Globalny rynek żywności ultraprzetworzonej dynamicznie się rozrasta, a jej udział w codziennych dietach przekracza już 50% w państwach o wysokich dochodach. Najnowsza seria trzech artykułów opublikowanych w The Lancet przez 43 ekspertów z całego świata jednoznacznie wskazuje: rosnąca dominacja żywności ultraprzetworzonej (UPF) nie jest już wyłącznie problemem dietetycznym, ale poważnym zagrożeniem dla zdrowia publicznego wymagającym natychmiastowej, globalnej interwencji politycznej.
Eksperci podkreślają, że dostępne dowody naukowe są wystarczająco silne, by rozpocząć działania bez czekania na kolejne badania. W ich ocenie nie chodzi wyłącznie o indywidualne wybory konsumentów – kluczowe znaczenie ma skala wpływu korporacji spożywczych oraz brak odpowiednich regulacji.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak żywność ultraprzetworzona wpływa na zdrowie i jakie konkretne choroby zostały powiązane z wysokim spożyciem UPF.
- Dlaczego eksperci The Lancet apelują o globalne działania polityczne i jakie mechanizmy rynkowe napędzają rosnącą konsumpcję UPF.
- Jakie regulacje – od podatków po etykiety front-of-pack – mogą skutecznie ograniczyć udział UPF w diecie.
- W jaki sposób korporacje UPF wpływają na politykę zdrowotną i dlaczego ich działania stanowią jedną z głównych barier w reformie systemu żywnościowego.
UPF wypiera tradycyjne wzorce żywieniowe i pogarsza jakość diety
Pierwszy artykuł z serii The Lancet analizuje ponad dekadę badań nad wpływem UPF na zdrowie człowieka. Wykazuje, że żywność ultraprzetworzona stopniowo wypiera świeże i minimalnie przetworzone produkty, a konsekwencje tego procesu są coraz lepiej udokumentowane. Profesor Carlos Monteiro z Uniwersytetu w São Paulo podkreśla:
Rosnące spożycie żywności ultraprzetworzonej zmienia diety na całym świecie, wypierając świeżą i minimalnie przetworzoną żywność i posiłki. Ta zmiana w tym, co ludzie jedzą, jest napędzana przez potężne globalne korporacje, które generują ogromne zyski, priorytetowo traktując produkty ultraprzetworzone, wspierane przez rozległy marketing i lobbing polityczny, aby powstrzymać skuteczną politykę zdrowia publicznego wspierającą zdrowe odżywianie.
Dane przytoczone w serii są alarmujące:
- udział UPF w diecie potroił się w Hiszpanii i Chinach,
- w Meksyku i Brazylii wzrósł ponad dwukrotnie,
- w USA i Wielkiej Brytanii utrzymuje się od lat powyżej 50%.
Systematyczny przegląd 104 badań wykazał, że aż 92 z nich wiązały wysokie spożycie UPF ze zwiększonym ryzykiem chorób przewlekłych. W metaanalizach potwierdzono powiązania m.in. z otyłością, cukrzycą typu 2, chorobami układu krążenia, depresją i przedwczesną śmiercią. Profesor Mathilde Touvier z Inserm ostrzega
Chociaż zdrowa debata na temat UPF w społeczności naukowej jest mile widziana, należy odróżnić ją od prób podważania obecnych dowodów przez grupy interesu. Coraz liczniejsze badania sugerują, że diety bogate w żywność ultraprzetworzoną szkodzą zdrowiu na całym świecie i uzasadniają potrzebę podjęcia działań politycznych.
Mechanizmy zagrożeń
UPF – zgodnie z klasyfikacją NOVA – to produkty skomponowane głównie z przemysłowych składników, takich jak syrop glukozowo-fruktozowy, izolaty białkowe, uwodornione oleje czy emulgatory. Ich podstawową funkcją jest zastępowanie tradycyjnych posiłków i maksymalizacja zysków korporacyjnych dzięki niskim kosztom produkcji. Z badań wynika, że UPF:
- sprzyja przejadaniu się ze względu na hiper-smakowitość,
- ma niską wartość odżywczą,
- zwiększa narażenie na dodatki i zanieczyszczenia chemiczne,
- zaburza mechanizmy sytości.
Eksperci ostrzegają, że UPF to nie tylko problem kaloryczności – to problem systemowy, obejmujący skład, przetwarzanie, marketing i komercjalizację.
UPF jako produkt gospodarki napędzanej zyskiem – rola korporacji
Trzeci artykuł z serii The Lancet opisuje, jak globalne korporacje UPF napędzają konsumpcję i blokują regulacje. Profesor Simon Barquera z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego w Meksyku mówi wprost:
Za globalnym wzrostem popularności żywności ultraprzetworzonej stoją potężne korporacje, a nie wybory jednostek. Za pośrednictwem grup interesu korporacje te często przedstawiają się jako część rozwiązania, ale ich działania opowiadają inną historię – skoncentrowaną na ochronie zysków i sprzeciwianiu się skutecznym regulacjom.
UPF to najbardziej dochodowy segment globalnej branży spożywczej – wartość sprzedaży szacuje się na 1,9 biliona dolarów rocznie. Firmy te odpowiadają za ponad połowę wypłat dla akcjonariuszy wszystkich notowanych globalnie przedsiębiorstw z branży żywnościowej. Artykuł ujawnia również stosowane taktyki:
- lobbing polityczny,
- finansowanie kampanii,
- procesy sądowe mające opóźniać regulacje,
- tworzenie pozornie niezależnych grup interesu,
- wpływanie na debaty naukowe.
Profesor Karen Hoffman (Uniwersytet Witwatersrand) dodaje:
Tak jak dekady temu stawiliśmy czoła przemysłowi tytoniowemu, tak teraz potrzebujemy odważnej, skoordynowanej, globalnej reakcji, aby ograniczyć nadmierną władzę korporacji UPF i zbudować systemy żywnościowe, które priorytetowo traktują zdrowie i dobre samopoczucie ludzi.
Jak wygląda proponowana globalna reforma polityki żywnościowej?
Drugi artykuł z serii The Lancet proponuje kompleksowe działania regulacyjne, obejmujące:
- obowiązkowe oznaczenia UPF na przodzie opakowań,
- ograniczenie marketingu – przede wszystkim skierowanego do dzieci,
- wprowadzenie podatków na wybrane UPF,
- zakaz sprzedaży UPF w instytucjach publicznych,
- ograniczenia przestrzeni półkowej w supermarketach,
- finansowanie dostępu do świeżej żywności dla rodzin o niskich dochodach.
Profesor Barry Popkin podkreśla, że etykiety powinny uwzględniać nie tylko cukier, tłuszcz i sól, ale także markery UPF, takie jak: „barwniki, aromaty i substancje słodzące”. Profesor Camila Corvalan apeluje natomiast:
Aby sprostać temu wyzwaniu, rządy muszą podjąć działania i wprowadzić odważne, skoordynowane działania polityczne – od umieszczania znaczników UPF na etykietach z przodu opakowań po ograniczanie marketingu i wprowadzanie podatków na te produkty w celu sfinansowania większego dostępu do niedrogiej, pożywnej żywności.
Eksperci podkreślają, że zmiana diety globalnej nie może opierać się wyłącznie na edukowaniu konsumentów – potrzebne są systemowe interwencje.
Krytyka i odpowiedź przemysłu
Przedstawiciele przemysłu spożywczego kontestują wnioski ekspertów. International Food and Beverage Alliance zwraca uwagę: „Zalecenia dotyczące polityki i działań rzeczniczych zawarte w tej serii wykraczają daleko poza dostępne dowody”.
Sektor argumentuje, że zakazy i podatki mogą ograniczyć dostępność tanich produktów spożywczych. Eksperci z The Lancet odpowiadają jednak, że jednocześnie należy inwestować w tanią, zdrową żywność – a brak działań doprowadzi do dalszego wzrostu zachorowalności na choroby przewlekłe.
UPF a zdrowie publiczne – ostateczny sygnał alarmowy
Dr Phillip Baker podsumowuje:
Obecnie żyjemy w świecie, w którym nasze opcje żywnościowe są coraz bardziej zdominowane przez UPF, co przyczynia się do wzrostu globalnego poziomu otyłości, cukrzycy i złego stanu zdrowia psychicznego. Nasza Seria podkreśla, że możliwa jest inna ścieżka – taka, w której rządy skutecznie regulują, społeczności mobilizują się, a zdrowsza dieta jest dostępna i przystępna cenowo dla wszystkich.
Seria artykułów jednoznacznie wskazuje: to nie jednostka, lecz globalny system żywnościowy wymaga reformy.
Główne wnioski
- Dowody naukowe są jednoznaczne – 92 z 104 analizowanych badań wykazało zwiększone ryzyko chorób przewlekłych przy wysokim spożyciu UPF, w tym otyłości, cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych.
- Korporacje UPF napędzają globalne spożycie – roczna sprzedaż sięga 1,9 bln dolarów, a agresywny marketing i lobbing skutecznie blokują regulacje chroniące zdrowie publiczne.
- Eksperci apelują o natychmiastowe, skoordynowane działania – w tym wprowadzenie podatków na UPF, ograniczenie marketingu do dzieci, obowiązkowe oznaczenia na etykietach oraz zakazy UPF w instytucjach publicznych.
- Zmiana nie może opierać się wyłącznie na konsumentach – konieczne są reformy systemowe, które zwiększą dostępność świeżej żywności i ograniczą dominację produktów ultraprzetworzonych.
Źródło:
- https://www.thelancet.com/series-do/ultra-processed-food
