Ministerstwo Zdrowia zaproponowało złagodzenie przepisów karnych dotyczących odpowiedzialności za narażenie innych osób na zakażenie HIV. Zmiany miałyby objąć nie tylko wysokość kar, ale również sposób redakcji przepisu, tak by uniknąć stygmatyzacji. Jednak Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego wskazuje na liczne problemy merytoryczne i legislacyjne w zaproponowanej wersji nowelizacji.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie zmiany w art. 161 k.k. zaproponowało Ministerstwo Zdrowia i czego one dotyczą.
- Dlaczego Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego skrytykowała projekt nowelizacji.
- Co oznacza odejście od kazuistycznego ujęcia w przepisach dotyczących HIV.
- Jak obecne przepisy karne wypadają na tle innych przestępstw zagrożenia zdrowia lub życia.
Propozycja Ministerstwa Zdrowia
Resort zdrowia chce, aby art. 161 kodeksu karnego został zaktualizowany w duchu nowoczesnych realiów klinicznych i prawnych. Kluczowe postulaty to:
- odejście od literalnego wskazania wirusa HIV w przepisie na rzecz ogólnej formuły obejmującej wszystkie groźne choroby zakaźne,
- złagodzenie kar – m.in. obniżenie górnego wymiaru kary w § 3 art. 161 k.k. z 10 do 5 lat,
- redukcja kazuistyczności na rzecz bardziej uniwersalnego brzmienia przepisu.
Nowe brzmienie miałoby dotyczyć nie tylko HIV, ale również innych chorób zakaźnych, w tym ciężkich, nieuleczalnych lub realnie zagrażających życiu.
Krytyka Komisji Kodyfikacyjnej
W opublikowanej opinii Komisja Kodyfikacyjna wskazuje, że propozycja resortu nie jest wewnętrznie spójna. Argumenty przemawiające za zmianami mogą być – zdaniem ekspertów – podstawą do dekryminalizacji, a nie jedynie złagodzenia sankcji. To prowadzi do poważnych pytań o rzeczywiste intencje zmian.
W ocenie Komisji nie sposób uzasadnić wyjątkowego traktowania wirusa HIV w stosunku do innych zakażeń objętych zakresem ustawy o chorobach zakaźnych. Wskazano, że nadal brak jest „jednoznacznych i zarazem wystarczająco silnych racji” dla zmniejszenia odpowiedzialności karnej akurat w przypadku HIV.
Kontekst legislacyjny: luka między przepisami
Obecne brzmienie art. 161 §1 k.k. wskazuje literalnie na HIV, mimo że ustawa o chorobach zakaźnych posługuje się odmienną terminologią i klasyfikacją. Eksperci zwracają uwagę, że po zmianach z 2022 roku nie ma już uzasadnienia, by osobno wyróżniać HIV w kodeksie karnym. Jednak propozycja Ministerstwa Zdrowia nie rozwiązuje tego problemu w sposób jednoznaczny.
Wprost przeciwnie – jak podkreśla Komisja – zaproponowane sformułowanie może wywołać wątpliwości, czy narażenie na zakażenie HIV w ogóle mieści się w nowej definicji. W efekcie może to prowadzić do niezamierzonych skutków, np. dezaktualizacji ochrony prawnej ofiar.
Sankcje: niespójności systemowe
Eksperci od prawa karnego zwracają uwagę, że obecne przepisy są nieadekwatne wobec innych norm kodeksu. Na przykład:
- umyślne narażenie na chorobę weneryczną obecnie podlega karze od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności,
- podczas gdy umyślne narażenie na utratę życia (art. 160 §1 k.k.) zagrożone jest karą do 3 lat.
Z kolei za narażenie wielu osób – np. poprzez świadome roznoszenie zakażeń – kodeks przewiduje wyższą sankcję niż za umyślne spowodowanie zagrożenia epidemiologicznego (art. 165 k.k.). Tego rodzaju niespójności podważają logikę systemu sankcji i są – zdaniem Komisji – efektem legislacyjnego pośpiechu z okresu pandemii.
Konkluzje i rekomendacje ekspertów
Komisja Kodyfikacyjna nie wyklucza potrzeby zmiany art. 161 k.k., ale stanowczo podkreśla, że projekt Ministerstwa Zdrowia nie spełnia podstawowych wymogów legislacyjnych:
- jest niespójny z ustawą o chorobach zakaźnych,
- nie odpowiada standardom redakcyjnym kodeksu karnego,
- nie niweluje istniejących problemów interpretacyjnych,
- może prowadzić do niezamierzonych skutków prawnych i społecznych.
Zdaniem ekspertów, niezbędna jest głęboka, spójna i przejrzysta nowelizacja – poprzedzona rozstrzygnięciem zakresu kryminalizacji i oparciem się na jednolitej terminologii medyczno-prawnej.
Główne wnioski
- Minister Zdrowia zaproponował złagodzenie kar za narażenie na HIV oraz zmianę redakcji art. 161 §1 k.k., by usunąć literalne wskazanie „wirus HIV”.
- Komisja Kodyfikacyjna oceniła projekt krytycznie, wskazując na brak spójności z ustawą o chorobach zakaźnych i ryzyko niejasności interpretacyjnych.
- Eksperci uznali, że obecne przepisy są niespójne systemowo – narażenie na chorobę weneryczną grozi dziś surowszą karą niż np. narażenie na utratę życia.
- Zmiany są możliwe, ale wymagają głębokiej i precyzyjnej nowelizacji, spójnej z innymi aktami prawnymi i jednoznacznie określającej zakres kryminalizacji.
Źródło:
- Ministerstwo Sprawiedliwości
