Nowy raport Health and Environment Alliance (HEAL) przedstawia najbardziej kompleksowy w ostatnich latach przegląd dowodów naukowych dotyczących wpływu chemikaliów na zdrowie mężczyzn w Europie. Dokument, opublikowany w listopadzie – miesiącu świadomości zdrowia mężczyzn – wskazuje, że ekspozycja na ftalany, PFAS, metale ciężkie, pestycydy i mikroplastik wiąże się ze wzrostem zachorowań na raka prostaty i jądra, pogorszeniem jakości nasienia i rosnącą skalą zaburzeń hormonalnych. W raporcie wskazano również polską perspektywę, obejmującą m.in. wysoką śmiertelność z powodu tych nowotworów oraz silne obciążenie narażeniem środowiskowym.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie grupy chemikaliów są powiązane z rakiem prostaty, rakiem jądra i zaburzeniami płodności u mężczyzn.
- Jak wyglądają kluczowe dane epidemiologiczne dotyczące raka prostaty, raka jądra i jakości nasienia w Europie.
- Dlaczego w Polsce obserwuje się niższą zapadalność, ale wyższą śmiertelność z powodu nowotworów prostaty i jąder.
- Jakie działania regulacyjne, w tym zmiany w rozporządzeniu REACH, rekomenduje HEAL w odpowiedzi na rosnące zagrożenie chemiczne.
Rosnące obciążenie chorobami nowotworowymi w Europie
Raport HEAL przedstawia dane pokazujące, że rak prostaty należy obecnie do najczęściej diagnozowanych nowotworów u mężczyzn w Unii Europejskiej – ponad 330 000 przypadków rocznie, czyli 12,1% wszystkich zachorowań. Trwa także wieloletni wzrost zachorowań na raka jądra, zwłaszcza u mężczyzn w wieku 15–44 lata, gdzie prognozy w stosunku do 2014 r. wskazują wzrost o 25%. Równocześnie jakość nasienia spadła w ciągu ostatnich dekad o ponad 50%, a niepłodność męska dotyka nawet jedną na 12 par. Według autorów raportu wszystkie te trendy łączą narażenie na chemikalia zaburzające gospodarkę hormonalną oraz trwałe zanieczyszczenia środowiskowe.
Mechanizmy działania chemikaliów i zakres narażenia
W raporcie czytamy, że narażenie na chemikalia ma charakter powszechny i obejmuje zarówno środowisko, jak i produkty codziennego użytku: żywność, wodę pitną, powietrze, kosmetyki oraz miejsca pracy.
Do najważniejszych grup substancji ryzyka należą ftalany, PFAS, bisfenole, metale ciężkie i pestycydy. W ostatnich latach szczególne zainteresowanie budzą mikrocząstki plastiku, które wykryto już w ludzkiej krwi, nasieniu i tkance jądra. Badania sugerują, że mikroplastik może wpływać na proces spermatogenezy, zakłócać produkcję testosteronu oraz powodować stany zapalne w narządach rozrodczych.
Raport HEAL zwraca również uwagę na dowody, że substancje chemiczne mogą działać międzypokoleniowo, wpływając na zdrowie potomstwa poprzez zmiany epigenetyczne.
Wpływ chemikaliów na przyszłe pokolenia
Autorzy raportu podkreślają również narastające dowody na wpływ substancji chemicznych na zdrowie dzieci urodzonych przez rodziców narażonych jeszcze przed poczęciem. Ekspozycja matek na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną wiąże się ze spodziectwem, wnętrostwem, zaburzeniami płodności i zwiększonym ryzykiem raka jądra u synów. Wyższa ekspozycja ojców na zanieczyszczenia powietrza w okresie 15–69 dni przed poczęciem powiązana była ze zmniejszoną masą urodzeniową, krótszą ciążą i ograniczonym wzrostem płodu. HEAL zaznacza, że profilaktyka wymaga działań obejmujących zarówno zdrowie obecnego pokolenia, jak i ochronę zdrowia przyszłych dzieci.
Perspektywa polska: niższa zapadalność, ale wysoka śmiertelność
W części raportu poświęconej Polsce wskazano, że choć zapadalność na raka prostaty i jądra jest niższa niż europejska średnia, to współczynniki śmiertelności należą do najwyższych w UE. Rak prostaty w 2022 r. odpowiadał za 23,3% wszystkich zachorowań na nowotwory u mężczyzn i 11% zgonów. U młodych dorosłych, w wieku 20–44 lata, dominowały nowotwory jądra, odpowiadające za 24% zachorowań i 6% zgonów.
Regiony o silnym obciążeniu przemysłowym – jak Śląsk – są miejscami, gdzie częściej obserwuje się wysoki poziom narażenia na kadm i trwałe zanieczyszczenia środowiskowe, co może wiązać się z większym ryzykiem raka jądra.
Dane o narażeniu i wpływie na płodność
Według HEAL mężczyźni w Polsce są narażeni na wiele grup substancji działających na układ hormonalny i rozrodczy. Narażenie na ftalany w okresie prenatalnym, w dzieciństwie i dorosłości wiązano z obniżoną jakością nasienia, fragmentacją DNA plemników i niższym poziomem testosteronu.
Dane z badań krajowych wskazują, że metabolity ftalanów DEHP i DiNP były korelowane z niższym stężeniem testosteronu. W Polsce z niepłodnością mierzy się około 1–1,5 mln par, co oznacza, że problem dotyczy około 20% populacji w wieku rozrodczym, a w połowie przypadków ma związek z czynnikiem męskim. W raporcie zaznaczono również częste występowanie hipogonadyzmu, który dotyczy 2–6% mężczyzn po 50. roku życia.
Koszty zdrowotne i ekonomiczne
HEAL szacuje, że konsekwencje zdrowotne związane z ekspozycją na chemikalia kosztują europejskie gospodarki ponad 15 mld euro rocznie. Obejmują one wydatki na opiekę zdrowotną, obniżenie aktywności zawodowej i długotrwałą niezdolność do pracy. W przypadku samego raka prostaty koszty opieki zdrowotnej w UE przekraczają 9 mld euro rocznie, a niepłodność męska generuje kolejne 3–4,5 mld euro obciążenia ekonomicznego. Autorzy raportu podkreślają, że te liczby mogą być niedoszacowane, ponieważ wiele aspektów narażenia nadal nie jest w pełni monitorowanych.
Rekomendacje HEAL i nadchodząca rewizja REACH
W raporcie przedstawiono apel o pilne działania regulacyjne, szczególnie w kontekście trwającej aktualizacji unijnego rozporządzenia REACH. HEAL wskazuje, że nowe zasady powinny uwzględniać realną ekspozycję populacji na mieszanki wielu substancji, a nie jedynie oceniać je pojedynczo. Organizacja rekomenduje szybsze wycofywanie najbardziej niebezpiecznych chemikaliów, skuteczniejsze oznaczanie substancji o znanych właściwościach toksycznych oraz wzmocnienie systemów ograniczeń i zezwoleń. Jednocześnie dokument przypomina, że działania te są zgodne z Europejskim planem walki z rakiem oraz unijną Strategią na rzecz chemikaliów przyjaznych środowisku.
Główne wnioski
- Raport Health and Environment Alliance (HEAL) wskazuje na silny związek między ekspozycją na ftalany, PFAS, pestycydy, metale ciężkie i mikroplastik a wzrostem zachorowań na raka prostaty, raka jądra, niepłodność i zaburzenia hormonalne u mężczyzn.
- W Unii Europejskiej rak prostaty to ponad 330 000 nowych przypadków rocznie, czyli 12,1% wszystkich zachorowań na nowotwory u mężczyzn, a liczba zachorowań na raka jądra u młodych mężczyzn wzrosła o około 25% w stosunku do 2014 r.
- W Polsce zapadalność na raka prostaty i jądra jest niższa niż średnia w UE, ale współczynniki śmiertelności należą do najwyższych, przy czym rak prostaty odpowiada za 23,3% zachorowań na nowotwory u mężczyzn i 11% zgonów, a nowotwory jąder u mężczyzn w wieku 20–44 lata za 24% zachorowań i 6% zgonów.
- HEAL apeluje o ambitną rewizję rozporządzenia REACH, uwzględniającą realną ekspozycję na mieszanki chemikaliów, szybsze wycofywanie najbardziej niebezpiecznych substancji oraz lepsze oznakowanie i ograniczenia, zgodne z Europejskim planem walki z rakiem i unijną strategią chemiczną.
Źródło:
- https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2025/11/Chemical-Pollution-and-Mens-Health-Report-PL.pdf
- https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2025/11/2025_Chemical-Pollution-and-Mens-Health-Report.pdf
