Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała zaktualizowane wytyczne dotyczące ograniczania ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych i demencji. Dokument uwzględnia najnowsze dowody naukowe i wskazuje działania, które państwa oraz systemy ochrony zdrowia mogą wdrażać, aby zmniejszyć liczbę nowych zachorowań lub opóźnić rozwój choroby. Eksperci podkreślają, że choć demencja nadal pozostaje schorzeniem nieuleczalnym, nawet 45% przypadków można powiązać z modyfikowalnymi czynnikami ryzyka, na które człowiek ma realny wpływ.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego WHO ocenia, że nawet 45% ryzyka demencji można ograniczyć poprzez zmianę stylu życia i kontrolę czynników ryzyka,
- Jakie zalecenia znalazły się w nowych wytycznych WHO dotyczących ochrony zdrowia mózgu i funkcji poznawczych,
- W jaki sposób aktywność fizyczna, trening poznawczy, leczenie chorób przewlekłych i aktywność społeczna mogą pomóc zmniejszyć ryzyko demencji,
- Dlaczego WHO nie zaleca rutynowej suplementacji witamin i kwasów omega-3 w profilaktyce demencji u osób bez stwierdzonych niedoborów.
Demencja pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowotnych na świecie
Demencja to postępująca choroba mózgu prowadząca do pogorszenia pamięci, myślenia, orientacji, zdolności komunikowania się oraz samodzielnego funkcjonowania. Wraz z postępem choroby pacjenci stopniowo tracą niezależność, a codzienne wykonywanie podstawowych czynności staje się coraz trudniejsze. Według WHO:
- ponad 57 milionów osób na świecie żyje z demencją,
- każdego roku diagnozę otrzymuje blisko 10 milionów nowych pacjentów,
- choroba Alzheimera odpowiada za około 60–70% wszystkich przypadków demencji.
Starzenie się społeczeństw sprawia, że liczba osób dotkniętych tym schorzeniem będzie w kolejnych dekadach systematycznie rosła, zwiększając obciążenie systemów ochrony zdrowia i opieki społecznej.
WHO: niemal połowie przypadków demencji można zapobiec lub opóźnić ich rozwój
Jednym z najważniejszych wniosków nowych wytycznych jest to, że znaczna część ryzyka nie wynika wyłącznie z wieku czy predyspozycji genetycznych. WHO wskazuje, że aż 45% ryzyka wystąpienia demencji wiąże się z czynnikami, które można modyfikować poprzez odpowiedni styl życia, profilaktykę oraz leczenie chorób przewlekłych. Do najważniejszych należą:
- palenie tytoniu,
- nadmierne spożywanie alkoholu,
- brak aktywności fizycznej,
- izolacja społeczna,
- zanieczyszczenie powietrza,
- nadciśnienie tętnicze,
- cukrzyca,
- podwyższony poziom cholesterolu.
Oznacza to, że działania profilaktyczne podejmowane już we wczesnym i średnim okresie dorosłości mogą przynieść korzyści wiele lat później.
WHO aktualizuje zalecenia po sześciu latach
Nowy dokument zastępuje wytyczne opublikowane po raz pierwszy w 2019 roku. Aktualizacja uwzględnia wyniki badań, które pojawiły się w ostatnich latach i dostarczają coraz mocniejszych dowodów dotyczących skutecznych metod ograniczania ryzyka demencji. Eksperci WHO podkreślają, że profilaktyka powinna obejmować jednocześnie:
- zdrowie mózgu,
- profilaktykę chorób niezakaźnych,
- zdrowie psychiczne,
- działania środowiskowe.
Aktywność fizyczna i zdrowy styl życia pozostają podstawą profilaktyki
WHO rekomenduje przede wszystkim działania, których skuteczność została potwierdzona licznymi badaniami naukowymi. Do najważniejszych zaleceń należą:
- regularna aktywność fizyczna,
- zaprzestanie palenia papierosów,
- ograniczenie spożycia alkoholu,
- stosowanie zdrowej, zbilansowanej diety,
- utrzymywanie prawidłowej masy ciała.
Szczególną uwagę zwrócono również na kontrolę chorób przewlekłych, które wpływają na zdrowie naczyń krwionośnych i mózgu.
Zdrowie mózgu wymaga aktywności poznawczej i społecznej
Nowe wytyczne podkreślają, że profilaktyka demencji nie ogranicza się wyłącznie do diety czy aktywności fizycznej. WHO zaleca także:
- trening funkcji poznawczych,
- stymulację intelektualną,
- utrzymywanie aktywności społecznej,
- regularne kontakty z rodziną i otoczeniem.
Zalecenia te dotyczą zarówno osób z prawidłowymi funkcjami poznawczymi, jak i tych, u których pojawiły się łagodne zaburzenia poznawcze. Rosnąca liczba badań wskazuje, że aktywny styl życia może wspierać tworzenie tzw. rezerwy poznawczej, która pomaga mózgowi dłużej zachować sprawność.
Leczenie chorób przewlekłych może zmniejszać ryzyko demencji
WHO zwraca uwagę, że skuteczna profilaktyka demencji powinna obejmować również odpowiednie leczenie chorób kardiometabolicznych. Dotyczy to przede wszystkim:
- nadciśnienia tętniczego,
- cukrzycy,
- hipercholesterolemii.
Wytyczne wskazują również, że u osób z niedosłuchem warto rozważyć stosowanie aparatów słuchowych jako elementu strategii ograniczania ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych.
Po raz pierwszy WHO zaleca ograniczanie ekspozycji na zanieczyszczenie powietrza
Jedną z najważniejszych zmian w nowych wytycznych jest dodanie zalecenia dotyczącego ograniczania narażenia na zanieczyszczenie powietrza. Coraz więcej badań wskazuje, że długotrwała ekspozycja na pyły zawieszone oraz inne zanieczyszczenia może sprzyjać przewlekłym procesom zapalnym i uszkodzeniom układu nerwowego.
To oznacza, że działania proekologiczne mogą przynosić korzyści nie tylko dla układu oddechowego i sercowo-naczyniowego, ale również dla zdrowia mózgu.
WHO nie zaleca rutynowej suplementacji witamin i kwasów omega-3
W nowych wytycznych znalazły się również zalecenia dotyczące interwencji, których nie należy stosować rutynowo. WHO nie rekomenduje suplementacji:
- witamin z grupy B,
- witaminy E,
- wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 (PUFA),
- preparatów multiwitaminowych i mineralnych,
jeżeli nie stwierdzono niedoborów. Eksperci podkreślają, że obecnie brakuje przekonujących dowodów, iż korzyści z ich stosowania przewyższają potencjalne działania niepożądane.
WHO: kraje otrzymują jasne wskazówki dotyczące profilaktyki
Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Dyrektor Generalny WHO podkreśla, że nowe wytyczne mają pomóc państwom szybciej wdrażać skuteczne działania profilaktyczne:
Dziś wiemy więcej niż kiedykolwiek wcześniej o czynnikach ryzyka demencji, a te wytyczne przekładają tę wiedzę na działanie. Kraje dysponują teraz jasnymi, opartymi na dowodach zaleceniami, które mogą natychmiast wdrożyć w życie, aby chronić zdrowie poznawcze ludzi.
Demencja generuje ogromne koszty społeczne i ekonomiczne
WHO przypomina, że skutki demencji wykraczają daleko poza problemy zdrowotne samych pacjentów. Choroba:
- ogranicza samodzielność i możliwość pracy,
- zwiększa zapotrzebowanie na opiekę długoterminową,
- obciąża rodziny i opiekunów,
- generuje ogromne koszty dla systemów ochrony zdrowia.
Według WHO globalne koszty demencji wynoszą około 1,3 biliona dolarów rocznie, przy czym niemal połowę stanowi nieodpłatna opieka sprawowana przez członków rodzin i bliskich.
Główne wnioski
- WHO szacuje, że nawet 45% ryzyka wystąpienia demencji wiąże się z modyfikowalnymi czynnikami, takimi jak palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej, nadciśnienie, cukrzyca czy izolacja społeczna.
- Nowe wytyczne zalecają m.in. regularną aktywność fizyczną, zdrową dietę, ograniczenie spożycia alkoholu, zaprzestanie palenia, trening poznawczy oraz leczenie chorób kardiometabolicznych.
- Po raz pierwszy WHO rekomenduje ograniczanie narażenia na zanieczyszczenie powietrza jako element profilaktyki pogorszenia funkcji poznawczych i demencji.
- Na świecie z demencją żyje ponad 57 milionów osób, a każdego roku diagnozowanych jest blisko 10 milionów nowych przypadków. Choroba Alzheimera odpowiada za około 60–70% wszystkich zachorowań.
Źródło:
- https://www.who.int/news/item/15-07-2026-new-who-guidelines–up-to-45–of-dementia-risk-could-be-prevented-or-delayed
