Rak jelita grubego pozostaje jednym z najczęściej diagnozowanych nowotworów w krajach zachodnich. Choć w większości przypadków choroba rozwija się sporadycznie, u części pacjentów istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne. Nowe badania międzynarodowego zespołu naukowców pokazują, że analiza DNA samych polipów jelita grubego może znacząco poszerzyć wiedzę diagnostyczną, zwłaszcza u osób, u których klasyczne badania genetyczne krwi nie wykazały dziedzicznej przyczyny choroby. Wyniki opublikowane w czasopiśmie Gastroenterology wskazują na realny potencjał zmiany standardów diagnostyki i opieki nad pacjentami oraz ich rodzinami.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego analiza DNA samych polipów jelita grubego ma wartość diagnostyczną, zwłaszcza gdy badania genetyczne krwi nie wykazują przyczyny choroby.
- Jakie znaczenie kliniczne ma mozaikowatość genu APC i w jaki sposób wpływa na ocenę ryzyka u pacjentów oraz ich rodzin.
- Czym różnią się polipy gruczolakowate od polipów ząbkowanych pod względem mechanizmów genetycznych i potencjału nowotworowego.
- Kiedy rozszerzona diagnostyka genetyczna może zmienić sposób monitorowania i leczenia, poprawiając precyzję opieki medycznej.
Rak jelita grubego i znaczenie czynników dziedzicznych
Zgodnie z danymi Światowa Organizacja Zdrowia, rak jelita grubego jest jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych w krajach zachodnich. Szacuje się, że czynniki dziedziczne odpowiadają za około 5–10% przypadków, przy czym ich znaczenie jest wyraźnie większe u młodszych pacjentów. Szczególną uwagę kliniczną zwracają osoby z licznymi polipami jelita grubego, uznawanymi za potencjalne prekursory nowotworu. Kryteriami alarmowymi są m.in.:
- co najmniej 10 polipów przed 60. rokiem życia,
- ponad 20 polipów przed 70. rokiem życia.
W takich sytuacjach standardowo wykonuje się badania genetyczne DNA krwi. Jednak – jak pokazuje praktyka kliniczna – tylko u około jednej czwartej pacjentów udaje się w ten sposób wykryć jednoznaczną przyczynę genetyczną.
Dlaczego badanie DNA krwi bywa niewystarczające
U pozostałych trzech czwartych pacjentów, mimo silnych przesłanek klinicznych (liczne polipy lub obciążony wywiad rodzinny), przyczyna genetyczna pozostaje niewyjaśniona. Jak podkreśla Richarda de Voer z Radboudumc, to właśnie ta grupa stała się punktem wyjścia do rozszerzenia diagnostyki:
Na przykład dlatego, że mają dużą liczbę polipów lub krewnych zdiagnozowanych z rakiem jelita grubego. W tej grupie przeprowadziliśmy szeroko zakrojoną analizę genetyczną DNA samych polipów. Chcieliśmy się dowiedzieć, czy może to dostarczyć więcej informacji, na przykład na temat rozwoju polipa.
Analiza DNA polipów – zakres i metodologia badań
Badania przeprowadzono w ramach międzynarodowego konsorcjum Solve-RD, we współpracy naukowców z Uniwersyteckie Centrum Medyczne Radboud, Szpital Uniwersytecki w Bonn oraz ośrodków w Monachium i Barcelonie.
Zespół przeanalizował 333 polipy jelita grubego pochodzące od 180 pacjentów z całej Europy, u których wcześniejsze badania DNA krwi nie wykazały dziedzicznej predyspozycji do choroby. Uzyskane wyniki pozwoliły na znacznie dokładniejsze rozróżnienie mechanizmów prowadzących do powstawania polipów.
Polipy gruczolakowate i rola mozaikowatości APC
U osiemdziesięciu badanych osób zidentyfikowano polipy gruczolakowate. W większości przypadków były one związane z niedziedzicznymi mutacjami w genie APC, jednak kluczowym odkryciem było stwierdzenie, że u co najmniej 20% pacjentów występowała mozaikowatość mutacji APC.
Mozaikowatość oznacza, że predyspozycja genetyczna nie występuje we wszystkich komórkach organizmu, lecz jest ograniczona np. do komórek jelita grubego. Jak zaznacza Stefan Aretz z Uniwersytetu w Bonn:
Już od pewnego czasu wiemy, że istnieje taka predyspozycja do występowania polipów i raka jelita grubego, ale nie jest ona jeszcze rutynowo badana we wszystkich ośrodkach w Europie.
Badanie sugeruje również, że w przypadku polipów gruczolakowatych bez klasycznej predyspozycji dziedzicznej gen APC może być jedynym genem, w którym mozaicyzm odgrywa istotną rolę.
Znaczenie kliniczne mozaikowatości genetycznej
Identyfikacja mozaikowatości APC ma istotne konsekwencje praktyczne. Jak podsumowuje de Voer:
Jeśli wynik badania krwi jest ujemny, analiza DNA polipów jest sposobem na wykrycie tej formy predyspozycji genetycznej. Jest to ważne, ponieważ rodzeństwo osoby z tą formą predyspozycji nie jest narażone na zwiększone ryzyko, ale ich potomstwo może być.
Oznacza to bardziej precyzyjne różnicowanie ryzyka w rodzinach pacjentów oraz możliwość uniknięcia niepotrzebnych, obciążających badań u części krewnych.
Polipy ząbkowane – inny mechanizm rozwoju
U około sześćdziesięciu pacjentów zidentyfikowano tzw. polipy ząbkowane, które niemal zawsze wykazywały niedziedziczną mutację w genie BRAF. Szczegółowa analiza wykazała, że pod względem genetycznym zmiany te przypominają raczej przerost prawidłowej tkanki jelitowej niż klasyczną zmianę przednowotworową.
Jak podkreślają autorzy, na obecnym etapie nie można jednoznacznie stwierdzić, czy tego typu polipy zawsze prowadzą do rozwoju raka jelita grubego, co otwiera pole do dalszych badań nad ich rzeczywistym potencjałem nowotworowym.
Jasność diagnostyczna i zmiana standardów opieki
Zdaniem autorów badania, włączenie zaawansowanej analizy DNA polipów do rutynowej diagnostyki może znacząco poprawić opiekę nad pacjentami w całej Europie. Stefan Aretz podkreśla:
W szczególności identyfikacja mozaikowatości APC, dzięki wdrożeniu bardziej kompleksowych badań w rutynowej opiece zdrowotnej, nie tylko zapewnia pacjentom jasność diagnostyczną, ale także odciąża ich bliskich i pozwala wykluczyć ryzyko u większości ich dzieci.
Dodatkowo badanie dostarczyło nowych danych na temat wczesnych mechanizmów genetycznych i epigenetycznych powstawania nowotworów przewodu pokarmowego.
Kiedy potrzebne są dalsze badania?
Na przykładzie Holandii autorzy wskazują, że co roku raka jelita grubego rozpoznaje się u około 12 000 osób, a populacyjny program przesiewowy obejmuje osoby w wieku 55–75 lat. Pojedyncze polipy (np. 2–3) zazwyczaj nie oznaczają istotnie podwyższonego ryzyka. Dodatkowa diagnostyka genetyczna może być jednak wskazana, gdy:
- występuje bardzo duża liczba polipów,
- pojawiają się objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu czy niewyjaśniony ból brzucha,
- wywiad rodzinny sugeruje podwyższone ryzyko nowotworu.
W takich przypadkach decyzja o dalszych badaniach powinna być zawsze podejmowana w konsultacji z lekarzem.
Główne wnioski
- Analiza DNA polipów jelita grubego uzupełnia badania DNA krwi, umożliwiając wykrycie predyspozycji genetycznych niewidocznych w standardowej diagnostyce.
- U co najmniej 20% pacjentów z polipami gruczolakowatymi wykryto mozaikowatość genu APC, ograniczoną do komórek jelita grubego, a nie całego organizmu.
- Polipy ząbkowane najczęściej wykazują mutacje genu BRAF i genetycznie przypominają przerost prawidłowej tkanki, co rodzi pytania o ich rzeczywisty potencjał nowotworowy.
- Włączenie analizy DNA polipów do rutynowej diagnostyki może poprawić ocenę ryzyka, zwiększyć precyzję leczenia i ograniczyć niepotrzebne badania u członków rodzin pacjentów.
Źródło:
- Radboud University Medical Center
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016508525061347
