Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe globalne wytyczne dotyczące zapobiegania i leczenia próchnicy zębów. Dokument zatytułowany „Przyjazna dla środowiska i mniej inwazyjna opieka stomatologiczna w zapobieganiu i leczeniu próchnicy zębów” stanowi ważny krok w kierunku modernizacji opieki nad zdrowiem jamy ustnej na świecie. Nowe rekomendacje opierają się na najnowszych dowodach naukowych i promują profilaktykę, leczenie nieinwazyjne oraz stosowanie materiałów stomatologicznych niezawierających rtęci. WHO podkreśla, że takie podejście może jednocześnie poprawić bezpieczeństwo pacjentów, zmniejszyć koszty opieki zdrowotnej oraz ograniczyć wpływ stomatologii na środowisko.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego WHO apeluje o globalną zmianę podejścia do leczenia próchnicy zębów i odchodzenie od materiałów zawierających rtęć
- Jakie nowe metody profilaktyki i minimalnie inwazyjnego leczenia próchnicy rekomendują eksperci Światowej Organizacji Zdrowia
- W jaki sposób nowe wytyczne mogą poprawić dostęp do opieki stomatologicznej i ograniczyć wpływ stomatologii na środowisko
- Jak zmiany wpisują się w globalne działania na rzecz zdrowia publicznego, ochrony klimatu i powszechnego dostępu do opieki zdrowotnej
Próchnica – najczęstsza choroba niezakaźna na świecie
Próchnica zębów pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego. Według danych WHO choroba ta dotyka około 2,7 miliarda ludzi na świecie, co czyni ją najczęstszą chorobą niezakaźną. Co istotne, próchnica często rozwija się już we wczesnym dzieciństwie i szczególnie dotyka populacje o ograniczonym dostępie do opieki stomatologicznej. W wielu krajach leczenie koncentruje się głównie na procedurach odtwórczych, które polegają na usuwaniu zainfekowanej tkanki zęba i wypełnianiu ubytku materiałami stomatologicznymi.
Przez dziesięciolecia jednym z najczęściej stosowanych materiałów był amalgamat stomatologiczny zawierający rtęć, który – choć skuteczny – budzi coraz większe obawy ze względu na potencjalny wpływ na zdrowie ludzi i środowisko.
Dlaczego WHO chce odejścia od amalgamatu stomatologicznego
Nowe wytyczne WHO są odpowiedzią na globalne zobowiązania związane z Konwencją z Minamaty w sprawie rtęci, której celem jest stopniowe ograniczanie wykorzystania tego pierwiastka w różnych sektorach gospodarki, w tym w stomatologii. W praktyce oznacza to promowanie materiałów stomatologicznych wolnych od rtęci, takich jak:
- cementy szkło-jonomerowe
- kompozyty na bazie żywicy
- inne nowoczesne materiały biomedyczne
Jak podkreśla dr Benoit Varenne, specjalista ds. stomatologii WHO:
Te wytyczne stanowią przełom w globalnym zdrowiu jamy ustnej. Po raz pierwszy kraje dysponują silnymi dowodami wskazującymi na to, że bezpieczne i mniej inwazyjne interwencje z użyciem produktów bezrtęciowych mogą skutecznie zapobiegać, zatrzymywać i leczyć próchnicę zębów, zapewniając jednocześnie bardziej zrównoważoną ekologicznie alternatywę dla amalgamatu stomatologicznego.
Profilaktyka i minimalnie inwazyjne leczenie jako fundament opieki stomatologicznej
Kluczowym elementem nowych wytycznych jest przesunięcie ciężaru opieki stomatologicznej z leczenia odtwórczego na profilaktykę oraz minimalnie inwazyjne metody leczenia. WHO wskazuje kilka kluczowych interwencji o udowodnionej skuteczności:
- stosowanie lakieru fluorkowego jako profilaktyki próchnicy
- uszczelnianie bruzd i zagłębień zębów u dzieci z grupy wysokiego ryzyka
- stosowanie fluorku diaminy srebra w celu zatrzymania rozwoju próchnicy
- leczenie wczesnych zmian próchnicowych metodami nieinwazyjnymi
Takie podejście pozwala zatrzymać rozwój choroby na wczesnym etapie, zanim konieczne stanie się wykonywanie bardziej zaawansowanych zabiegów stomatologicznych.
Bezpieczeństwo materiałów i ochrona pacjentów
Wytyczne WHO zwracają również uwagę na bezpieczeństwo materiałów stosowanych w stomatologii. Szczególną uwagę poświęcono materiałom na bazie żywic, które mogą zawierać pochodne bisfenolu A (BPA).
WHO zaleca ograniczenie ekspozycji na te substancje w szczególnie wrażliwych grupach, takich jak:
- dzieci i młodzież
- kobiety w ciąży
- kobiety karmiące piersią
- osoby z alergiami
Jednocześnie wytyczne zawierają szczegółowe protokoły dotyczące bezpiecznego stosowania i obsługi materiałów stomatologicznych w gabinetach.
Zdrowie jamy ustnej jako element powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego
Nowe rekomendacje wpisują się w Globalny plan działania WHO na rzecz zdrowia jamy ustnej na lata 2023–2030. Dokument ten zakłada, że podstawowe usługi stomatologiczne powinny stać się częścią powszechnego systemu ochrony zdrowia. Celem jest zapewnienie dostępu do:
- działań profilaktycznych
- leczenia próchnicy
- edukacji zdrowotnej
- podstawowych procedur stomatologicznych
WHO podkreśla, że integracja opieki stomatologicznej z POZ może znacząco poprawić zdrowie populacji.
Opieka stomatologiczna a ochrona środowiska
Nowe wytyczne po raz pierwszy w tak wyraźny sposób łączą zdrowie jamy ustnej z globalnymi działaniami na rzecz ochrony środowiska i klimatu. Systemy opieki zdrowotnej są znaczącym źródłem emisji i odpadów medycznych, dlatego WHO zachęca do:
- ograniczania stosowania materiałów zawierających rtęć
- lepszego zarządzania odpadami stomatologicznymi
- zrównoważonych łańcuchów dostaw materiałów medycznych
- wdrażania ekologicznych standardów w placówkach zdrowotnych
Jak podkreśla Dévora Kestel, dyrektor Departamentu Chorób Niezakaźnych i Zdrowia Psychicznego WHO:
Opieka nad zdrowiem jamy ustnej musi ewoluować, aby wspierać zdrowie planety. Promując produkty bezrtęciowe i mniej inwazyjne procedury kliniczne, niniejsze wytyczne wzmacniają zarówno ochronę środowiska, jak i powszechny dostęp do bezpiecznej i niezbędnej opieki zdrowotnej jamy ustnej.
Współpraca naukowa i nowe kierunki badań
Wytyczne zostały opracowane w ramach szerokiej współpracy ekspertów reprezentujących wiele dziedzin, w tym:
- zdrowie publiczne
- stomatologię
- toksykologię
- nauki o środowisku
- biomateriały
- systemy ochrony zdrowia
Prace nad dokumentem nadzorował wspólny Komitet Sterujący WHO–UNEP, a projekt był finansowany w ramach programu GEF7 Phasing Down Dental Amalgam. Eksperci wskazują jednak, że nadal istnieją istotne luki w wiedzy naukowej, zwłaszcza w zakresie:
- długoterminowej skuteczności nowych materiałów
- kosztów leczenia minimalnie inwazyjnego
- wpływu biomateriałów na środowisko
- narażenia zawodowego personelu stomatologicznego
Dlatego WHO apeluje o intensyfikację badań oraz współpracy międzynarodowej.
Globalna prezentacja wytycznych
Oficjalna prezentacja nowych wytycznych odbędzie się podczas globalnego webinaru organizowanego z okazji Światowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej 2026.
Wydarzenie zaplanowano na 19 marca 2026 roku w godzinach 13:00–14:30 czasu środkowoeuropejskiego. Podczas spotkania eksperci przedstawią główne rekomendacje oraz przykłady wdrażania nowych standardów w różnych krajach.
Główne wnioski
- Próchnica zębów dotyka około 2,7 miliarda ludzi na świecie, co czyni ją najczęstszą chorobą niezakaźną według danych Światowej Organizacji Zdrowia.
- WHO opublikowała nowe globalne wytyczne dotyczące profilaktyki i leczenia próchnicy, promujące mniej inwazyjne metody leczenia oraz stosowanie materiałów stomatologicznych niezawierających rtęci.
- Rekomendacje wspierają realizację Konwencji z Minamaty w sprawie rtęci oraz Globalnego planu działania WHO na rzecz zdrowia jamy ustnej na lata 2023–2030.
- Nowe podejście kładzie nacisk na profilaktykę, minimalnie inwazyjne leczenie i integrację stomatologii z podstawową opieką zdrowotną, co ma zwiększyć dostęp do usług stomatologicznych i zmniejszyć wpływ systemu opieki zdrowotnej na środowisko.
Źródło:
- WHO
