Wybory Prezydenta RP, zarządzone na 18 maja 2025 roku, to istotne wydarzenie demokratyczne. Każdy obywatel posiadający czynne prawo wyborcze ma prawo uczestniczyć w tym akcie obywatelskiego decydowania. Jednak dla pacjentów przebywających w szpitalach psychiatrycznych – szczególnie tych hospitalizowanych na oddziałach zamkniętych lub szczególnie monitorowanych – realizacja tego prawa może wiązać się z licznymi trudnościami. W związku z tym Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich, Stanisław Trociuk, skierował zapytanie do konsultantów wojewódzkich w dziedzinie psychiatrii o działania przygotowawcze w tym zakresie.
Pacjenci psychiatryczni a czynne prawo wyborcze
Zgodnie z obowiązującym prawem, osoby przebywające na oddziałach psychiatrycznych, które nie zostały ubezwłasnowolnione, posiadają pełnię praw wyborczych. Mogą więc uczestniczyć w głosowaniu na takich samych zasadach jak pozostali obywatele. Problem pojawia się jednak na poziomie organizacyjnym – zarówno w kontekście możliwości fizycznego oddania głosu, jak i kwestii logistycznych oraz proceduralnych.
Jak zaznacza Rzecznik:
Zdarza się, że wydarzenia losowe prowadzą do komplikacji w realizacji tego konstytucyjnego uprawnienia. Jedną z nich jest długotrwały pobyt na oddziale psychiatrycznym, zwłaszcza w jego części zamkniętej lub szczególnie monitorowanej.
Główne bariery: bezpieczeństwo, stan zdrowia, dokumenty
Wśród głównych przeszkód w skorzystaniu z prawa wyborczego przez pacjentów psychiatrycznych znajdują się:
- Ograniczenia w opuszczaniu oddziału – personel może mieć wątpliwości, czy dany pacjent powinien samodzielnie udać się do lokalu wyborczego, nawet jeśli znajduje się on w innym budynku tego samego szpitala.
- Stan kliniczny pacjenta – osoby z zaburzeniami psychicznymi, w tym w stanie dezorientacji, silnego pobudzenia, czy w trakcie epizodów psychotycznych, mogą wymagać intensywnego nadzoru i farmakoterapii. Nie zawsze możliwe jest wówczas ich bezpieczne uczestnictwo w głosowaniu.
- Dostępność dokumentów tożsamości – dowody osobiste często przechowywane są w depozycie szpitalnym, co może utrudnić pacjentowi samodzielne złożenie ważnego głosu.
Rzecznik zauważa, że:
Analiza spraw dotyczących badania przestrzegania praw wyborczych tych pacjentów wskazuje na wiele wyzwań, które mogą powodować praktyczne trudności w skorzystaniu przez nich z prawa do oddania głosu.
Apel RPO do konsultantów wojewódzkich
Aby ocenić przygotowanie placówek psychiatrycznych do zbliżających się wyborów prezydenckich, ZRPO zwrócił się do konsultantów wojewódzkich z pytaniami o planowane działania. Zależy mu na tym, aby prawa obywatelskie pacjentów psychiatrycznych były respektowane, a głosowanie mogło odbywać się w bezpiecznych i godnych warunkach – z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb zdrowotnych.
Stanisław Trociuk pyta, w jaki sposób, przy uwzględnieniu zasygnalizowanych uwarunkowań, oddziały psychiatryczne planują przygotować się do głosowania w wyborach Prezydenta RP.
Konieczność systemowego podejścia i wrażliwości społecznej
Z punktu widzenia ochrony praw człowieka i obywatela, każda placówka medyczna powinna wdrożyć procedury, które umożliwią pacjentom psychiatrycznym realne skorzystanie z prawa do głosowania. Niezbędne mogą okazać się:
- organizacja głosowania korespondencyjnego lub poprzez obwodową komisję wyborczą w szpitalu,
- wyznaczenie personelu odpowiedzialnego za pomoc pacjentom w realizacji tego prawa,
- zapewnienie informacji o terminach i sposobach głosowania,
- indywidualna ocena możliwości uczestnictwa w wyborach z uwzględnieniem stanu zdrowia.
Wybory to prawo, nie przywilej
Uczestnictwo w wyborach to podstawowy element obywatelstwa, który powinien być dostępny także dla osób doświadczających kryzysów psychicznych. Inicjatywa Rzecznika Praw Obywatelskich to ważny krok w kierunku zwiększenia świadomości i odpowiedzialności instytucji państwowych za zapewnienie równych szans wyborczych wszystkim obywatelom – niezależnie od miejsca i okoliczności ich pobytu.
Źródło:
- Biuletyn Informacji Publicznej RPO
