Zaburzenie hiperkinetyczne z deficytem uwagi (ADHD) od lat analizowane jest w kontekście funkcjonowania szkolnego, zawodowego i społecznego. Najnowsze, szeroko zakrojone badanie wskazuje jednak na mniej oczywisty, a istotny wymiar tego zaburzenia: zwiększone ryzyko skazania za przestępstwo – nie tylko u osób z ADHD, lecz także w ich rodzinach. Wyniki opublikowane przez naukowców z Uniwersytet Örebro rzucają nowe światło na rolę czynników genetycznych i środowiskowych w kształtowaniu zachowań ryzykownych.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak silny jest związek między ADHD a ryzykiem skazania za przestępstwo – zarówno u osób z diagnozą, jak i w ich rodzinach.
- Dlaczego czynniki genetyczne i środowiskowe mogą wspólnie wpływać na zachowania impulsywne i ryzykowne.
- Jakie różnice obserwuje się między kobietami a mężczyznami z ADHD, w tym znaczenie późnej diagnozy u kobiet.
- Dlaczego wczesne rozpoznanie i interwencja w rodzinach z ADHD mogą zmniejszać ryzyko negatywnych konsekwencji społecznych.
Jedno z największych badań populacyjnych
Analiza została oparta na danych z krajowych rejestrów Szwecja i objęła ponad 1,5 mln osób urodzonych w latach 1987–2002. Badacze połączyli informacje o medycznej diagnozie ADHD z oficjalnymi rejestrami karnymi, a następnie porównali ryzyko skazania:
- między osobami z ADHD i bez tej diagnozy,
- między bliźniętami,
- rodzeństwem biologicznym,
- przyrodnim rodzeństwem,
- kuzynami.
Tak szerokie podejście pozwoliło ocenić, w jakim stopniu wspólne geny i środowisko rodzinne wpływają na obserwowane zależności.
Wyższe ryzyko przestępczości u osób z ADHD
Wyniki jednoznacznie pokazują, że osoby z ADHD są znacznie bardziej narażone na skazanie – zarówno za przestępstwa z użyciem przemocy, jak i za inne czyny karalne. Co istotne, podwyższone ryzyko dotyczy także krewnych osób z ADHD, nawet jeśli sami nie mają postawionej diagnozy. Jak podkreśla Sofi Oskarsson, badaczka kryminologii:
Sugeruje to, że zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe w rodzinie mogą odgrywać rolę.
To wskazuje, że ADHD może być elementem szerszego, rodzinnego profilu ryzyka, a nie wyłącznie indywidualnym problemem klinicznym.
Różnice między płciami – silniejszy efekt u kobiet
Analiza wykazała, że zależność między ADHD a ryzykiem skazania jest nieco silniejsza u kobiet niż u mężczyzn. Naukowcy zwracają uwagę, że ADHD u kobiet bywa rozpoznawane później, często dopiero w dorosłości. Może to oznaczać, że do momentu diagnozy objawy są bardziej nasilone i dłużej pozostają bez odpowiedniego wsparcia. Jak zauważa Sofi Oskarsson:
Ponieważ u kobiet ADHD często wykrywa się później, wyższe ryzyko może oznaczać, że u osób, u których zostanie postawiona diagnoza, objawy będą często poważniejsze.
Znaczenie wczesnej diagnozy i interwencji
Badanie, opublikowane w czasopiśmie Biological Psychiatry, jest największym jak dotąd projektem analizującym współwystępowanie ADHD i przestępczości na wielu poziomach rodzinnych. Autorzy podkreślają, że wyniki wzmacniają argumenty za wczesnym rozpoznaniem i szybkim wdrożeniem interwencji, szczególnie w rodzinach, w których ADHD już występuje.
Poszerzona wiedza na temat roli rodziny pozwala pracownikom służby zdrowia zwracać większą uwagę na objawy ADHD u krewnych. Może to pomóc w zapobieganiu impulsywnym i ryzykownym zachowaniom – i przełamywaniu schematów przekazywanych przez pokolenia – mówi Sofi Oskarsson.
Eksperci podkreślają również konieczność projektowania działań profilaktycznych uwzględniających różnice płci, w tym późną diagnozę, stygmatyzację i specyficzne wyzwania, z jakimi mierzą się kobiety z ADHD.
Czy wyniki dotyczą tylko Szwecji?
Choć badanie przeprowadzono w kraju o wysokich dochodach, powszechnej opiece zdrowotnej i relatywnie niskim wskaźniku osadzeń, autorzy zwracają uwagę na szerszy kontekst. Globalne przeglądy epidemiologiczne wskazują, że rozpowszechnienie ADHD jest porównywalne w różnych regionach świata.
Sugeruje to, że nasze odkrycia mogą mieć zastosowanie również poza światem zachodnim. Konieczne są jednak dalsze badania w regionach niedostatecznie reprezentowanych, aby ustalić, czy ten sam schemat występuje gdzie indziej – podsumowuje Sofi Oskarsson.
Główne wnioski
- Osoby z ADHD mają wyraźnie wyższe ryzyko skazania – zarówno za przestępstwa z użyciem przemocy, jak i inne czyny karalne.
- Podwyższone ryzyko dotyczy także krewnych osób z ADHD, nawet jeśli sami nie mają postawionej diagnozy, co wskazuje na rolę czynników rodzinnych.
- Efekt jest silniejszy u kobiet, co może wynikać z późniejszego rozpoznawania ADHD i dłuższego okresu nieleczonych objawów.
- Badanie obejmujące ponad 1,5 mln osób pokazuje, że wczesna diagnoza i wsparcie mogą pomóc w ograniczaniu impulsywnych i ryzykownych zachowań.
Źródło:
- https://www.biologicalpsychiatryjournal.com/article/S0006-3223(25)01527-6/fulltext
