Sztuczna inteligencja coraz częściej wykracza poza obszar diagnostyki czy opieki klinicznej i zaczyna wpływać na procesy decyzyjne kształtujące całe systemy ochrony zdrowia. Najnowszy dokument dyskusyjny WHO Sztuczna inteligencja i polityka oparta na dowodach – nowe wyzwania i możliwości wskazuje, że AI może przyspieszyć analizę danych, poprawić modelowanie scenariuszy zdrowotnych i usprawnić procesy decyzyjne, ale jednocześnie niesie ryzyko systemowych błędów, wykluczenia i utraty transparentności.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego WHO uważa, że AI zaczyna odgrywać kluczową rolę nie tylko w medycynie klinicznej, ale również w polityce zdrowotnej
- Jakie zagrożenia niesie wykorzystanie algorytmów na poszczególnych etapach procesu tworzenia polityk publicznych
- Dlaczego WHO podkreśla konieczność zachowania ludzkiego nadzoru nad systemami AI
- Jakie narzędzia i ramy zarządzania mogą pomóc państwom bezpiecznie wdrażać AI w ochronie zdrowia
WHO przesuwa dyskusję o AI poza opiekę kliniczną
Dotychczas debata dotycząca sztucznej inteligencji w ochronie zdrowia koncentrowała się głównie wokół diagnostyki, robotyki czy wspomagania lekarzy. WHO zwraca jednak uwagę, że równie istotnym – a być może nawet ważniejszym – obszarem jest wpływ AI na sposób tworzenia polityk zdrowotnych.
Debata polityczna na temat sztucznej inteligencji (AI) koncentruje się na opiece klinicznej. Niniejszy dokument zwraca uwagę na to, gdzie faktycznie kształtuje się baza dowodowa: jak definiowane są problemy, jak projektowane są opcje, jak oceniany jest wpływ. Państwa członkowskie potrzebują wspólnych ram zarządzania AI w całym tym cyklu. Niniejszy dokument stanowi punkt wyjścia – powiedział dr Alain Labrique, dyrektor ds. danych, zdrowia cyfrowego, analityki i AI w WHO.
Nowy dokument został opracowany wspólnie przez Departament Danych, Zdrowia Cyfrowego, Analityki i Sztucznej Inteligencji oraz Departament Nauki o Zdrowiu WHO. Adresowany jest do szerokiego grona odbiorców: od regulatorów i decydentów, po menedżerów ochrony zdrowia i twórców technologii.
Jak AI wpływa na cały cykl tworzenia polityki zdrowotnej?
WHO analizuje wykorzystanie sztucznej inteligencji na wszystkich etapach tworzenia polityki zdrowotnej: od identyfikacji problemów, przez projektowanie rozwiązań, aż po wdrażanie, monitorowanie i ewaluację działań. Takie podejście pokazuje, że ryzyka nie pojawiają się wyłącznie podczas implementacji technologii, ale mogą wystąpić już na etapie definiowania potrzeb zdrowotnych populacji. Według autorów dokumentu AI może znacząco przyspieszyć:
- analizę dużych zbiorów danych populacyjnych,
- identyfikację trendów epidemiologicznych,
- modelowanie skutków polityk zdrowotnych,
- syntezę dynamicznie zmieniających się dowodów naukowych,
- prognozowanie potrzeb systemów opieki zdrowotnej.
Jednocześnie WHO podkreśla, że te same mechanizmy mogą generować nowe zagrożenia.
Największe zagrożenia: stronniczość, wykluczenie i utrata kontekstu
Dokument wskazuje, że ryzyko związane z AI zmienia się w zależności od etapu procesu decyzyjnego. Na etapie definiowania problemu największym zagrożeniem pozostaje stronniczość danych. Jeśli algorytmy uczą się na niepełnych lub niereprezentatywnych zbiorach informacji, mogą prowadzić do błędnej identyfikacji priorytetów zdrowotnych. W konsekwencji polityki publiczne mogą nie odpowiadać rzeczywistym potrzebom społeczeństwa.
Podczas projektowania rozwiązań problemem może stać się nadmierna optymalizacja mierzalnych wskaźników. Systemy AI mogą faworyzować łatwo mierzalne efekty kosztem bardziej złożonych determinant zdrowia, takich jak czynniki społeczne czy środowiskowe. Z kolei na etapie wdrażania WHO wskazuje na dwa krytyczne obszary:
- wykluczenie cyfrowe,
- luki w cyberbezpieczeństwie.
Problemy te mogą ograniczać skuteczność wdrażanych polityk lub pogłębiać nierówności zdrowotne.
Niesprawiedliwość epistemiczna – zagrożenie, o którym mówi się za mało
Jednym z najbardziej interesujących pojęć pojawiających się w dokumencie WHO jest „niesprawiedliwość epistemiczna”. Odnosi się ono do sytuacji, w której systemy AI preferują dane ilościowe i łatwo mierzalne, marginalizując wiedzę społeczną, doświadczenia pacjentów czy lokalne uwarunkowania kulturowe.
W praktyce może to oznaczać, że algorytmy będą wzmacniały perspektywę grup najlepiej reprezentowanych w danych, jednocześnie ograniczając widoczność społeczności słabiej udokumentowanych lub wykluczonych cyfrowo. Dla polityki zdrowotnej oznacza to ryzyko tworzenia rozwiązań mniej inkluzywnych i mniej skutecznych.
WHO: AI powinna wspomagać, a nie zastępować człowieka
Centralnym przesłaniem dokumentu pozostaje zasada zachowania ludzkiego nadzoru. Autorzy podkreślają, że sztuczna inteligencja powinna pełnić funkcję wspierającą, a nie autonomicznie podejmować decyzje.
Sztuczna inteligencja wkracza do polityki zdrowotnej szybciej, niż większość instytucji zbudowała potencjał do jej zarządzania – powiedział Sameer Pujari, kierujący działem sztucznej inteligencji w Departamencie Danych, Zdrowia Cyfrowego, Analityki i Sztucznej Inteligencji. Niniejszy dokument oferuje państwom członkowskim praktyczne wskazówki dotyczące wypełnienia tej luki.
WHO rekomenduje między innymi:
- przeprowadzanie ocen wpływu algorytmów przed wdrożeniem,
- ocenę gotowości technologicznej instytucji,
- wdrażanie mechanizmów ciągłego monitoringu,
- stosowanie wielodyscyplinarnych paneli nadzorczych,
- utrzymywanie „human-in-the-loop”, czyli człowieka w procesie decyzyjnym.
Jakie istnieją już ramy zarządzania AI?
WHO nie proponuje tworzenia całkowicie nowych systemów regulacyjnych. Zamiast tego zachęca do wykorzystania istniejących narzędzi i standardów. Dokument odwołuje się między innymi do:
- zasad etyki AI WHO,
- modelu GRADE Evidence-to-Decision,
- zasad FAIR Data,
- zasad AI opracowanych przez OECD,
- nadzoru opartego na analizie ryzyka.
Takie podejście ma ułatwić państwom członkowskim wdrażanie AI bez konieczności budowania regulacji od podstaw.
AI w polityce zdrowotnej będzie wymagała nowych kompetencji
Dokument WHO wskazuje również na problem ograniczonych kompetencji instytucjonalnych. Wiele systemów ochrony zdrowia wdraża technologie szybciej, niż rozwija kompetencje związane z oceną ryzyka, interpretacją wyników czy nadzorem algorytmicznym.
Kształtowanie polityki opartej na dowodach zawsze opierało się na osądzie, kontekście i pluralizmie opinii” – powiedziała dr Tanja Kuchenmüller. Sztuczna inteligencja może rozszerzyć nasz zasięg na większe zbiory danych, syntezę żywych dowodów i szybsze modelowanie scenariuszy, ale powinna wzmacniać ludzkie rozważania, a nie je zastępować.
Główne wnioski
- WHO rozszerza debatę o AI poza medycynę kliniczną i wskazuje na rosnącą rolę algorytmów w tworzeniu polityk zdrowotnych.
- Największe ryzyka obejmują stronniczość danych, wykluczenie cyfrowe i niesprawiedliwość epistemiczną, które mogą pogłębiać nierówności zdrowotne.
- Organizacja rekomenduje model „AI wspiera, człowiek decyduje”, utrzymując odpowiedzialność po stronie ekspertów i decydentów.
- Państwa członkowskie powinny budować systemy nadzoru oparte na istniejących ramach etycznych i regulacyjnych, zamiast tworzyć nowe mechanizmy od zera.
Źródło:
- https://www.who.int/news/item/02-06-2026-new-who-discussion-paper-sets-out-opportunities-and-risks-of-ai-in-evidence-informed-health-policy
