Podczas Osiemdziesiątej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ przywódcy państw członkowskich przyjęli przełomową deklarację polityczną, która po raz pierwszy w sposób systemowy łączy walkę z chorobami niezakaźnymi (NCD) z promocją zdrowia psychicznego i dobrostanu. Dokument wyznacza nowy kierunek globalnej polityki zdrowotnej do 2030 roku i stanowi odpowiedź na narastające wyzwania zdrowotne, społeczne i gospodarcze XXI wieku.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego przyjęta przez ONZ deklaracja jest uznawana za historyczną i co oznacza połączenie chorób niezakaźnych ze zdrowiem psychicznym w jednym dokumencie.
- Jakie konkretne, mierzalne cele mają zostać osiągnięte do 2030 roku, w tym cele „szybkiej ścieżki” dotyczące tytoniu, nadciśnienia i opieki psychiatrycznej.
- Jakie nowe obszary zdrowia publicznego obejmuje deklaracja, w tym czynniki środowiskowe, ryzyka cyfrowe i choroby dotychczas pomijane w globalnych strategiach.
- W jaki sposób ONZ i WHO zamierzają monitorować postępy i rozliczać państwa z realizacji zobowiązań na poziomie krajowym.
Historyczna deklaracja ONZ – nowy paradygmat w zdrowiu publicznym
Przyjęta deklaracja, zatytułowana „Równość i integracja: transformacja życia i źródeł utrzymania poprzez przywództwo i działania w zakresie chorób niezakaźnych oraz promocję zdrowia psychicznego i dobrostanu”, jest efektem wielomiesięcznych negocjacji międzyrządowych. Dokument poprzedza czwarte spotkanie wysokiego szczebla ZO ONZ poświęcone NCD i zdrowiu psychicznemu, zaplanowane na 25 września 2025 roku.
Po raz pierwszy na poziomie globalnym choroby niezakaźne – takie jak choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, cukrzyca czy przewlekłe choroby układu oddechowego – zostały formalnie powiązane z problemami zdrowia psychicznego w jednym, spójnym podejściu strategicznym. ONZ podkreśla, że oba obszary wzajemnie się wzmacniają i wymagają skoordynowanych działań politycznych, finansowych i systemowych.
Skala problemu: liczby, które nie pozostawiają złudzeń
Choroby niezakaźne pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Każdego roku odpowiadają za około 18 milionów przedwczesnych zgonów, definiowanych globalnie jako zgony przed 70. rokiem życia. Równocześnie problemy ze zdrowiem psychicznym dotyczą ponad miliarda ludzi na całym świecie.
NCD w dużej mierze wynikają z czynników ryzyka możliwych do ograniczenia, takich jak:
- niezdrowa dieta,
- palenie tytoniu,
- spożywanie alkoholu,
- brak aktywności fizycznej,
- zanieczyszczenie powietrza.
Te same czynniki mają istotny, negatywny wpływ na zdrowie psychiczne. W efekcie zarówno NCD, jak i zaburzenia psychiczne nasilają się we wszystkich regionach świata, pogłębiając nierówności społeczne, obciążając systemy ochrony zdrowia oraz ograniczając produktywność i wzrost gospodarczy.
Nowa era z mierzalnymi celami do 2030 roku
Deklaracja wyznacza trzy pierwsze w historii globalne cele „szybkiej ścieżki”, które mają zostać osiągnięte do 2030 roku:
- 150 milionów mniej użytkowników tytoniu,
- 150 milionów więcej osób z nadciśnieniem tętniczym pod kontrolą,
- 150 milionów więcej ludzi z dostępem do opieki psychiatrycznej.
Cele te stanowią wyraźne odejście od wcześniejszych, często deklaratywnych zobowiązań i wprowadzają konkretne, mierzalne wskaźniki postępu.
Wzmocnienie systemów zdrowia: cele procesowe
Aby umożliwić realizację ambitnych założeń, deklaracja określa również szczegółowe cele systemowe na poziomie krajowym. Do 2030 roku:
- co najmniej 80% państw ma wdrożyć odpowiednie polityki ustawodawcze, regulacyjne i fiskalne,
- minimum 80% placówek podstawowej opieki zdrowotnej powinno dysponować niedrogimi, rekomendowanymi przez WHO lekami i technologiami w obszarze NCD i zdrowia psychicznego,
- 60% krajów ma wdrożyć mechanizmy ochrony finansowej ograniczające koszty podstawowych świadczeń,
- 80% państw powinno posiadać operacyjne, wielosektorowe plany krajowe,
- 80% krajów ma dysponować solidnymi systemami nadzoru i monitorowania.
Jak podkreślił dyrektor generalny WHO:
Przyjęcie tych ambitnych celów w zakresie kontroli chorób niezakaźnych i promowania zdrowia psychicznego jest dowodem zaangażowania państw członkowskich w ochronę zdrowia swoich obywateli – powiedział dr Tedros Adhanom Ghebreyesus. Razem możemy zmienić kierunek rozwoju chorób niezakaźnych i zdrowia psychicznego, zapewniając wszystkim zdrowie, dobrostan i szanse.
Najszerszy zakres tematyczny w historii deklaracji
Nowa deklaracja jest najbardziej kompleksowym dokumentem tego typu, uwzględniającym doświadczenia pandemii COVID-19 oraz nowe, narastające zagrożenia. Po raz pierwszy obejmuje m.in.:
- nowe obszary NCD: zdrowie jamy ustnej, choroby płuc, nowotwory wieku dziecięcego, choroby wątroby i nerek oraz choroby rzadkie,
- czynniki środowiskowe: zanieczyszczenie powietrza, czyste gotowanie, narażenie na ołów i substancje chemiczne,
- ryzyka cyfrowe: nadmierny czas ekranowy, szkodliwe treści w mediach społecznościowych, dezinformację i misinformację.
Dokument zapowiada również ostrzejsze regulacje dotyczące e-papierosów i nowych wyrobów tytoniowych, marketingu niezdrowej żywności skierowanego do dzieci, etykietowania żywności oraz eliminacji tłuszczów trans.
Równość, klimat i grupy wrażliwe
Istotnym filarem deklaracji jest zasada równości. Uwzględnia ona potrzeby osób żyjących z chorobami niezakaźnymi i zaburzeniami psychicznymi, populacji szczególnie narażonych na skutki zmian klimatu, mieszkańców małych rozwijających się państw wyspiarskich (SIDS) oraz osób znajdujących się w sytuacjach kryzysów humanitarnych.
Finansowanie i podejście „całego społeczeństwa”
W obliczu globalnych napięć gospodarczych dokument kładzie silny nacisk na stabilne, przewidywalne i zrównoważone finansowanie ochrony zdrowia. Wzywa państwa do:
- zwiększania finansowania krajowego,
- wzmacniania partnerstw międzynarodowych,
- lepszej koordynacji działań w ramach systemów wielostronnych.
Jednocześnie deklaracja jasno pozycjonuje NCD i zdrowie psychiczne jako kluczowe elementy zrównoważonego rozwoju i sprawiedliwości społecznej, wymagające zaangażowania całego rządu oraz całego społeczeństwa – od administracji publicznej, przez sektor prywatny, po organizacje społeczne, młodzież i osoby z doświadczeniem życiowym.
Odpowiedzialność i monitoring postępów
Deklaracja rozwija i wzmacnia trzy wcześniejsze zobowiązania ONZ, jednocześnie wprowadzając silniejsze mechanizmy odpowiedzialności. Sekretarz Generalny ONZ ma przedstawić raport z postępów przed kolejnym spotkaniem wysokiego szczebla, a WHO – we współpracy z innymi agencjami ONZ – będzie wspierać państwa w przekładaniu globalnych zobowiązań na konkretne działania krajowe do 2030 roku i w kolejnych latach.
Główne wnioski
- Po raz pierwszy w historii ONZ choroby niezakaźne i zdrowie psychiczne zostały ujęte w jednej, zintegrowanej deklaracji politycznej, co zmienia podejście do globalnej polityki zdrowotnej.
- Deklaracja ustanawia trzy globalne cele do 2030 roku: 150 mln mniej użytkowników tytoniu, 150 mln więcej osób z nadciśnieniem pod kontrolą oraz 150 mln ludzi z dostępem do opieki psychiatrycznej.
- Dokument znacząco rozszerza zakres działań, obejmując m.in. zdrowie jamy ustnej, choroby rzadkie, zanieczyszczenie powietrza oraz ryzyka cyfrowe związane z mediami społecznościowymi.
- WHO i ONZ wprowadzają wzmocnione mechanizmy odpowiedzialności, a Sekretarz Generalny ONZ będzie regularnie raportował postępy państw członkowskich w realizacji zobowiązań.
Źródło:
- WHO
