Protonoterapia jest jedną z najbardziej zaawansowanych metod leczenia nowotworów. Jej precyzja pozwala niszczyć komórki rakowe, jednocześnie minimalizując uszkodzenia zdrowych tkanek. W Polsce jednak pacjenci wciąż mają do niej ograniczony dostęp. Najwyższa Izba Kontroli alarmuje: jedyny ośrodek protonoterapii w kraju – Centrum Cyklotronowe Bronowice (CCB) – działa poniżej swoich możliwości. Brak strategii, niewystarczające finansowanie i problemy organizacyjne sprawiają, że część pacjentów zmuszona jest do poszukiwania leczenia za granicą.
Czym jest protonoterapia i jakie są jej zalety?
Protonoterapia to zaawansowana metoda radioterapii, wykorzystująca wiązki protonów do precyzyjnego niszczenia komórek nowotworowych. W przeciwieństwie do klasycznej radioterapii fotonowej, która oddziałuje na tkanki po drodze do guza i poza nim, protonoterapia umożliwia dostarczenie maksymalnej dawki energii dokładnie w miejsce zmiany nowotworowej.
Dzięki temu:
✔ Uszkodzenia zdrowych tkanek są minimalne, co zmniejsza skutki uboczne.
✔ Metoda jest szczególnie korzystna w leczeniu nowotworów dziecięcych oraz guzów zlokalizowanych blisko kluczowych narządów, np. w mózgu, kręgosłupie czy gałce ocznej.
✔ Pozwala na skuteczne leczenie pacjentów, u których inne formy terapii wiążą się z wysokim ryzykiem powikłań.
Centrum Cyklotronowe Bronowice – jedyny ośrodek w Polsce
W Polsce jedynym ośrodkiem oferującym protonoterapię jest Centrum Cyklotronowe Bronowice (CCB) w Krakowie. Placówka ta, działająca w strukturach Instytutu Fizyki Jądrowej PAN, dysponuje dwoma stanowiskami typu Gantry do leczenia nowotworów oraz jednym stanowiskiem do terapii protonowej nowotworów oka.
Centrum Cyklotronowe Bronowice nie posiada statusu placówki medycznej, dlatego leczenie protonowe jest tam możliwe wyłącznie w ramach umów zawieranych z podmiotami świadczącymi usługi medyczne.
Jednak mimo nowoczesnej aparatury, potencjał placówki jest wykorzystywany jedynie częściowo. Kontrola NIK wykazała, że w 2023 roku CCB przyjęło 312 pacjentów – co stanowiło 78% jego maksymalnej zdolności terapeutycznej. Choć to więcej niż w latach wcześniejszych, wciąż nie osiągnięto pełnej wydajności.
Protonoterapia w Polsce wciąż nie dla wszystkich
Brak strategii i działań Ministerstwa Zdrowia
Najwyższa Izba Kontroli już w 2020 roku wskazywała na konieczność stworzenia spójnej strategii rozwoju protonoterapii w Polsce. W 2019 roku powołano zespół ekspertów, który w 2021 roku opracował szczegółowy plan wdrażania tej terapii, jednak do dziś dokument ten nie został wprowadzony w życie.
Ministerstwo Zdrowia w latach 2020–2024 nie podjęło skutecznych działań w celu poprawy dostępności protonoterapii. Choć w 2023 roku rozszerzono listę nowotworów kwalifikujących się do refundowanej terapii protonowej, nie przełożyło się to na pełne wykorzystanie ośrodka.
Leczenie dzieci wciąż problematyczne
Jednym z największych problemów w zakresie protonoterapii jest leczenie dzieci. W latach 2019–2022 terapia protonowa dla najmłodszych pacjentów była całkowicie wstrzymana. Dopiero w 2022 roku Narodowy Instytut Onkologii (NIO) w Krakowie wznowił przyjmowanie dzieci, jednak tylko tych, które nie wymagają znieczulenia ogólnego.
To oznacza, że rodziny dzieci potrzebujących bardziej zaawansowanej opieki są zmuszone szukać leczenia za granicą. Według raportu NIK, w latach 2020–2024 Polska wydała na ten cel około 6 milionów złotych, które mogłyby zostać przeznaczone na rozwój krajowych ośrodków.
Dodatkowo, przez brak skoordynowanej współpracy między placówkami, sprzęt anestezjologiczny w Centrum Cyklotronowym Bronowice – o wartości około 1 miliona złotych – pozostaje niewykorzystany.
Nowe ośrodki protonoterapii w Polsce?
Obecnie w Polsce funkcjonuje tylko jedno centrum protonoterapii, ale plany budowy drugiego ośrodka są już w toku. Wielkopolskie Centrum Onkologii w Poznaniu zapowiedziało, że do końca 2026 roku uruchomi własny ośrodek protonoterapii. Placówka ma oferować leczenie zarówno dorosłych, jak i dzieci – w tym pacjentów wymagających znieczulenia ogólnego.
Nie będzie jednak prowadzić terapii nowotworów oka, co oznacza, że pacjenci z tego rodzaju schorzeniami nadal będą zmuszeni do korzystania z CCB w Krakowie lub ośrodków zagranicznych.
Rekomendacje NIK dla Ministerstwa Zdrowia
Najwyższa Izba Kontroli w swoim raporcie zaleca:
1️⃣ Stworzenie kompleksowego systemu organizacji protonoterapii, który umożliwi zawieranie umów z placówkami medycznymi z całego kraju, z jednoczesnym uwzględnieniem odrębnych zasad dla dorosłych i dzieci.
2️⃣ Zmiana i dostosowanie taryf refundacyjnych dla leczenia protonowego nowotworów zlokalizowanych poza narządem wzroku, tak aby uwzględniały różne stawki dla pacjentów dorosłych oraz dzieci. Szczególny nacisk powinien zostać położony na potrzeby najmłodszych pacjentów wymagających leczenia w znieczuleniu ogólnym.
3️⃣ Stworzenie rozwiązań systemowych umożliwiających przekształcenie Centrum Cyklotronowego Bronowice w pełnoprawny ośrodek leczniczy, co wymaga współpracy z Prezesem Rady Ministrów, Ministrem Nauki, kierownictwem IFJ PAN, Narodowym Funduszem Zdrowia, placówkami onkologicznymi oraz Konsultantem Krajowym ds. radioterapii onkologicznej.
Źródło:
- NIK
