Zwolnienie lekarskie to jedno z kluczowych uprawnień ubezpieczonych – gwarantujące czas na leczenie oraz rekompensatę utraconego wynagrodzenia. Jednak system ten od lat budzi kontrowersje i generuje ogromne koszty – także z powodu nadużyć. Rząd zaprezentował projekt nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który może zrewolucjonizować podejście do L4. Jedna z najbardziej zaskakujących zmian? Możliwość pracy u drugiego pracodawcy w trakcie zwolnienia lekarskiego.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie zmiany wprowadza nowelizacja przepisów dotyczących zwolnień lekarskich (L4).
- Kiedy możliwe będzie legalne wykonywanie pracy podczas L4 bez utraty zasiłku.
- Jakie czynności będą uznawane za niezgodne z celem zwolnienia.
- Jakie nowe uprawnienia uzyska ZUS w zakresie kontroli prawidłowości wykorzystywania L4.
L4 – przywilej z obowiązkami
Prawo do zasiłku chorobowego przysługuje osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym. W przypadku umowy o pracę jest ono obowiązkowe. Osoby na umowie zleceniu muszą do ubezpieczenia przystąpić dobrowolnie. Warto też pamiętać o tzw. okresie wyczekiwania – odpowiednio 30 lub 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia.
Jednocześnie L4 nie oznacza „aresztu domowego”. Jednak celem zwolnienia jest leczenie – co nie zawsze jest przestrzegane. Wakacje, remonty, praca „na czarno” – lista nadużyć rośnie. Pracownik przyłapany na wykorzystywaniu zwolnienia niezgodnie z jego celem może stracić zasiłek, a nawet zostać zwolniony dyscyplinarnie.
Po co zmiany? Rząd chce urealnić przepisy
Nowelizacja, nad którą pracuje Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, ma ujednolicić interpretację przepisów i ograniczyć nadużycia. Obecne regulacje nie precyzują bowiem, czym dokładnie jest „praca zarobkowa” czy „aktywność niezgodna z celem zwolnienia”. Skutkiem tego są liczne spory i niepewność pracowników.
Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych znajduje się już w wykazie prac legislacyjnych rządu (poz. UD114).
Definicje, które zmienią wszystko
Nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadza po raz pierwszy precyzyjne definicje kluczowych pojęć związanych ze zwolnieniem lekarskim. Dzięki nim pracownicy i pracodawcy zyskają jasność, jakie działania podczas L4 są dozwolone, a jakie mogą skutkować utratą prawa do zasiłku.
Praca zarobkowa
Nowelizacja wprowadza definicję pracy zarobkowej:
Każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności; istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.
W praktyce oznacza to, że nawet freelance, umowa zlecenie czy działalność gospodarcza mogą zostać uznane za pracę zarobkową – jeśli nie są incydentalne.
Aktywność niezgodna z celem zwolnienia
Za taką aktywność uznane będą wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia albo rekonwalescencji, „z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.”
Zatem zakupy, wyjście do apteki czy opieka nad dzieckiem nie będą już podstawą do odebrania świadczenia. Nowe przepisy mają też zapobiegać nieuzasadnionej utracie zasiłku za drobne, codzienne aktywności.
Praca u drugiego pracodawcy? Będzie możliwa
Największą rewolucją jest zmiana zasad dotyczących pracy u innego pracodawcy w trakcie L4. Obecnie każda praca zarobkowa – niezależnie od miejsca – w trakcie pobierania zasiłku chorobowego skutkuje jego utratą. Projekt nowelizacji przewiduje jednak, że ubezpieczeni zatrudnieni w kilku miejscach będą mogli – na swój wniosek – kontynuować pracę u drugiego pracodawcy, o ile charakter tej pracy nie koliduje z procesem leczenia.
Przykład:
Chirurg z kontuzjowanym nadgarstkiem nie może operować, ale może prowadzić zajęcia dydaktyczne. Dziennikarz radiowy z chrypką może pisać teksty. Warunkiem jest, by lekarz orzecznik uznał, że drugi typ pracy jest możliwy mimo choroby.
Dodatkowo nowe przepisy wskazują, że przy co najmniej dwóch tytułach ubezpieczenia niezdolność do pracy może dotyczyć tylko jednego z nich. Pracownik musi jednak poinformować drugiego pracodawcę o wystawionym zwolnieniu.
Kontrola L4 – więcej uprawnień dla ZUS i pracodawców
Projekt doprecyzowuje również zasady kontroli. Zgodnie z nowymi zapisami:
Kontrola jest dokonywana z wykorzystaniem środków adekwatnych i proporcjonalnych do celu kontroli, z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz innych osób przebywających w miejscu kontroli oraz w sposób wolny od ryzyka pogorszenia się stanu zdrowia osoby kontrolowanej i zakłócania procesu leczenia lub rekonwalescencji.
ZUS zyska także prawo do kontrolowania osób po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego – np. po zakończeniu zatrudnienia.
Co jeszcze zawiera projekt?
Projekt nowelizacji nie ogranicza się wyłącznie do doprecyzowania definicji czy zasad pracy podczas L4. Zawiera także szereg dodatkowych rozwiązań, które mają ujednolicić praktykę orzeczniczą i zwiększyć skuteczność systemu kontroli zwolnień lekarskich.
- Możliwość pracy zdalnej podczas L4, jeśli pozwala na to stan zdrowia i uzyska się zgodę lekarza.
- Ujednolicenie zasad orzecznictwa lekarskiego, m.in. przy przyznawaniu renty, dodatków pielęgnacyjnych czy renty socjalnej.
- Ograniczenie nadużyć i precyzyjniejsze egzekwowanie prawa, dzięki lepszym narzędziom kontrolnym.
Co oznacza to dla pracowników i pracodawców?
Planowane zmiany w przepisach o zwolnieniach lekarskich wpłyną zarówno na codzienne funkcjonowanie pracowników, jak i obowiązki pracodawców. Dla jednych oznaczają większą elastyczność i bezpieczeństwo, dla drugich – konieczność dostosowania procedur i większą odpowiedzialność w nadzorze nad wykorzystaniem L4.
Korzyści dla pracowników:
- Możliwość legalnej pracy u drugiego pracodawcy bez utraty zasiłku.
- Mniejsze ryzyko utraty świadczenia z powodu drobnych aktywności.
- Lepsza ochrona prywatności i zdrowia podczas kontroli.
- Potencjalna zgoda na pracę zdalną w czasie L4 – przy łagodnych schorzeniach.
Wyzwania dla pracodawców:
- Konieczność uważnego monitorowania przypadków pracy w czasie L4.
- Większa odpowiedzialność za informowanie o okresach niezdolności do pracy.
- Ryzyko sporów interpretacyjnych – konieczna będzie ścisła współpraca z lekarzami i ZUS.
Kiedy zmiany wejdą w życie?
Rząd przyjął projekt przepisów, dokument trafi do Sejmu. Dopiero po uchwaleniu i podpisie Prezydenta oraz publikacji w Dzienniku Ustaw nowe przepisy zaczną obowiązywać. Termin wejścia w życie będzie zależeć od tempa prac legislacyjnych i ewentualnego vacatio legis.
Rządowe propozycje zmian w zasadach zwolnień lekarskich mają potencjał, by znacząco zmienić praktykę ich wykorzystywania. Nowe przepisy z jednej strony odpowiadają na realia rynku pracy i oczekiwania pracowników, z drugiej – mają ukrócić nadużycia i zwiększyć skuteczność kontroli. Choć wiele zależy od ostatecznego kształtu ustawy, już dziś warto przygotować się na nowe obowiązki i możliwości związane z korzystaniem z L4.
Skąd potrzeba zmian w systemie L4 i dlaczego właśnie teraz?
Skala wykorzystania zwolnień lekarskich w Polsce osiągnęła rekordowy poziom – tylko w 2024 roku Polacy przebywali na L4 przez ponad 290 milionów dni, co kosztowało budżet państwa niemal 30 miliardów złotych. To ogromne obciążenie dla systemu ubezpieczeń społecznych, które skłoniło rząd do podjęcia zdecydowanych działań.
Zarówno ZUS, jak i Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od miesięcy alarmują, że znacząca część zwolnień może być nadużywana. W szczególności po pandemii COVID-19 zauważalny jest wzrost liczby krótkich, powtarzalnych L4, często wystawianych zdalnie. Według analiz resortu nawet 15% wystawionych zwolnień może budzić wątpliwości co do zgodności z ich rzeczywistym celem – czyli leczeniem i rekonwalescencją.
Nowelizacja ma być odpowiedzią na zmieniające się realia rynku pracy i modelu opieki zdrowotnej po pandemii. Rząd chce nie tylko ograniczyć patologie, ale też zwiększyć odpowiedzialność lekarzy oraz zapewnić pracownikom jasność przepisów – tak, aby z jednej strony ułatwić uczciwe korzystanie z L4, a z drugiej uszczelnić system przed nadużyciami.
Główne wnioski
- Nowe przepisy dopuszczają pracę podczas L4 – pracownik będzie mógł legalnie pracować u drugiego pracodawcy, jeśli charakter tej pracy nie utrudnia leczenia, a lekarz orzecznik wyrazi na to zgodę.
- Definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia zostały doprecyzowane – ograniczy to ryzyko błędnych interpretacji i utraty świadczeń z błahych powodów.
- ZUS zyska większe uprawnienia kontrolne – w tym możliwość kontroli po ustaniu ubezpieczenia oraz obowiązek prowadzenia kontroli w sposób proporcjonalny i bezpieczny dla zdrowia chorego.
- Zmiany zwiększą elastyczność dla pracowników i odpowiedzialność dla pracodawców – system ma być bardziej realistyczny, ale też skuteczniejszy w wykrywaniu nadużyć.
Źródło:
- opracowanie własne, TVN24, INFOR PL, WP Wiadomości
