Coraz więcej badań naukowych wskazuje, że zdrowie serca w dorosłym życiu kształtuje się znacznie wcześniej, niż dotąd sądzono – nawet w pierwszych miesiącach życia. Najnowsze analizy opublikowane w czasopiśmie „Health Psychology” sugerują, że skrajne przeciwności losu w dzieciństwie, takie jak niedożywienie, przemoc czy brak stabilnej opieki, mogą prowadzić do zmian biologicznych zwiększających ryzyko chorób układu krążenia już w okresie dorastania. Badanie prowadzone przez zespół naukowców pod kierunkiem Brie Reid z Northeastern University pokazuje, że nawet jeśli trudne warunki życiowe występują jedynie w pierwszych latach życia, ich skutki mogą być mierzalne jeszcze wiele lat później. Wyniki te mają istotne znaczenie dla medycyny prewencyjnej, pediatrii oraz zdrowia publicznego.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego przeciwności losu w pierwszych latach życia, takie jak niedożywienie, przemoc czy brak stabilnej opieki, mogą zwiększać ryzyko chorób układu krążenia w późniejszym wieku.
- Jakie wnioski przyniosło badanie opublikowane w czasopiśmie „Health Psychology”, obejmujące niemal 200 młodych osób w wieku 12–21 lat.
- Dlaczego u osób narażonych na silny stres we wczesnym dzieciństwie obserwuje się sztywnienie tętnic oraz większą ilość tłuszczu trzewnego.
- Dlaczego wyniki badań wskazują na potrzebę wcześniejszej profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych u młodzieży, szczególnie w grupach narażonych na trudne warunki społeczne.
Wczesny stres a zdrowie serca – nowe dane z badań
Zespół badaczy przeanalizował dane niemal 200 młodych osób w wieku od 12 do 21 lat. Połowę uczestników stanowiły osoby adoptowane z międzynarodowych sierocińców lub instytucji opiekuńczych do zamożnych rodzin w regionie Środkowego Zachodu Stanów Zjednoczonych. Druga połowa – grupa kontrolna – dorastała od urodzenia w stabilnych warunkach rodzinnych o podobnym statusie społeczno-ekonomicznym.
Celem badania było ustalenie, czy krótkotrwałe, ale intensywne doświadczenia stresowe w pierwszych latach życia mogą pozostawiać trwałe ślady w organizmie. Jak podkreślają autorzy pracy, wiele wcześniejszych badań wykazało, że przewlekły stres negatywnie wpływa na rozwój dziecka, jednak mniej wiadomo było o skutkach stresu występującego bardzo wcześnie – nawet przed ukończeniem 5. roku życia.
Co dzieje się w organizmie dziecka w sytuacji traumatycznej
Organizm dziecka w obliczu zagrożenia reaguje w sposób biologicznie zrozumiały – mobilizuje wszystkie dostępne zasoby, aby przetrwać. Problem polega jednak na tym, że takie przestawienie priorytetów metabolicznych może odbywać się kosztem procesów odpowiedzialnych za zdrowy rozwój. Badaczka podkreśla, że dziecko to nie tylko „mały dorosły”. W okresie wczesnego rozwoju powstaje niezwykle złożona struktura neurologiczna organizmu. Jak wyjaśnia: dziecko to „nie tylko mały dorosły”.
W tym czasie tworzy się – jak określa Reid – „neurorozwojowe rusztowanie”, czyli system struktur mózgowych i biologicznych, które determinują późniejsze funkcjonowanie organizmu. Jeżeli w tym kluczowym okresie organizm koncentruje się przede wszystkim na przetrwaniu, może to ograniczać zasoby przeznaczone na długoterminowy rozwój.
Sztywnienie tętnic u nastolatków – niepokojące obserwacje
Jednym z najbardziej zaskakujących wyników badania było wykrycie objawów sztywnienia tętnic u młodych uczestników, którzy w pierwszych latach życia doświadczyli ekstremalnych przeciwności. Zjawisko to jest zwykle kojarzone z osobami w średnim lub starszym wieku. W badaniu zaobserwowano jednak zmiany typowe dla wcześniejszego starzenia się układu krążenia. Sztywność tętnic jest procesem naturalnym, który z wiekiem postępuje u każdego człowieka. Jednak jego przyspieszenie może być sygnałem zwiększonego ryzyka poważnych chorób, w tym:
- miażdżycy
- choroby wieńcowej
- udaru mózgu
- zawału serca
Właśnie dlatego badacze zwracają uwagę, że wczesne doświadczenia życiowe mogą wpływać na biologiczne tempo starzenia organizmu.
Tłuszcz trzewny jako dodatkowy czynnik ryzyka
Naukowcy przeprowadzili również badania obrazowe metodą DEXA (dwuenergetycznej absorpcjometrii rentgenowskiej), która pozwala ocenić skład ciała oraz rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Analiza wykazała, że osoby, które w pierwszych latach życia doświadczały silnych przeciwności, miały wyraźnie większą ilość tłuszczu trzewnego niż uczestnicy z grupy kontrolnej. Tłuszcz trzewny gromadzi się w obrębie jamy brzusznej, otaczając narządy takie jak:
- wątroba
- nerki
- jelita
Jego nadmiar jest uznawany za jeden z najważniejszych czynników ryzyka chorób metabolicznych. Według danych klinicznych nadmierna ilość tłuszczu trzewnego może prowadzić m.in. do:
- cukrzycy typu 2
- nadciśnienia tętniczego
- chorób sercowo-naczyniowych.
Nietypowa reakcja organizmu na stres
Kolejną interesującą obserwacją badaczy była reakcja hormonalna uczestników badania. Okazało się, że młodzi ludzie, którzy w pierwszych latach życia doświadczyli ekstremalnego stresu, wydzielali mniej kortyzolu – hormonu stresu – niż ich rówieśnicy. Paradoksalnie może to świadczyć o adaptacji organizmu do trudnych warunków.
Jak wyjaśnia Reid, organizm dziecka w sytuacji przewlekłego zagrożenia może zmienić sposób reagowania na stres, aby oszczędzać energię potrzebną do przetrwania. Badaczka zwraca uwagę, że czasami proces nadrabiania rozwojowych zaległości przynosi pozytywne skutki, ale nie zawsze jest w pełni korzystny. Czasami nadrabianie zaległości jest dobre. Jednocześnie może się zdarzyć, że składniki odżywcze wykorzystywane normalnie do rozwoju układu nerwowego są kierowane do innych procesów biologicznych.
Znaczenie środowiska społecznego i ekonomicznego
Autorzy badania podkreślają również ogromne znaczenie warunków społeczno-ekonomicznych. Wysoki status społeczny i ekonomiczny może pełnić funkcję ochronną dla zdrowia. Jednocześnie w wielu instytucjach opiekuńczych – nawet dobrze prowadzonych – liczba opiekunów w stosunku do liczby dzieci bywa niewystarczająca. Jak podkreśla Reid:
Nawet w najlepszym domu dziecka, z najlepszymi opiekunami stosunek liczby opiekunów do dzieci jest po prostu niewystarczający, dlatego wiele dzieci trafia do kraju zaniedbanych w stopniu poważnym.
Badaczka zwraca również uwagę, że alternatywne formy opieki – takie jak pieczą zastępcza – często przynoszą lepsze efekty zdrowotne niż opieka instytucjonalna.
Wczesna profilaktyka kardiologiczna może być konieczna
Wyniki badań mają również praktyczne konsekwencje dla systemu ochrony zdrowia. Zdaniem naukowców osoby, które w dzieciństwie doświadczały trudnych warunków społecznych lub ekonomicznych, mogą wymagać wcześniejszego monitorowania zdrowia sercowo-naczyniowego. Problem polega na tym, że młodzi ludzie zwykle nie myślą jeszcze o zdrowiu metabolicznym. Jak zauważa Reid:
Większość 15-, 18-latków prawdopodobnie nie zastanawia się nad swoim zdrowiem kardiometabolicznym.
Tymczasem część z nich może już znajdować się na ścieżce prowadzącej do rozwoju chorób serca w przyszłości.
Główne wnioski
- Badanie opublikowane w „Health Psychology” wykazało, że przeciwności losu w pierwszych latach życia mogą prowadzić do wczesnych oznak starzenia się układu krążenia.
- Naukowcy z zespołu Brie Reid z Northeastern University przebadali blisko 200 osób w wieku 12–21 lat, porównując młodzież adoptowaną z instytucji opiekuńczych z grupą kontrolną.
- U osób, które doświadczyły silnego stresu w dzieciństwie, zaobserwowano sztywnienie tętnic oraz większą ilość tłuszczu trzewnego, co zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
- Wyniki badań sugerują, że młodzież wychowująca się w trudnych warunkach społeczno-ekonomicznych może wymagać wcześniejszej profilaktyki i monitorowania zdrowia kardiometabolicznego.
Źródła:
- Northeastern University
- https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fhea0001602
