Substancje per- i polifluoroalkilowe (PFAS), określane jako „wieczne chemikalia”, od lat budzą niepokój epidemiologów i toksykologów. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie Frontiers in Aging wskazuje jednak na szczególnie wrażliwą grupę: mężczyzn w wieku 50–64 lat. To właśnie u nich dwa związki – PFNA i PFOSA – wykazują silny związek z przyspieszeniem biologicznego starzenia się mierzonego za pomocą zegarów epigenetycznych.
Wyniki te podważają przekonanie, że „nowsze” alternatywy PFAS są bezpieczniejsze od tradycyjnych związków objętych międzynarodowymi ograniczeniami.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego PFNA i PFOSA mogą przyspieszać starzenie biologiczne i czym różni się wiek epigenetyczny od wieku metrykalnego.
- Która grupa jest najbardziej narażona – dlaczego mężczyźni w wieku 50–64 lata reagują silniej na ekspozycję na PFAS.
- Jak naukowcy mierzą tempo starzenia przy użyciu 12 zegarów epigenetycznych (m.in. GrimAge, PhenoAge, DunedinPACE).
- Jakie znaczenie mają wyniki dla zdrowia publicznego i regulacji prawnych dotyczących „wiecznych chemikaliów”.
PFAS – dlaczego nazywane są „wiecznymi chemikaliami”?
PFAS to szeroka klasa syntetycznych związków chemicznych stosowanych m.in. w:
- powłokach nieprzywierających,
- wodoodpornych tkaninach,
- piankach gaśniczych,
- opakowaniach żywności,
- środkach czyszczących,
- tworzywach sztucznych.
Ich wyjątkowo silne wiązania węgiel–fluor sprawiają, że są one niezwykle odporne na degradację. W środowisku utrzymują się przez dekady, a w organizmie człowieka mogą wykazywać okres półtrwania w surowicy sięgający nawet 8,5 roku. Zanieczyszczenie PFAS wykryto w wodzie pitnej, glebie oraz tkankach ludzkich. Szacuje się, że ponad 200 milionów mieszkańców USA może być narażonych na ich obecność w wodzie.
PFAS a zdrowie – znane konsekwencje
Dotychczasowe badania epidemiologiczne łączyły ekspozycję na PFAS z:
- podwyższonym poziomem cholesterolu (PFOA, PFOS, PFNA, PFDA),
- osłabioną odpowiedzią na szczepienia (PFOA, PFOS, PFHS),
- zmianami enzymów wątrobowych,
- nadciśnieniem indukowanym ciążą,
- niewielkim obniżeniem masy urodzeniowej,
- zwiększonym ryzykiem raka nerek i jąder (PFOA).
Badania eksperymentalne wskazują, że PFAS mogą indukować zmiany metylacji DNA w genach regulujących stres oksydacyjny i stan zapalny – czyli w szlakach kluczowych dla procesu starzenia biologicznego.
Nowe badanie: PFNA i PFOSA przyspieszają zegar biologiczny
Zespół kierowany przez dr Xiangwei Li z Wydziału Medycznego Uniwersytetu Jiao Tong w Szanghaju przeanalizował dane 326 osób w wieku ≥50 lat uczestniczących w amerykańskim badaniu NHANES (1999–2000). U uczestników:
- oznaczono stężenia 11 PFAS w surowicy,
- oceniono metylom DNA,
- zastosowano 12 algorytmów tzw. zegarów epigenetycznych (m.in. Horvath, Hannum, PhenoAge, GrimAge, DunedinPACE),
- uwzględniono czynniki socjodemograficzne i styl życia.
PFNA i PFOSA wykryto u 95% badanych. Co istotne:
- wyższe stężenia tych związków były silnym predyktorem przyspieszonego starzenia epigenetycznego u mężczyzn w wieku 50–64 lat,
- analogicznej zależności nie stwierdzono u kobiet,
- inne PFAS (PFOS, PFOA, PFHS, EPAH, MPAH) nie wykazały istotnego związku z wiekiem biologicznym.
Jak podkreślił dr Li:
Wykazujemy, że konkretne substancje chemiczne o działaniu wiecznym, a mianowicie PFNA i PFOSA, wydają się przyspieszać starzenie biologiczne, a grupą najbardziej narażoną na to zjawisko są mężczyźni w średnim wieku.
Dlaczego mężczyźni w średnim wieku są bardziej narażeni?
Autorzy wskazują na kilka potencjalnych mechanizmów. Dr Ya-Qian Xu wyjaśnia:
Wiek średni to wrażliwy okres biologiczny, w którym organizm staje się bardziej podatny na stresory związane z wiekiem, co może wyjaśniać, dlaczego ta grupa reaguje silniej na ekspozycję na substancje chemiczne.
Z kolei dr Li dodaje:
Podejrzewamy, że mężczyźni mogą być narażeni na większe ryzyko, ponieważ analizowane przez nas markery starzenia są w dużym stopniu uzależnione od czynników związanych ze stylem życia, takich jak palenie tytoniu, które może nasilać szkodliwe działanie tych zanieczyszczeń.
Możliwe jest zatem współdziałanie czynników środowiskowych i behawioralnych, prowadzące do nasilonego stanu zapalnego i zaburzeń epigenetycznych.
Zegary epigenetyczne – precyzyjne narzędzie oceny starzenia
W badaniu wykorzystano 12 różnych algorytmów DNAm, w tym:
- zegary pierwszej generacji (Horvath, Hannum),
- modele drugiej generacji (PhenoAge, GrimAge, GrimAge2Mort),
- wskaźniki trzeciej generacji (DunedinPACE).
Rozbieżność między wiekiem epigenetycznym, a chronologicznym – tzw. przyspieszenie wieku (Age Acceleration, AA) – uznawana jest za czuły biomarker starzenia systemowego i ryzyka zgonu. PFNA był szczególnie powiązany z markerami starzenia związanymi ze śmiertelnością (np. GrimAge) u mężczyzn i osób w średnim wieku, co nadaje tym wynikom istotne znaczenie kliniczne.
Regulacje prawne a nowe PFAS
Tradycyjne PFAS, takie jak PFOS i PFOA, zostały objęte globalnymi ograniczeniami w ramach Konwencji Sztokholmskiej z 2001 r. Jednak nowe związki – w tym PFNA i PFOSA – pozostają szeroko stosowane. Autorzy podkreślają, że przepisy powinny wykraczać poza klasyczne związki i obejmować również nowsze alternatywy.
Francja wprowadziła niedawno zakaz stosowania wszystkich PFAS w odzieży i kosmetykach. Na poziomie UE trwają prace nad dalszymi ograniczeniami.
Co można zrobić na poziomie indywidualnym?
Choć całkowite uniknięcie PFAS jest trudne, eksperci sugerują:
- ograniczenie spożycia żywności pakowanej,
- unikanie podgrzewania w mikrofalówce opakowań typu fast food,
- wybór produktów bez powłok nieprzywierających,
- zwracanie uwagi na skład kosmetyków i tekstyliów.
Jednocześnie badacze planują analizować skumulowane efekty mieszanin PFAS z innymi zanieczyszczeniami środowiskowymi, aby lepiej zrozumieć rzeczywiste ryzyko populacyjne.
Wnioski i implikacje dla zdrowia publicznego
Badanie wskazuje, że:
- wpływ PFAS na starzenie biologiczne zależy od konkretnego związku,
- istnieje podatność zależna od płci i wieku,
- PFNA i PFOSA nie powinny być traktowane jako „bezpieczne” zamienniki starszych PFAS,
- zegary epigenetyczne mogą stać się narzędziem wczesnego wykrywania subklinicznych skutków ekspozycji środowiskowej.
Z perspektywy zdrowia publicznego oznacza to konieczność aktualizacji strategii monitorowania i oceny ryzyka, z uwzględnieniem wrażliwych podgrup populacji.
Główne wnioski
- PFNA i PFOSA wykryto u 95% badanych w analizie NHANES (n = 326 osób ≥50 r.ż.), a wyższe stężenia tych związków wiązały się z przyspieszonym starzeniem epigenetycznym.
- Najsilniejszy efekt dotyczył mężczyzn w wieku 50–64 lata; zależności tej nie potwierdzono u kobiet, co wskazuje na podatność zależną od płci i wieku.
- PFNA był powiązany z markerami starzenia związanymi ze śmiertelnością (np. GrimAge), a wyniki utrzymywały się po uwzględnieniu czynników stylu życia i zapalnych.
- Nowe PFAS nie są wolne od ryzyka – badanie sugeruje konieczność rozszerzenia regulacji poza tradycyjne związki (PFOA, PFOS) i objęcia nimi również PFNA oraz PFOSA.
Źródło:
- https://www.frontiersin.org/journals/aging/articles/10.3389/fragi.2025.1722675/full
