Pomimo wyraźnych postępów w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu wirusowego zapalenia wątroby typu B (HBV) i typu C (HCV), Europa nie zmierza w kierunku osiągnięcia celu wyznaczonego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), jakim jest eliminacja wirusowego zapalenia wątroby jako zagrożenia dla zdrowia publicznego do 2030 roku. Takie wnioski przedstawia Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), które wskazuje na utrzymujące się luki w szczepieniach dzieci, niewystarczające działania ograniczające transmisję zakażeń oraz niedostateczne monitorowanie części interwencji profilaktycznych.
Eksperci podkreślają, że skuteczne narzędzia do walki z wirusowym zapaleniem wątroby już istnieją. Problemem pozostaje jednak ich nierównomierna dostępność i niewystarczające wykorzystanie w wielu krajach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (UE/EOG).
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego ECDC ostrzega, że Europa nie osiągnie celu eliminacji wirusowego zapalenia wątroby do 2030 roku oraz jakie są główne przyczyny tego zagrożenia.
- Jakie są najnowsz dane dotyczące liczby zakażeń, zgonów, poziomu wyszczepialności i działań profilaktycznych w krajach UE/EOG.
- Jakie znaczenie mają szczepienia dzieci, badania kobiet w ciąży oraz programy redukcji szkód w ograniczaniu transmisji HBV i HCV.
- Jakie działania rekomenduje ECDC, aby zwiększyć szanse na wyeliminowanie wirusowego zapalenia wątroby jako zagrożenia zdrowia publicznego.
Europa pozostaje daleko od celu wyznaczonego na 2030 rok
ECDC ocenia, że mimo wieloletnich inwestycji w programy szczepień oraz poprawę diagnostyki i leczenia, region europejski nie osiągnie celu WHO zakładającego eliminację wirusowego zapalenia wątroby jako zagrożenia zdrowia publicznego do 2030 roku. Największym problemem pozostaje fakt, że miliony osób nadal żyją z przewlekłym zakażeniem HBV lub HCV, często nie mając świadomości choroby. Nieleczone zakażenie przez wiele lat może prowadzić do marskości wątroby, niewydolności tego narządu oraz raka wątrobowokomórkowego.
Jak podkreśla Bruno Ciancio, kierownik jednostki ds. chorób przenoszonych bezpośrednio i zapobieganych drogą szczepień w ECDC:
Nikt nie powinien umierać na chorobę, której można zapobiegać, którą można diagnozować i leczyć, a mimo to miliony Europejczyków żyje z przewlekłym zapaleniem wątroby typu B lub C – często nie zdając sobie z tego sprawy – co może prowadzić do poważnych długoterminowych konsekwencji, takich jak niewydolność wątroby lub rak wątroby.
Według danych ECDC około 5 milionów mieszkańców Europy żyje z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu B lub C, natomiast około 60 tys. osób rocznie umiera z powodu chorób wątroby związanych z tymi zakażeniami.
Szczepienia przeciw WZW typu B przynoszą efekty, ale ich zasięg jest zbyt mały
Jednym z największych sukcesów zdrowia publicznego pozostają szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Dzięki ich wieloletniemu stosowaniu liczba ostrych zakażeń systematycznie spada. Szczególnie widoczne jest to wśród młodych ludzi. U osób poniżej 25. roku życia udział ostrych przypadków WZW typu B zmniejszył się z 11% w 2015 roku do 8% w 2024 roku, co odzwierciedla skuteczność programów szczepień dzieci oraz innych działań profilaktycznych.
Jednak postęp nie jest wystarczający. WHO zakłada, że co najmniej 95% dzieci powinno być zaszczepionych przeciw HBV, aby skutecznie ograniczyć transmisję wirusa. Tymczasem według najnowszych danych ECDC cel ten osiągnęło jedynie dziewięć krajów UE/EOG. W części państw w ostatnich latach odnotowano nawet spadek poziomu wyszczepialności. Eksperci podkreślają, że konieczne jest zwiększenie liczby szczepień zwłaszcza:
- na obszarach o niskiej akceptacji szczepień,
- w społecznościach migrantów pochodzących z krajów o wysokiej endemiczności HBV,
- w grupach szczególnie narażonych na zakażenie.
Prenatalne badania przesiewowe skutecznie ograniczają transmisję z matki na dziecko
Jednym z najlepiej funkcjonujących elementów europejskiej strategii zapobiegania HBV są badania przesiewowe kobiet w ciąży. Obecnie wszystkie kraje UE/EOG prowadzą rutynowe badania prenatalne w kierunku obecności antygenu HBsAg, umożliwiające identyfikację zakażonych kobiet jeszcze przed porodem. Dzięki temu transmisja wirusa z matki na dziecko pozostaje bardzo niska. ECDC informuje, że:
- we wszystkich krajach dysponujących odpowiednimi danymi odsetek transmisji wertykalnej pozostaje poniżej 2%,
- w czterech państwach posiadających dane dotyczące dzieci do 5. roku życia częstość zakażeń wynosiła poniżej 0,1%.
Większość krajów osiągnęła również tymczasowy cel WHO zakładający objęcie badaniami prenatalnymi co najmniej 90% kobiet ciężarnych.
Leczenie kobiet ciężarnych wymaga dalszego monitorowania
Choć wyniki dotyczące badań przesiewowych są bardzo dobre, ECDC zwraca uwagę na ograniczoną dostępność danych dotyczących leczenia kobiet zakażonych HBV. Informacje o odsetku kwalifikujących się ciężarnych otrzymujących terapię przeciwwirusową pochodziły jedynie z czterech krajów. Tam jednak wskaźniki leczenia były bardzo wysokie i wynosiły od 75% do 100%.
Jednocześnie aż 25 krajów UE/EOG uwzględnia kryteria kwalifikacji do leczenia w swoich krajowych wytycznych klinicznych.
Polska należy do krajów stosujących dawkę szczepionki po urodzeniu
ECDC zwraca uwagę na znaczenie tzw. dawki urodzeniowej szczepionki przeciw HBV, podawanej noworodkom w ciągu pierwszych 24 godzin życia. Takie rozwiązanie funkcjonuje jedynie w pięciu krajach UE/EOG:
- Polsce,
- Bułgarii,
- Litwie,
- Portugalii,
- Rumunii.
Pozostałe państwa stosują szczepienie wyłącznie u noworodków matek z dodatnim wynikiem HBsAg. Spośród dziesięciu krajów raportujących dane dotyczące terminowego podania dawki urodzeniowej aż dziewięć osiągnęło cel WHO wynoszący 90% wyszczepialności.
Wirusowe zapalenie wątroby typu C nadal stanowi poważny problem
W przeciwieństwie do HBV przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu C nadal nie istnieje szczepionka. Dlatego podstawą profilaktyki pozostają działania ograniczające transmisję wirusa, w tym:
- programy redukcji szkód,
- leczenie agonistami opioidowymi,
- zapewnienie sterylnego sprzętu do iniekcji,
- wczesna diagnostyka,
- szybkie wdrażanie leczenia przeciwwirusowego.
ECDC podkreśla jednak, że zasięg tych działań pozostaje zdecydowanie niewystarczający. Jedynie siedem krajów UE/EOG osiągnęło cel WHO dotyczący dystrybucji sterylnego sprzętu iniekcyjnego osobom przyjmującym narkotyki drogą dożylną.
Drogi transmisji HBV i HCV różnią się, dlatego profilaktyka musi być zróżnicowana
Eksperci przypominają, że strategie zapobiegania zakażeniom powinny uwzględniać odmienne drogi szerzenia się obu wirusów. Obecnie:
- główną drogą transmisji HBV pozostają kontakty seksualne,
- większość zakażeń HCV związana jest z dożylnym przyjmowaniem narkotyków oraz kontaktami seksualnymi między mężczyznami.
Jednocześnie ECDC zwraca uwagę, że działania profilaktyczne dotyczące transmisji drogą płciową nie są w wielu krajach systematycznie monitorowane, co utrudnia ocenę ich skuteczności i planowanie dalszych interwencji.
Diagnostyka i leczenie są dostępne, ale nadal zbyt wiele osób pozostaje niezdiagnozowanych
Zdaniem ekspertów problemem nie jest brak skutecznych narzędzi medycznych. Obecnie dostępne są:
- bezpieczne i skuteczne szczepionki przeciw HBV,
- skuteczne testy diagnostyczne umożliwiające wczesne wykrycie zakażenia,
- leczenie kontrolujące przewlekłe zakażenie HBV,
- terapie pozwalające całkowicie wyleczyć większość przypadków zakażenia HCV.
Mimo to wiele osób nadal nie wie o swoim zakażeniu, co sprzyja dalszemu przenoszeniu wirusa oraz zwiększa ryzyko rozwoju ciężkich powikłań. Jak podkreśla Bruno Ciancio:
Naszym wspólnym wyzwaniem jest zapewnienie, aby te ratujące życie interwencje były dostępne dla każdego, kto ich potrzebuje.
Niedobór danych utrudnia ocenę rzeczywistej sytuacji epidemiologicznej
ECDC zwraca również uwagę na problem jakości monitorowania epidemiologicznego. W wielu krajach dane dotyczące transmisji wertykalnej, wyszczepialności czy leczenia są niepełne lub nie są raportowane w sposób jednolity. Może to prowadzić do niedoszacowania rzeczywistego obciążenia chorobą oraz utrudniać identyfikację obszarów wymagających pilnych działań. Zdaniem ekspertów konieczne jest dalsze ujednolicanie systemów monitorowania oraz poprawa jakości raportowania we wszystkich państwach UE/EOG.
Co musi się zmienić, aby Europa zbliżyła się do celu eliminacji WZW?
Według ECDC osiągnięcie celu WHO nadal pozostaje możliwe, jednak wymaga zdecydowanego przyspieszenia działań. Najważniejsze priorytety obejmują:
- zwiększenie wyszczepialności dzieci przeciw HBV do poziomu co najmniej 95%,
- utrzymanie wysokiego poziomu badań przesiewowych kobiet w ciąży,
- rozszerzenie dostępu do profilaktyki i programów redukcji szkód,
- poprawę wykrywalności przewlekłych zakażeń,
- zapewnienie szybkiego dostępu do leczenia,
- poprawę jakości monitorowania epidemiologicznego.
Bez realizacji tych działań liczba nowych zakażeń i zgonów związanych z wirusowym zapaleniem wątroby może utrzymywać się na wysokim poziomie również po 2030 roku.
Główne wnioski
- ECDC ocenia, że Europa nie osiągnie celu WHO zakładającego eliminację wirusowego zapalenia wątroby do 2030 roku. W regionie nadal około 5 mln osób żyje z przewlekłym zakażeniem HBV lub HCV, a każdego roku z ich powodu umiera około 60 tys. osób.
- Szczepienia przeciw WZW typu B przynoszą wymierne efekty, ale poziom wyszczepialności pozostaje zbyt niski. Cel WHO wynoszący 95% zaszczepionych dzieci osiągnęło jedynie 9 krajów UE/EOG, co utrudnia ograniczenie transmisji wirusa.
- Prenatalne badania przesiewowe kobiet w ciąży skutecznie ograniczają transmisję HBV z matki na dziecko. We wszystkich krajach UE/EOG prowadzone są badania HBsAg, a wskaźnik transmisji wertykalnej pozostaje poniżej 2%.
- ECDC apeluje o zwiększenie dostępu do szczepień, diagnostyki, leczenia i programów redukcji szkód. Szczególnie istotne jest poprawienie monitorowania epidemiologicznego oraz rozszerzenie działań profilaktycznych w grupach najbardziej narażonych na zakażenie.
Źródło:
- https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/progress-prevention-vertical-transmission-viral-hepatitis-b-eueea
