Po kilku dekadach poprawy poziom wyszczepialności dzieci w wielu państwach Unii Europejskiej zaczął spadać. Analiza danych z lat 1980–2024 pokazuje, że w ostatnich latach niekorzystne trendy dotyczą większości badanych szczepień. Zmiany rozpoczęły się najczęściej między 2019, a 2022 rokiem, a więc w okresie obejmującym pandemię COVID-19. Polska należy do państw, w których odnotowano ostatnio spadkowe trendy dla czterech z siedmiu analizowanych szczepień.
Badanie opublikowane w „The Lancet Regional Health – Europe” pokazuje zmianę kierunku obserwowanego przez dziesięciolecia. Choć w perspektywie całego okresu od 1980 roku wyszczepialność dzieci w UE w większości przypadków rosła, najnowsze dane wskazują na wyhamowanie lub odwrócenie tego trendu. Autorzy podkreślają, że spadek poziomu szczepień może zwiększać podatność populacji na ponowne pojawianie się chorób, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak zmieniały się wskaźniki szczepień dzieci w 27 krajach Unii Europejskiej w latach 1980–2024 i dlaczego ostatnie lata przyniosły odwrócenie wieloletniego trendu.
- Jaka jest skala spadków wyszczepialności dla siedmiu analizowanych szczepień oraz dowiesz się, których szczepień niekorzystne zmiany dotyczą najczęściej.
- Jak na tle pozostałych państw UE wygląda sytuacja w Polsce i dla ilu szczepień odnotowano ostatnio trend spadkowy.
- Dlaczego początku spadków nie można jednoznacznie przypisać pandemii COVID-19, mimo że w wielu krajach pojawiły się one między 2019, a 2022 rokiem.
Ponad 40 lat danych o szczepieniach dzieci w UE
Naukowcy przeanalizowali dane WHO i UNICEF Estimates of National Immunization Coverage (WUENIC) dotyczące wszystkich 27 państw Unii Europejskiej. Analiza obejmowała okres od 1980 do 2024 roku oraz siedem wskaźników szczepień wykonywanych we wczesnym dzieciństwie. Uwzględniono szczepienia przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTP-3), wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (HEPB-3), zakażeniom Haemophilus influenzae typu b (HIB-3), odrze (MCV-1), pneumokokom (PCV-3), poliomyelitis (POL-3) oraz różyczce (RCV-1). Łącznie szczepienia te chronią przed dziewięcioma chorobami.
Do oceny zmian wykorzystano regresję joinpoint, która pozwala identyfikować momenty, w których dotychczasowy trend ulega istotnej zmianie. Dzięki temu badacze mogli odróżnić wieloletnią tendencję od zmian zachodzących w ostatnim okresie.
Długoterminowo Europa osiągnęła duży postęp. Ostatnie lata przyniosły zmianę
W całym analizowanym okresie sytuacja wygląda stosunkowo korzystnie. Spośród 183 możliwych do przeanalizowania kombinacji państwo–szczepienie 128 charakteryzowało się dodatnim średnim rocznym trendem, a 55 – ujemnym. Znacznie mniej optymistyczny obraz pojawia się jednak po skoncentrowaniu się na najnowszych zmianach. Autorzy stwierdzili przewagę tendencji spadkowych, co oznacza, że wieloletni postęp w części państw zaczął wyhamowywać lub się odwracać.
W 2024 roku tylko 71 kombinacji państwo–antygen osiągnęło poziom wyszczepialności wynoszący co najmniej 95 proc., natomiast kolejnych 62 mieściło się w przedziale od 90 do poniżej 95 proc. Jedynie Luksemburg osiągnął próg co najmniej 95 proc. dla wszystkich siedmiu analizowanych szczepień.
W wielu państwach spada wyszczepialność kilkoma szczepionkami
Skala zmian różniła się między państwami. W opublikowanej analizie większość krajów UE wykazywała pogorszenie trendów dla kilku szczepień jednocześnie. Do państw z najbardziej rozległymi spadkami należały m.in. Bułgaria, Niemcy, Grecja, Holandia, Rumunia i Szwecja.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że kraje ze spadkowym trendem mają obecnie najniższą wyszczepialność. To ważne rozróżnienie: badacze analizowali przede wszystkim kierunek zmian, a nie wyłącznie bezwzględny poziom zaszczepienia. Państwo może więc nadal utrzymywać stosunkowo wysoką wyszczepialność, ale jednocześnie wykazywać jej systematyczny spadek.
Największe spadki dotyczą Hib i polio
Niekorzystne zmiany nie rozkładały się równomiernie pomiędzy poszczególne szczepienia. Najczęściej spadkowy kierunek obserwowano w przypadku szczepienia przeciw Haemophilus influenzae typu b – dotyczył on 22 państw. W przypadku szczepienia przeciw polio trend spadkowy wystąpił w 20 krajach, a dla szczepień przeciw WZW typu B oraz błonicy, tężcowi i krztuścowi – w 19 państwach. Spadki dotyczące szczepienia przeciw pneumokokom obserwowano w 15 krajach.
Relatywnie korzystniej wyglądały szczepienia przeciw odrze i różyczce. W obu przypadkach wzrostowe trendy odnotowano w 14 państwach, a spadkowe w 13.
Polska również znalazła się w grupie ze spadkowym trendem
Niepokojący sygnał dotyczy także Polski. W najnowszej części analizy nasz kraj znalazł się w grupie państw, w których spadkowy kierunek stwierdzono dla czterech z siedmiu analizowanych wskaźników szczepień. Co więcej, w analizie długoterminowej Polska należała do krajów, w których ujemny średni roczny trend (AAPC) dotyczył czterech wskaźników. Podobny wynik odnotowano w Finlandii, natomiast jeszcze więcej długoterminowo ujemnych trendów występowało m.in. w Rumunii, Holandii, Słowacji, Bułgarii i Czechach.
Dane te są istotne w kontekście utrzymania odpowiednio wysokiej odporności populacyjnej. W przypadku chorób wysoce zakaźnych nawet stosunkowo niewielkie, ale utrzymujące się spadki wyszczepialności mogą prowadzić do powstawania grup osób podatnych na zakażenie.
Czy pandemia COVID-19 odpowiada za spadek szczepień dzieci?
Moment zmiany trendów zwraca szczególną uwagę. W wielu analizowanych szeregach czasowych pogorszenie rozpoczęło się między 2019, a 2022 rokiem, a więc w okresie bezpośrednio związanym z pandemią COVID-19. Pandemia mogła zakłócić realizację rutynowych programów szczepień, m.in. poprzez ograniczenia w funkcjonowaniu systemów ochrony zdrowia. Jednocześnie w kolejnych latach większego znaczenia nabrały problemy związane z wahaniem wobec szczepień oraz dezinformacją.
Autorzy przestrzegają jednak przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków. Badanie miało charakter ekologicznej analizy szeregów czasowych i nie zostało zaprojektowane do ustalania przyczyn obserwowanych spadków. Zbieżność czasowa z pandemią nie oznacza zatem, że COVID-19 był jedyną ani bezpośrednią przyczyną pogorszenia wskaźników.
Spadek trendu nie zawsze oznacza niską wyszczepialność
To jedno z najważniejszych ograniczeń przy interpretacji wyników. Autorzy koncentrowali się przede wszystkim na zmianach zachodzących w czasie. Dlatego kraj utrzymujący wyszczepialność powyżej 90 proc. może zostać zaklasyfikowany jako wykazujący trend spadkowy, jeśli wcześniej odsetek zaszczepionych był wyższy.
Ponadto badanie wykorzystuje zagregowane dane na poziomie krajowym. Nie pozwala więc ustalić, jakie czynniki społeczne, organizacyjne, ekonomiczne czy behawioralne odpowiadają za zmiany w poszczególnych państwach. Autorzy zwracają również uwagę, że systemy i kalendarze szczepień różnią się pomiędzy krajami UE. Wyniki powinny być zatem interpretowane razem z rzeczywistym poziomem wyszczepialności i krajowymi uwarunkowaniami programów szczepień.
Dlaczego spadająca wyszczepialność jest problemem dla zdrowia publicznego?
Utrzymywanie wysokiego poziomu szczepień ogranicza transmisję patogenów i zmniejsza ryzyko ognisk chorób zakaźnych. Ma to szczególne znaczenie dla osób, które ze względu na wiek lub stan zdrowia są bardziej narażone na ciężki przebieg zakażenia albo nie mogą zostać zaszczepione. Długotrwały spadek wyszczepialności może prowadzić do stopniowego powiększania się grupy osób podatnych na zakażenie. W konsekwencji choroby wcześniej skutecznie kontrolowane mogą ponownie powodować większe ogniska, hospitalizacje oraz dodatkowe obciążenie systemu ochrony zdrowia.
Dlatego, zdaniem autorów, potrzebne są nie tylko działania zwiększające dostępność szczepień, lecz także stałe monitorowanie wskaźników, identyfikowanie lokalnych barier oraz skuteczna komunikacja oparta na danych naukowych. Istotną rolę odgrywają przy tym pracownicy ochrony zdrowia, których wiedza i rekomendacje wpływają na decyzje dotyczące szczepień.
Główne wnioski
- Analiza danych WHO i UNICEF z lat 1980–2024 wykazała, że po kilku dekadach poprawy w wielu krajach UE wskaźniki szczepień dzieci zaczęły spadać.
- Najczęściej niekorzystne trendy dotyczyły szczepień przeciw Haemophilus influenzae typu b (22 kraje) i polio (20 krajów). Spadki dla szczepień przeciw WZW typu B oraz błonicy, tężcowi i krztuścowi odnotowano w 19 państwach.
- W Polsce spadkowy kierunek stwierdzono ostatnio dla czterech z siedmiu analizowanych wskaźników szczepień, co wskazuje, że problem obserwowany w Europie dotyczy również naszego kraju.
- Wiele spadków rozpoczęło się między 2019 a 2022 rokiem, czyli w okresie obejmującym pandemię COVID-19. Badanie nie pozwala jednak stwierdzić, że pandemia była bezpośrednią przyczyną tych zmian.
Źródło:
- https://www.thelancet.com/journals/lanepe/article/PIIS2666-7762(26)00246-2/fulltext
