Aktywność kleszczy w Polsce wyraźnie się zmienia. Specjaliści zwracają uwagę, że pasożyty pojawiają się znacznie wcześniej niż jeszcze kilka lat temu i mogą stanowić zagrożenie praktycznie przez cały rok. Federacja Porozumienie Zielonogórskie intensyfikuje działania edukacyjne i przypomina o znaczeniu profilaktyki, szczególnie w kontekście rosnącej liczby zakażeń chorobami odkleszczowymi. Problem dotyczy nie tylko terenów leśnych, ale również codziennego otoczenia pacjentów.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak zmienia się sezon aktywności kleszczy w Polsce.
- Gdzie najczęściej dochodzi do ukąszeń.
- Jakie choroby odkleszczowe mają największe znaczenie kliniczne.
- Jakie działania profilaktyczne ograniczają ryzyko zakażenia.
Sezon aktywności kleszczy wyraźnie się wydłuża
Najczęściej występujący w Polsce gatunek kleszcza – Ixodes ricinus – rozpoczyna aktywność już przy temperaturach powyżej 5–7°C. Oznacza to, że pierwsze ukąszenia mogą występować już na przełomie stycznia i lutego, szczególnie podczas zimowych odwilży.
– Kleszcze nie potrzebują lata. Wystarczy im kilka stopni powyżej zera. Obserwujemy, że z roku na rok sezon aktywności wydłuża się. To bezpośrednia konsekwencja ocieplenia klimatu. Szczyty aktywności przypadają na wiosnę (maj–czerwiec) oraz wczesną jesień (sierpień–październik), jednak ukąszenia mogą występować także zimą podczas odwilży czy wczesną wiosną – wskazuje lek. Joanna Szeląg z Federacji Porozumienie Zielonogórskie.
Zmiany klimatyczne przekładają się nie tylko na wydłużenie sezonu, ale również na zwiększenie liczby kontaktów człowieka z kleszczami, co bezpośrednio wpływa na epidemiologię chorób odkleszczowych.
Kleszcze w parkach, ogrodach i na osiedlach
Eksperci zwracają uwagę, że nadal funkcjonuje błędne przekonanie, iż zagrożenie dotyczy wyłącznie lasów. Tymczasem znacząca część ukąszeń ma miejsce w bezpośrednim otoczeniu człowieka.
Kleszcze można spotkać w parkach miejskich, przydomowych ogrodach, na działkach, osiedlowych trawnikach czy łąkach. Pasożyty nie przemieszczają się aktywnie na duże odległości – wspinają się na roślinność do wysokości około 1–1,5 metra i czekają na żywiciela.
Lek. Joanna Szeląg zwraca uwagę, że pacjenci często nie wiążą ukąszenia z codziennymi aktywnościami, co opóźnia diagnostykę i zwiększa ryzyko powikłań.
Choroby odkleszczowe – nadal duże wyzwanie diagnostyczne
Ukąszenie kleszcza może prowadzić do transmisji wielu patogenów. W Polsce największe znaczenie kliniczne mają borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM).
Borelioza, wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi, może prowadzić do zajęcia układu nerwowego, serca oraz stawów. Charakterystyczny rumień wędrujący nie występuje u wszystkich pacjentów, co utrudnia wczesne rozpoznanie.
Kleszczowe zapalenie mózgu ma z kolei podłoże wirusowe i może przebiegać z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. W leczeniu stosuje się wyłącznie terapię objawową, ponieważ brak jest leczenia przyczynowego.
W praktyce klinicznej diagnozuje się również inne choroby odkleszczowe, takie jak anaplazmoza, babeszjoza czy tularemia. Choć występują rzadziej, stanowią istotne wyzwanie dla lekarzy ze względu na niespecyficzne objawy.
Dane epidemiologiczne: wyraźny wzrost zachorowań
Skala problemu rośnie. W przypadku boreliozy liczba przypadków zwiększyła się z 25 285 w 2023 roku do 48 725 w 2025 roku. To niemal dwukrotny wzrost w ciągu dwóch lat.
Eksperci zaznaczają, że rzeczywista liczba zakażeń może być jeszcze wyższa. Wynika to m.in. z opóźnień diagnostycznych, łagodnego lub niespecyficznego przebiegu choroby w początkowej fazie oraz niepełnego raportowania przypadków.
Profilaktyka w codziennej praktyce – rola lekarza POZ
Specjaliści podkreślają, że skuteczna ochrona przed kleszczami nie wymaga ograniczania aktywności na świeżym powietrzu, ale konsekwentnego stosowania prostych zasad.
– Wśród nich kluczowe jest zakrywanie ciała podczas spacerów, noszenie długich rękawów oraz nogawek czy stosowanie jasnej odzieży, co uławia zauważenie pasożyta. Konieczne jest stosowanie repelentów, dokładna kontrola skóry po powrocie oraz szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza – podkreśla Joanna Szeląg.
Jak wskazuje Federacja Porozumienie Zielonogórskie, lekarze podstawowej opieki zdrowotnej odgrywają kluczową rolę w edukacji pacjentów, wczesnym rozpoznawaniu objawów oraz kwalifikacji do szczepień.
Szczepienie przeciw KZM – skuteczna forma ochrony
W przeciwieństwie do boreliozy, w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu dostępna jest skuteczna profilaktyka w postaci szczepień. Pełny cykl szczepienia zapewnia skuteczność przekraczającą 95%.
Szczepienie rekomendowane jest osobom przebywającym na terenach endemicznych oraz wszystkim, którzy regularnie spędzają czas na świeżym powietrzu – niezależnie od tego, czy jest to rekreacja, czy praca zawodowa.
Główne wnioski
- Sezon aktywności kleszczy wydłuża się – pasożyty są aktywne już przy 5–7°C i mogą występować od stycznia do późnej jesieni.
- Liczba przypadków boreliozy rośnie – z 25 285 w 2023 roku do 48 725 w 2025 roku.
- Ukąszenia często mają miejsce poza lasami – w parkach, ogrodach i na terenach osiedlowych.
- Profilaktyka i szczepienia przeciw KZM mają kluczowe znaczenie – skuteczność szczepienia przekracza 95%.
Źródło:
- FPZ / oprac. TK
