Młodsze pokolenia nie tylko wkraczają w starość z lepszymi zdolnościami poznawczymi, ale również tracą je wolniej niż ich poprzednicy. Takie wnioski płyną z badania opublikowanego w „Nature Medicine”, obejmującego około 219 tys. osób obserwowanych przez niemal 30 lat. Zdaniem naukowców różnice międzypokoleniowe mogą wyjaśniać obserwowany w Europie i Stanach Zjednoczonych spadek ryzyka demencji, szacowany na około 13% na dekadę.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego młodsze pokolenia mają podwójną przewagę w walce z demencją.
- Jak zmieniało się ryzyko demencji w Europie i Stanach Zjednoczonych w ostatnich dekadach.
- Jakie znaczenie dla profilaktyki demencji mają warunki życia w dzieciństwie, edukacja i zdrowie w wieku dorosłym.
- Dlaczego korzystne zmiany w zakresie sprawności poznawczej mogą nie utrzymać się w kolejnych pokoleniach.
Podwójna przewaga młodszych pokoleń w walce z demencją
Zespół badawczy pod kierunkiem Andersa Fjella z ośrodka badawczego LCBC przeanalizował zmiany zdolności poznawczych w kolejnych pokoleniach. Wyniki wskazują na dwa korzystne zjawiska: wyższy początkowy poziom sprawności poznawczej oraz wolniejsze tempo jej pogarszania się wraz z wiekiem.
Od dawna wiemy, że młodsze pokolenia osiągają lepsze wyniki w testach poznawczych. Nowością jest to, że sam proces starzenia wydaje się być przesunięty w przyszłość. Wykazaliśmy również, że te różnice są wystarczająco duże, aby wyjaśnić spadek ryzyka demencji obserwowany w Europie i Stanach Zjednoczonych – szacowany na około 13% na dekadę – mówi Fjell.
Oznacza to, że potrzeba więcej czasu, aby pogorszenie funkcji poznawczych osiągnęło poziom charakterystyczny dla demencji.
Profilaktyka demencji zaczyna się już w dzieciństwie
Wyniki badania wskazują, że profilaktyki demencji nie należy ograniczać do działań podejmowanych w średnim i podeszłym wieku. Istotne znaczenie mogą mieć również warunki rozwoju na najwcześniejszych etapach życia. Wśród potencjalnych czynników odpowiadających za poprawę sprawności poznawczej kolejnych pokoleń naukowcy wymieniają:
- zdrowie matki w okresie ciąży,
- lepsze odżywianie i warunki życia w dzieciństwie,
- większy dostęp do edukacji,
- ograniczenie nierówności społecznych,
- poprawę opieki zdrowotnej i leczenia chorób układu krążenia,
- zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska.
Jednocześnie badacze podkreślają znaczenie zdrowia sercowo-naczyniowego i metabolicznego w dorosłości. Badanie nie pozwala jednak jednoznacznie określić, który z wymienionych czynników odpowiada za największą część obserwowanych korzyści.
Niemal 30 lat obserwacji. Co wyróżnia badanie?
Kluczowym elementem projektu opisanego w „Nature Medicine” była możliwość wielokrotnego oceniania funkcji poznawczych tych samych uczestników na przestrzeni wielu lat. Podejście takie umożliwiło naukowcom rozróżnienie dwóch zjawisk: różnic w wyjściowych zdolnościach poznawczych między pokoleniami oraz różnic w tempie pogarszania się tych zdolności wraz z wiekiem. W analizie uwzględniono m.in. zmiany pamięci epizodycznej w poszczególnych kohortach urodzeniowych.
Badanie dostarcza zatem informacji, których nie można uzyskać na podstawie jednorazowego porównania osób należących do różnych grup wiekowych.
Spadek ryzyka demencji nie jest zagwarantowany
Chociaż wyniki dają podstawy do optymizmu, naukowcy ostrzegają, że korzystne trendy międzypokoleniowe nie muszą utrzymywać się w przyszłości. Szczególne obawy budzą nadwaga, niedostateczna aktywność fizyczna oraz nierówności społeczne.
Pokolenia, które dziś są młode, dorastają w innych warunkach, a trendy, na przykład w zakresie aktywności fizycznej, nadwagi i nierówności, niekoniecznie zmierzają we właściwym kierunku. Jeśli dzisiejsza młodzież ma odnieść takie same korzyści jak ich rodzice i dziadkowie, fundamenty muszą zostać położone już teraz – podsumowuje Fjell.
Czy wszystkie grupy społeczne odnoszą takie same korzyści?
Kolejnym kierunkiem badań zespołu będzie ustalenie, w jakim stopniu poprawa warunków życia wpływa na osoby o różnym statusie społeczno-ekonomicznym oraz odmiennej podatności genetycznej na demencję.
Dotychczasowe wyniki przedstawiają średnie wartości dla całych pokoleń. Nie oznacza to jednak, że korzyści rozkładają się równomiernie. Odpowiedź na to pytanie może pomóc w opracowaniu skuteczniejszych strategii profilaktycznych, szczególnie dla grup najbardziej narażonych na rozwój otępienia.
Profilaktyka demencji jako wyzwanie dla zdrowia publicznego
Badanie opublikowane w „Nature Medicine” pokazuje, że zdrowie mózgu w podeszłym wieku kształtuje się przez całe życie. Tym samym inwestycje w edukację, zdrowie dzieci, ograniczanie nierówności oraz profilaktykę chorób przewlekłych mogą mieć długofalowe znaczenie dla zmniejszenia społecznego obciążenia demencją.
Główne wnioski
- Młodsze pokolenia wkraczają w starość z lepszymi zdolnościami poznawczymi i wolniej je tracą. Badanie opublikowane w „Nature Medicine” objęło około 219 tys. osób obserwowanych przez niemal 30 lat.
- Ryzyko demencji w Europie i Stanach Zjednoczonych spadało o około 13% na dekadę. Zdaniem naukowców różnice międzypokoleniowe w zakresie funkcji poznawczych mogą wyjaśniać ten trend.
- Profilaktyka demencji powinna obejmować całe życie, już od okresu prenatalnego. Potencjalne znaczenie mają m.in. zdrowie matki, odżywianie, edukacja, warunki życia oraz zdrowie sercowo-naczyniowe i metaboliczne w dorosłości.
- Utrzymanie korzystnego trendu w kolejnych pokoleniach nie jest zagwarantowane. Nadwaga, niedostateczna aktywność fizyczna i nierówności społeczne mogą ograniczyć dotychczasowe korzyści.
Źródło: „Nature Medicine” (2026), Generational gains in cognitive capacity and dementia frequency rates in Western countries, DOI: 10.1038/s41591-026-04759-y.

