Po pandemii COVID-19 globalne systemy szczepień stanęły przed jednym z największych wyzwań w historii – odbudową utraconego zasięgu i dotarciem do milionów dzieci, które nie otrzymały podstawowej ochrony immunologicznej. Inicjatywa Big Catch-Up (BCU), uruchomiona w 2023 roku, stanowi bezprecedensową próbę odwrócenia tego trendu. Najnowsze dane pokazują skalę sukcesu – ponad 100 milionów dawek szczepionek podanych milionom dzieci – ale również ujawniają, jak wiele pozostaje jeszcze do zrobienia.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak inicjatywa Big Catch-Up objęła ponad 18,3 mln dzieci i dostarczyła 100 mln dawek szczepionek
- Dlaczego problem „dzieci zerodawkowych” pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego
- Jakie efekty przyniosły działania w krajach Afryki i Azji oraz jak wzmocniono systemy szczepień
- Dlaczego rutynowe szczepienia są kluczowe dla zapobiegania epidemiom i ochrony populacji
Big Catch-Up – globalna odpowiedź na spadek wyszczepialności
Program Big Catch-Up został zainicjowany podczas Światowego Tygodnia Szczepień 2023 jako odpowiedź na gwałtowne spadki wyszczepialności spowodowane pandemią COVID-19. W latach 2023–2025 objął:
- 18,3 miliona dzieci w wieku od 1 do 5 lat,
- 36 krajów, głównie w Afryce i Azji,
- ponad 100 milionów podanych dawek szczepionek.
Szczególną uwagę zwraca fakt, że około 12,3 miliona dzieci objętych programem stanowiły tzw. „dzieci zerodawkowe”, które wcześniej nie otrzymały żadnej szczepionki. Dodatkowo aż 15 milionów dzieci nie było wcześniej zaszczepionych przeciwko odrze.
Szczepienia jako narzędzie wyrównywania nierówności zdrowotnych
Jednym z głównych celów BCU było nie tylko nadrobienie zaległości, lecz także zmniejszenie globalnych nierówności w dostępie do szczepień. Większość dzieci pominiętych w rutynowych programach szczepień żyje w społecznościach:
- dotkniętych konfliktami,
- o ograniczonym dostępie do opieki zdrowotnej,
- w regionach niestabilnych społecznie i ekonomicznie.
36 krajów uczestniczących w programie odpowiada za około 60% wszystkich dzieci „zerodawkowych” na świecie. Dlatego działania skoncentrowano na systemowym docieraniu do populacji wcześniej pomijanych, w tym starszych dzieci, które nie otrzymały szczepień w pierwszym roku życia.
Skala interwencji – konkretne dane i efekty
Program Big Catch-Up dostarczył również:
- 23 miliony dawek inaktywowanej szczepionki przeciw polio (IPV),
- miliony dawek szczepionek przeciw odrze i innym chorobom zakaźnym.
W wybranych krajach osiągnięto szczególnie wysokie wskaźniki:
- w Etiopii ponad 2,5 miliona dzieci „zerodawkowych” otrzymało pierwszą dawkę DTP1,
- w Nigerii około 2 miliony dzieci zostały objęte szczepieniami podstawowymi,
- 12 krajów zgłosiło dotarcie do ponad 60% dzieci wcześniej niezaszczepionych.
Tak szeroka skala działań wskazuje na skuteczność skoordynowanych interwencji międzynarodowych.
Wzmocnienie systemów ochrony zdrowia
Istotnym elementem programu było nie tylko dostarczenie szczepionek, lecz także budowa trwałych mechanizmów systemowych. W ramach BCU:
- szkolono pracowników ochrony zdrowia,
- rozwijano systemy identyfikacji dzieci niezaszczepionych,
- wdrażano mechanizmy monitorowania wyszczepialności,
- nawiązywano współpracę ze społecznościami lokalnymi.
Dzięki temu kraje uczestniczące są lepiej przygotowane do prowadzenia skutecznych programów szczepień w przyszłości.
Głos globalnych instytucji zdrowia
Skala inicjatywy oraz jej znaczenie dla zdrowia publicznego zostały podkreślone przez liderów światowych organizacji. Dr Sania Nishtar, dyrektor generalna Gavi, podkreśla:
Big Catch-Up, największa w historii międzynarodowa inicjatywa mająca na celu dotarcie do dzieci, którym nie udało się dotrzeć ze szczepionkami ratującymi życie, pokazuje, co jest możliwe, gdy rządy, partnerzy i społeczności współpracują, aby chronić najbardziej bezbronnych członków społeczeństwa.
Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Dyrektor Generalny Światowej Organizacji Zdrowia, dodaje:
Chroniąc dzieci, które nie otrzymały szczepień z powodu zakłóceń w świadczeniu usług medycznych spowodowanych przez COVID-19, program Big Catch-Up pomógł zniwelować jedną z poważnych negatywnych konsekwencji pandemii.
Z kolei Catherine Russell z UNICEF wskazuje: “Szczepionki ratują życie”.
Niewystarczające pokrycie – wyzwania na kolejne lata
Pomimo znaczących postępów, dane globalne wskazują na utrzymujące się luki w wyszczepialności. W 2024 roku:
- około 14,3 miliona niemowląt nie otrzymało ani jednej dawki szczepionki,
- liczba przypadków odry osiągnęła około 11 milionów,
- liczba krajów z dużymi ogniskami odry niemal potroiła się od 2021 roku.
Wzrost zachorowań wynika zarówno z luk w programach szczepień, jak i ze spadku zaufania do szczepień w niektórych populacjach.
Rutynowe szczepienia nadal kluczowe
Eksperci podkreślają, że działania takie jak Big Catch-Up mają charakter uzupełniający. Najważniejszym elementem systemu pozostają rutynowe szczepienia, realizowane zgodnie z kalendarzem szczepień. To właśnie one:
- zapewniają długoterminową ochronę populacyjną,
- ograniczają ryzyko epidemii,
- stanowią najbardziej efektywną kosztowo interwencję zdrowotną.
Szczepionki działają w każdym pokoleniu
Światowy Tydzień Szczepień 2026 odbywa się pod hasłem: „Szczepionki działają w każdym pokoleniu”. Kampania ta wpisuje się w globalne strategie, takie jak Agenda Szczepień 2030 (IA2030) oraz strategia Gavi 6.0.
Priorytet pozostaje niezmienny – dotarcie do dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki, szczególnie w regionach najbardziej narażonych na wykluczenie zdrowotne.
Główne wnioski
- Program Big Catch-Up objął 18,3 mln dzieci w 36 krajach i umożliwił podanie ponad 100 mln dawek szczepionek, w tym 23 mln dawek IPV.
- Aż 12,3 mln dzieci objętych programem nie otrzymało wcześniej żadnej szczepionki, co podkreśla skalę globalnych nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej.
- W 2024 roku nadal 14,3 mln niemowląt pozostaje bez żadnej dawki szczepionki, co wskazuje na konieczność dalszych inwestycji w systemy szczepień.
- Rutynowe szczepienia pozostają najskuteczniejszą strategią zapobiegania epidemiom, a działania wyrównawcze powinny mieć charakter uzupełniający.
Źródło:
- https://www.who.int/news/item/24-04-2026-largest-catch-up-initiative-delivers-over-100-million-childhood-vaccinations
