Globalna walka o ograniczenie śmiertelności dzieci przyniosła w ostatnich dekadach znaczące rezultaty. Jednak najnowszy raport ONZ pokazuje niepokojący trend – tempo poprawy wyraźnie spowalnia. Mimo dostępności skutecznych i niedrogich interwencji, w 2024 roku aż 4,9 miliona dzieci zmarło przed ukończeniem piątego roku życia. To sygnał ostrzegawczy dla systemów ochrony zdrowia na całym świecie.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego mimo postępu w ostatnich dekadach tempo spadku śmiertelności dzieci na świecie wyraźnie zwalnia.
- Jakie są najczęstsze przyczyny zgonów dzieci, w tym rola wcześniactwa, chorób zakaźnych i niedożywienia.
- W których regionach świata problem śmiertelności dzieci jest największy i jakie czynniki go nasilają.
- Jakie działania i inwestycje mogą realnie zmniejszyć liczbę zgonów dzieci i poprawić globalne zdrowie publiczne.
Globalne dane: postęp, który traci impet
Z raportu „Levels & Trends in Child Mortality” wynika, że od 2000 roku liczba zgonów dzieci poniżej 5. roku życia spadła o ponad połowę. Jednak od 2015 roku tempo tego spadku zmniejszyło się o ponad 60%. W 2024 roku:
- 4,9 mln dzieci zmarło przed ukończeniem 5. roku życia,
- 2,3 mln zgonów dotyczyło noworodków,
- około 2,1 mln zgonów odnotowano w grupie wiekowej 5–24 lata.
Te dane wskazują jednoznacznie: mimo wcześniejszych sukcesów, świat nie utrzymuje tempa potrzebnego do osiągnięcia celów zdrowotnych. Jak podkreśla Dyrektor Generalny WHO dr Tedros Adhanom Ghebreyesus:
Świat poczynił ogromne postępy w ratowaniu życia dzieci, ale wiele z nich wciąż umiera z przyczyn, którym można zapobiec.
Noworodki najbardziej zagrożone
Noworodki stanowią niemal połowę wszystkich zgonów dzieci poniżej 5. roku życia. To obszar, w którym postęp jest szczególnie wolny. Najważniejsze przyczyny zgonów noworodków to:
- powikłania wcześniactwa (36%),
- powikłania porodowe (21%),
- infekcje (w tym sepsa),
- wady wrodzone.
Dane te jasno wskazują na niedostateczną dostępność wysokiej jakości opieki prenatalnej i okołoporodowej w wielu regionach świata.
Choroby zakaźne nadal głównym zagrożeniem
Po pierwszym miesiącu życia dominującą przyczyną zgonów dzieci są choroby zakaźne. Najważniejsze z nich to:
- malaria (17% zgonów),
- zapalenie płuc,
- biegunki.
Szczególnie alarmujące jest spowolnienie postępu w walce z malarią, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej. Konflikty zbrojne, zmiany klimatyczne, lekooporność oraz ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej znacząco utrudniają kontrolę choroby.
Ostre niedożywienie – niedoszacowany problem
Po raz pierwszy raport uwzględnia zgony bezpośrednio związane z ciężkim ostrym niedożywieniem (SAM). W 2024 roku:
- ponad 100 000 dzieci zmarło bezpośrednio z powodu SAM,
- stanowiło to około 5% wszystkich zgonów w grupie 1–59 miesięcy.
Jednak rzeczywiste obciążenie jest znacznie większe, ponieważ niedożywienie zwiększa podatność na inne choroby i często nie jest wskazywane jako główna przyczyna zgonu.
Nierówności regionalne – kluczowy problem zdrowia globalnego
Zgony dzieci koncentrują się w ograniczonej liczbie regionów, co odzwierciedla ogromne nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej. W 2024 roku:
- Afryka Subsaharyjska odpowiadała za 58% wszystkich zgonów dzieci,
- Azja Południowa za 25%,
- w Europie i Ameryce Północnej udział wynosił jedynie 9%.
Dodatkowo dzieci urodzone w krajach objętych konfliktami mają niemal trzykrotnie wyższe ryzyko śmierci przed 5. rokiem życia. Jak zaznacza Catherine Russell z UNICEF:
Żadne dziecko nie powinno umierać z powodu chorób, którym potrafimy zapobiegać. Widzimy jednak niepokojące sygnały, że postęp w zakresie przeżywalności dzieci zwalnia – i to w czasie, gdy obserwujemy dalsze globalne cięcia budżetowe.
Zdrowie dzieci a finansowanie systemów ochrony zdrowia
Raport wskazuje wyraźnie, że zmiany w globalnym finansowaniu ochrony zdrowia zaczynają negatywnie wpływać na programy opieki nad matką i dzieckiem. Zagrożone są m.in.:
- systemy monitorowania zdrowia,
- programy szczepień,
- opieka podstawowa i okołoporodowa.
To szczególnie niebezpieczne, ponieważ inwestycje w zdrowie dzieci należą do najbardziej opłacalnych działań rozwojowych. Jak podkreśla Monique Vledder z Banku Światowego:
Te ustalenia stanowią wspólny apel o przyspieszenie wdrażania sprawdzonych, skalowalnych rozwiązań, o których wiemy, że są w zasięgu ręki.
Sprawdzone interwencje ratujące życie
Eksperci są zgodni – narzędzia do ograniczenia śmiertelności dzieci są znane i dostępne. Najważniejsze z nich to:
- szczepienia ochronne,
- leczenie niedożywienia,
- wykwalifikowana opieka okołoporodowa,
- dostęp do podstawowej opieki zdrowotnej.
Każdy dolar zainwestowany w przeżywalność dzieci może przynieść nawet 20 dolarów korzyści społeczno-ekonomicznych. Jak podkreśla dr Li Liu:
Nauka jest jednoznaczna: ukierunkowane inwestycje w podstawową opiekę zdrowotną, opiekę okołoporodową, rutynowe szczepienia, programy żywieniowe oraz wysokiej jakości i aktualne systemy danych mogą uratować miliony istnień ludzkich.
Nowe zagrożenia w grupie 5–24 lata
Raport zwraca również uwagę na zgony w starszych grupach wiekowych. Wśród dzieci i młodzieży (5–24 lata):
- choroby zakaźne i urazy dominują u młodszych dzieci,
- samookaleczenia są główną przyczyną zgonów dziewcząt 15–19 lat,
- wypadki drogowe dominują wśród chłopców.
To pokazuje, że strategie zdrowotne muszą być dostosowane do wieku i kontekstu społecznego.
Wyzwania i rekomendacje dla systemów zdrowia
Aby zahamować niekorzystny trend, raport wskazuje kluczowe działania:
- zwiększenie inwestycji w zdrowie dzieci,
- koncentracja na regionach najbardziej zagrożonych,
- poprawa jakości danych i monitorowania,
- rozwój podstawowej opieki zdrowotnej.
Jak podsumowuje Li Junhua z ONZ:
Wiemy, jak zapobiegać tym zgonom. Teraz potrzebne jest odnowione zaangażowanie polityczne, stałe inwestycje w podstawową opiekę zdrowotną i skuteczniejsze systemy danych, aby żadne dziecko nie zostało pominięte.
Główne wnioski
- W 2024 roku zmarło 4,9 mln dzieci poniżej 5. roku życia, w tym aż 2,3 mln noworodków, co pokazuje skalę globalnego problemu.
- Tempo spadku śmiertelności dzieci zmniejszyło się o ponad 60% od 2015 roku, co wskazuje na wyraźne spowolnienie postępu.
- Największe obciążenie dotyczy Afryki Subsaharyjskiej (58% zgonów) oraz Azji Południowej (25%), co odzwierciedla nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej.
- Większości zgonów można zapobiec dzięki prostym interwencjom, takim jak szczepienia, leczenie niedożywienia i opieka okołoporodowa.
Źródło:
- WHO
