utraty samodzielności, hospitalizacji i zgonu.

Problem nabiera szczególnego znaczenia wraz ze starzeniem się społeczeństw. W Polsce pod koniec 2024 roku żyło około 9,88 mln osób w wieku co najmniej 60 lat, które stanowiły 26,6 proc. populacji kraju. Oznacza to, że diagnostyka, profilaktyka i leczenie sarkopenii stają się istotnym zagadnieniem nie tylko geriatrii, lecz także podstawowej opieki zdrowotnej, rehabilitacji, dietetyki klinicznej, ortopedii, neurologii, onkologii i wielu innych dziedzin medycyny.

Z tego artykułu dowiesz się…

• Czym jest sarkopenia oraz jakie są jej najważniejsze przyczyny i objawy, w tym spadek siły mięśniowej, pogorszenie sprawności i problemy z wykonywaniem codziennych czynności.
• Jakie są zasady diagnostyki sarkopenii według kryteriów EWGSOP2 oraz znaczenie SARC-F, pomiaru siły uścisku dłoni, testu wstawania z krzesła i oceny masy mięśniowej.
• Jakie mogą być następstwa sarkopenii, w tym zwiększone ryzyko upadków, złamań, hospitalizacji, utraty samodzielności i zgonu.
• Jak wygląda leczenie i profilaktyka sarkopenii oraz jaką rolę odgrywają trening oporowy, odpowiednia podaż białka i leczenie chorób współistniejących.

Co to jest sarkopenia?

Sarkopenia przez wiele lat była utożsamiana przede wszystkim z utratą masy mięśniowej związaną z wiekiem. Współczesne podejście jest jednak znacznie szersze. Zgodnie z konsensusem European Working Group on Sarcopenia in Older People 2 (EWGSOP2) jest to choroba mięśni, której podstawową cechą jest obniżona siła mięśniowa. Niska ilość lub jakość mięśni służy do potwierdzenia rozpoznania, natomiast pogorszenie sprawności fizycznej wskazuje na ciężką postać sarkopenii.

W praktyce oznacza to istotną zmianę podejścia diagnostycznego: sama niewielka masa mięśniowa nie wystarcza do rozpoznania choroby. Większą uwagę zwraca się na to, czy mięśnie zachowują odpowiednią siłę i czy pacjent jest w stanie sprawnie wykonywać codzienne czynności. Sarkopenia może mieć charakter pierwotny, kiedy głównym czynnikiem odpowiedzialnym za jej rozwój jest starzenie, lub wtórny, gdy towarzyszy między innymi przewlekłym chorobom, niedożywieniu albo ograniczeniu aktywności fizycznej. EWGSOP2 wyróżnia ponadto sarkopenię ostrą, trwającą krócej niż 6 miesięcy, oraz przewlekłą, utrzymującą się przez co najmniej 6 miesięcy.

Jak często występuje sarkopenia?

Dokładne określenie częstości występowania sarkopenii jest trudne, ponieważ wyniki badań zależą między innymi od wieku badanej populacji, miejsca zamieszkania pacjentów oraz przyjętych kryteriów diagnostycznych. Klasyczna metaanaliza obejmująca 35 badań i ponad 58 tys. osób wykazała częstość sarkopenii na poziomie około 10 proc. zarówno wśród starszych kobiet, jak i mężczyzn. Wyniki poszczególnych badań były jednak bardzo zróżnicowane.

Częstość jest wyższa w grupach szczególnego ryzyka. Przykładowo metaanaliza z 2025 roku obejmująca 67 badań i 23 532 osoby z zaburzeniami poznawczymi wykazała sarkopenię u 30,1 proc. badanych, a wśród osób przebywających w placówkach opiekuńczych odsetek wynosił 41,5 proc.

Sarkopenia w Polsce

Sarkopenia może mieć w Polsce coraz większe znaczenie epidemiologiczne wraz z postępującym starzeniem populacji. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2024 roku 26,6 proc. mieszkańców Polski miało co najmniej 60 lat. Było to około 9,88 mln osób, czyli o 0,9 proc. więcej niż rok wcześniej. Dla porównania w 2005 roku osoby w tym wieku stanowiły 17,2 proc. ludności kraju. Jednym z największych polskich badań dotyczących ryzyka sarkopenii objęto 2000 osób w wieku co najmniej 65 lat, losowo wybranych z populacji Polski. Dane zbierano w latach 2017–2020. Na podstawie kwestionariusza SARC-F ryzyko sarkopenii stwierdzono u 18,6 proc. uczestników. Dotyczyło ono 22,3 proc. kobiet i 13,2 proc. mężczyzn, a jego częstość rosła wraz z wiekiem.

Wyniku tego nie należy jednak utożsamiać z częstością potwierdzonej sarkopenii, ponieważ SARC-F jest narzędziem przesiewowym. Polskie badania wykorzystujące pełniejsze kryteria EWGSOP2 pokazują, że uzyskany odsetek zależy od populacji i metod diagnostycznych. W badaniu 160 osób w wieku co najmniej 60 lat sarkopenię według EWGSOP2 rozpoznano u 11,3 proc. uczestników, natomiast w innym polskim badaniu 211 osób mieszkających samodzielnie sarkopenię stwierdzono u 10 proc. badanych. Dane te wskazują, że sarkopenia nie jest w Polsce problemem marginalnym. Jednocześnie brakuje aktualnego, ogólnopolskiego rejestru pozwalającego precyzyjnie określić liczbę osób z potwierdzoną chorobą według jednolitych kryteriów diagnostycznych.

Jakie są przyczyny sarkopenii?

Sarkopenia jest zaburzeniem wieloczynnikowym. W procesie jej rozwoju uczestniczą zmiany zachodzące w układzie mięśniowym, nerwowym, hormonalnym i immunologicznym, a także styl życia, sposób żywienia oraz choroby współistniejące.

Starzenie organizmu

Masa i siła mięśni nie pozostają stałe przez całe życie. Maksymalny poziom osiągają zwykle w młodej dorosłości, a następnie stopniowo się zmniejszają. Tempo tego procesu zależy między innymi od aktywności fizycznej, stanu zdrowia, sposobu żywienia oraz indywidualnych uwarunkowań biologicznych.

Wraz z wiekiem dochodzi między innymi do zmian w unerwieniu mięśni, funkcjonowaniu mitochondriów, odpowiedzi anabolicznej na białko i wysiłek fizyczny oraz regulacji procesów zapalnych. W efekcie organizmowi trudniej utrzymać dotychczasową masę i jakość mięśni.

Mała aktywność fizyczna i unieruchomienie

Jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka jest brak aktywności. Szczególnie niebezpieczne mogą być okresy unieruchomienia związane z hospitalizacją, zabiegiem operacyjnym, urazem czy ciężką chorobą. Powstaje wówczas mechanizm błędnego koła: osłabienie mięśni ogranicza aktywność, mniejsza aktywność przyspiesza utratę siły i masy mięśniowej, a dalsze pogorszenie sprawności jeszcze bardziej ogranicza możliwość ruchu.

Niedożywienie i niewystarczająca podaż białka

Niedostateczna podaż energii i białka może przyspieszać utratę tkanki mięśniowej. Problem jest szczególnie istotny u osób starszych, u których występują zaburzenia apetytu, trudności w żuciu i połykaniu, choroby przewodu pokarmowego, zaburzenia wchłaniania lub wielolekowość. Istotna jest również tzw. oporność anaboliczna. Oznacza ona osłabioną reakcję mięśni starszego człowieka na bodźce stymulujące syntezę białek mięśniowych, takie jak spożycie białka i trening.

Choroby przewlekłe

Sarkopenia wtórna może towarzyszyć między innymi chorobom nowotworowym, przewlekłej niewydolności serca, przewlekłej chorobie nerek, przewlekłym chorobom układu oddechowego, cukrzycy, chorobom neurologicznym i przewlekłym chorobom zapalnym. W polskim badaniu populacyjnym zwiększone ryzyko sarkopenii wiązało się między innymi z chorobami narządu ruchu, chorobami układu oddechowego, cukrzycą typu 2 oraz chorobami neurologicznymi.

Otyłość sarkopeniczna – gdy nadmiar tkanki tłuszczowej maskuje problem

Szczególnym problemem klinicznym jest otyłość sarkopeniczna, czyli współistnienie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej z obniżoną masą i funkcją mięśni. Pacjent może mieć prawidłową lub zwiększoną masę ciała, dlatego klasyczna obserwacja spadku masy ciała nie pozwala wykluczyć sarkopenii. W praktyce oznacza to, że wysoki BMI również nie chroni przed chorobą. W polskim badaniu obejmującym 211 starszych osób mieszkających samodzielnie otyłość sarkopeniczną rozpoznano u 7,1 proc. uczestników, sarkopenię u 10 proc., a samą otyłość u 32,7 proc.

Sarkopenia – objawy

Sarkopenia może rozwijać się powoli, a jej pierwsze objawy bywają przypisywane naturalnemu starzeniu. Charakterystycznym sygnałem nie musi być widoczny zanik mięśni. Znacznie wcześniej może pojawić się spadek siły i pogorszenie sprawności. Do objawów, które powinny zwrócić uwagę, należą przede wszystkim osłabienie siły mięśniowej, szybkie męczenie się, wolniejszy chód, problemy ze wstawaniem z krzesła, trudności podczas wchodzenia po schodach, problemy z przenoszeniem zakupów lub innych cięższych przedmiotów, zaburzenia równowagi oraz coraz częstsze upadki. W zaawansowanych przypadkach pacjent może stopniowo tracić możliwość samodzielnego wykonywania podstawowych czynności dnia codziennego.

Sarkopenia – diagnostyka

W diagnostyce sarkopenii szczególne znaczenie ma algorytm F-A-C-S: Find – Assess – Confirm – Severity, czyli identyfikacja osoby zagrożonej, ocena siły mięśniowej, potwierdzenie rozpoznania oraz określenie ciężkości choroby.

SARC-F – prosty test przesiewowy

Do identyfikacji pacjentów zagrożonych sarkopenią można wykorzystać kwestionariusz SARC-F. Obejmuje on pięć obszarów: siłę, chodzenie, wstawanie z krzesła, wchodzenie po schodach oraz upadki. Jest to narzędzie łatwe do wykorzystania w praktyce, ale nie zastępuje diagnostyki. Polskie badanie walidacyjne pokazało, że SARC-F charakteryzował się stosunkowo wysoką swoistością wynoszącą 85,7 proc., ale niską czułością – 35,3 proc. Oznacza to, że ujemny lub niski wynik kwestionariusza nie powinien automatycznie kończyć diagnostyki u pacjenta z wyraźnymi objawami klinicznymi.

Pomiar siły mięśniowej

Według EWGSOP2 mała siła mięśniowa oznacza prawdopodobną sarkopenię. Jednym z podstawowych badań jest pomiar siły uścisku dłoni za pomocą dynamometru. Za wartości sugerujące małą siłę mięśniową EWGSOP2 przyjmuje:

• poniżej 27 kg u mężczyzn,
• poniżej 16 kg u kobiet.

Alternatywnie można wykorzystać test pięciokrotnego wstawania z krzesła. Wynik przekraczający 15 sekund wskazuje na obniżoną siłę mięśni kończyn dolnych.

Ocena masy mięśniowej

Do potwierdzenia sarkopenii konieczne jest wykazanie zmniejszonej ilości lub jakości mięśni. W praktyce klinicznej wykorzystuje się przede wszystkim absorpcjometrię rentgenowską o podwójnej energii (DXA) oraz bioimpedancję elektryczną (BIA). W badaniach specjalistycznych i naukowych stosuje się również tomografię komputerową i rezonans magnetyczny. Według kryteriów EWGSOP2 niska appendikularna masa mięśni szkieletowych (ASM) wynosi mniej niż 20 kg u mężczyzn i mniej niż 15 kg u kobiet. Dla indeksu ASM/wzrost² punkty odcięcia wynoszą odpowiednio <7,0 kg/m² u mężczyzn oraz <5,5 kg/m² u kobiet.

Ocena sprawności fizycznej

Jeżeli oprócz małej siły i ilości mięśni stwierdza się także obniżoną sprawność fizyczną, rozpoznaje się ciężką sarkopenię. Można wykorzystać między innymi szybkość chodu, Short Physical Performance Battery (SPPB), Timed Up and Go (TUG) oraz test marszu na 400 metrów. EWGSOP2 przyjmuje między innymi następujące wartości wskazujące na obniżoną sprawność:

• szybkość chodu ≤0,8 m/s,
• SPPB ≤8 punktów,
• TUG ≥20 sekund,
• brak możliwości ukończenia 400-metrowego marszu lub czas jego wykonania ≥6 minut.

Sarkopenia – następstwa i powikłania

Znaczenie sarkopenii wynika przede wszystkim z jej konsekwencji funkcjonalnych. Osłabione mięśnie utrudniają stabilizację ciała, wstawanie, chodzenie i wykonywanie codziennych czynności. Z czasem pacjent może potrzebować pomocy innych osób, a w najbardziej zaawansowanych przypadkach całodobowej opieki. Metaanaliza 35 prospektywnych badań obejmujących 98 754 starsze osoby wykazała, że w porównaniu z osobami bez sarkopenii chorzy mieli wyższe ryzyko upadków, złamań, hospitalizacji, niepełnosprawności i zgonu. Ryzyko złamań było ponad dwukrotnie wyższe, podobnie jak ryzyko zgonu, natomiast ryzyko niepełnosprawności było niemal trzykrotnie większe.

Najnowsza metaanaliza z 2026 roku, obejmująca 39 badań i 76 151 osób mieszkających samodzielnie, wykazała ponadto związek sarkopenii ze wzrostem ryzyka zgonu z dowolnej przyczyny oraz długoterminowego pogorszenia funkcjonowania.

Sarkopenia a osteoporoza

U części pacjentów sarkopenia współistnieje z osteoporozą. Stan ten określa się mianem osteosarkopenii. Połączenie słabszych mięśni, zaburzeń równowagi oraz zmniejszonej wytrzymałości kości może szczególnie zwiększać ryzyko złamań. Metaanaliza badań kohortowych wykazała, że osteosarkopenia wiązała się z około 2,5-krotnie większym ryzykiem złamań oraz zwiększonym ryzykiem upadków i zgonu.

Sarkopenia a funkcje poznawcze i demencja

Coraz więcej danych wskazuje również na związek zdrowia mięśni ze zdrowiem mózgu. Nie oznacza to, że sarkopenia bezpośrednio powoduje demencję, jednak oba problemy mogą dzielić część mechanizmów biologicznych i czynników ryzyka. Opublikowany w 2026 roku przegląd systematyczny badań kohortowych wykazał, że sarkopenia była związana z 42-procentowym wzrostem ryzyka rozwoju demencji (HR 1,42; 95% CI 1,26–1,58).

Z kolei metaanaliza 77 badań obejmujących 92 058 osób wykazała istotny związek sarkopenii zarówno z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, jak i chorobą Alzheimera oraz innymi postaciami demencji. Autorzy podkreślają jednak, że potrzebne są dalsze badania podłużne pozwalające dokładniej wyjaśnić zależności przyczynowo-skutkowe.

Sarkopenia – leczenie

Leczenie sarkopenii powinno być kompleksowe i uwzględniać przyczynę choroby, stan funkcjonalny pacjenta, sposób żywienia, choroby współistniejące oraz możliwości prowadzenia aktywności fizycznej. Podstawę postępowania stanowią obecnie trening oporowy oraz odpowiednia interwencja żywieniowa.

Trening oporowy

Progresywny trening oporowy jest jednym z najlepiej udokumentowanych sposobów przeciwdziałania utracie siły i funkcji mięśni. Program powinien być dostosowany do wieku, sprawności, ryzyka upadków i chorób współistniejących. W literaturze dotyczącej leczenia sarkopenii proponuje się między innymi trening około 2 razy w tygodniu, obejmujący ćwiczenia górnych i dolnych partii ciała, wykonywane z odpowiednio dobranym obciążeniem i progresją. U osób starszych, osłabionych lub po hospitalizacji program ćwiczeń powinien być planowany indywidualnie, często przy udziale fizjoterapeuty.

Białko w diecie

Odpowiednia podaż białka jest drugim kluczowym elementem postępowania. Zalecenia grupy ekspertów ESPEN wskazują, że zdrowe osoby starsze powinny otrzymywać co najmniej 1,0–1,2 g białka/kg masy ciała na dobę. U osób niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem w przebiegu ostrej lub przewlekłej choroby zalecana podaż może wynosić 1,2–1,5 g/kg/dobę, a w określonych sytuacjach klinicznych jeszcze więcej. Zapotrzebowanie powinno być jednak ustalane indywidualnie, szczególnie u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek lub innymi schorzeniami wymagającymi modyfikacji podaży białka.

Największych korzyści można oczekiwać wtedy, gdy właściwe żywienie jest połączone z aktywnością fizyczną. Samo zwiększenie podaży białka nie powinno być traktowane jako zamiennik treningu mięśniowego.

Witamina D

Niedobór witaminy D powinien zostać rozpoznany i odpowiednio leczony. Nie należy jednak traktować suplementacji witaminą D jako samodzielnego leczenia sarkopenii. W praktyce jej znaczenie jest największe u osób z potwierdzonym niedoborem oraz w ramach kompleksowego postępowania obejmującego żywienie i aktywność fizyczną.

Czy istnieją leki na sarkopenię?

Podejmowano próby wykorzystania w leczeniu między innymi hormonów anabolicznych i innych substancji wpływających na metabolizm mięśni. Współczesne postępowanie nadal opiera się jednak przede wszystkim na interwencjach niefarmakologicznych, zwłaszcza treningu oporowym, prawidłowym żywieniu i leczeniu chorób prowadzących do wtórnej utraty mięśni.

Czy sarkopenię można odwrócić?

Sarkopenia nie musi oznaczać nieuchronnej i nieodwracalnej utraty sprawności. Zwłaszcza na wcześniejszych etapach odpowiednio zaplanowany trening, poprawa stanu odżywienia, leczenie chorób współistniejących i ograniczenie okresów bezczynności mogą poprawić siłę mięśniową i sprawność funkcjonalną. Dlatego ważne jest wykrywanie problemu, zanim dojdzie do znacznego ograniczenia mobilności. U osoby starszej nawracające upadki, wyraźnie wolniejszy chód czy narastające problemy ze wstawaniem z krzesła nie powinny być automatycznie traktowane jako „normalna” konsekwencja wieku.

Jak zapobiegać sarkopenii?

Profilaktyka powinna rozpoczynać się znacznie wcześniej niż w wieku podeszłym. Z punktu widzenia zdrowia mięśni istotne jest zarówno osiągnięcie odpowiedniej szczytowej masy i siły mięśniowej w młodszym wieku, jak i ograniczenie tempa ich utraty w kolejnych dekadach życia. Najważniejsze znaczenie mają regularna aktywność fizyczna, w tym ćwiczenia oporowe, odpowiednia podaż energii i białka, zapobieganie niedożywieniu, utrzymywanie aktywności podczas choroby i rekonwalescencji, leczenie chorób przewlekłych oraz ograniczanie długich okresów unieruchomienia.

Szczególnej uwagi wymagają pacjenci po hospitalizacji, zabiegach operacyjnych, ciężkich infekcjach i urazach. To właśnie w takich okresach może dojść do gwałtownego pogorszenia funkcji mięśni i rozpoczęcia spirali prowadzącej do utraty samodzielności.

Sarkopenia – najważniejsze pytania

Poniżej odpowiadamy na najczęstsze pytania dotyczące sarkopenii, jej rozpoznawania, czynników ryzyka, diagnostyki oraz możliwości leczenia i profilaktyki. 

Czy sarkopenia dotyczy wyłącznie osób starszych?

Nie. Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka, ale sarkopenia może występować również u młodszych osób, zwłaszcza w przebiegu ciężkich lub przewlekłych chorób, niedożywienia i długotrwałego unieruchomienia. EWGSOP2 podkreśla, że proces prowadzący do choroby może rozpoczynać się wcześniej w ciągu życia.

Czy utrata masy mięśniowej oznacza sarkopenię?

Nie zawsze. Według EWGSOP2 kluczowym parametrem jest mała siła mięśniowa. Zmniejszona ilość lub jakość mięśni służy do potwierdzenia diagnozy.

Czy osoba z otyłością może mieć sarkopenię?

Tak. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej może współistnieć z małą masą i siłą mięśniową. Jest to otyłość sarkopeniczna.

Jakie badanie najprościej wykonać przy podejrzeniu sarkopenii?

W warunkach klinicznych przydatne są SARC-F oraz pomiar siły uścisku dłoni dynamometrem lub test wstawania z krzesła. Do potwierdzenia sarkopenii potrzebna jest jednak ocena ilości lub jakości mięśni.

Czy trening siłowy jest bezpieczny dla seniorów?

U większości osób starszych odpowiednio dobrany trening oporowy może być skutecznym elementem profilaktyki i leczenia sarkopenii. Intensywność ćwiczeń powinna być jednak dostosowana do stanu zdrowia i sprawności pacjenta, szczególnie przy chorobach sercowo-naczyniowych, neurologicznych, zaawansowanej osteoporozie czy wysokim ryzyku upadków.

Sarkopenia – dlaczego wczesne rozpoznanie ma znaczenie?

Sarkopenia jest czymś więcej niż utratą mięśni wynikającą ze starzenia. To choroba mająca wymierne konsekwencje kliniczne, związana z pogorszeniem sprawności, większym ryzykiem upadków, złamań, hospitalizacji, niepełnosprawności oraz zgonu. Coraz więcej badań wskazuje również na jej związek z funkcjami poznawczymi i ryzykiem demencji.

W starzejącym się społeczeństwie rozpoznawanie sarkopenii powinno więc stawać się ważnym elementem oceny pacjentów starszych i osób z chorobami przewlekłymi. Szczególnie istotne jest wychwycenie pierwszych oznak spadku siły mięśniowej, ponieważ odpowiednio wcześnie wdrożony trening oporowy, właściwe żywienie i leczenie chorób współistniejących mogą pomóc utrzymać sprawność i samodzielność pacjenta.

Źródła:

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9459963/
• https://academic.oup.com/ageing/article/48/1/16/5126243
• https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0244001&utm
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33506313/ 
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35889850/ 
• https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/osoby-starsze/osoby-starsze/sytuacja-osob-starszych-w-polsce-w-2024-r-%2C2%2C7.html
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28523252/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36362701/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41586241/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42672309/
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Sarkopenia 
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38715252/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24814383/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35150587/
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23167-sarcopenia
• https://dietetycy.org.pl/sarkopenia/
• https://www.praktyczna-ortopedia.pl/artykul/sarkopenia-diagnostyka-nastepstwa-i-postepowanie