Świadomość znaczenia wczesnego wykrywania nowotworów w Polsce rośnie, jednak wciąż nie przekłada się ona na rzeczywiste działania profilaktyczne. Najnowsze wyniki badania zrealizowanego w ramach programu Onkoedukator pokazują wyraźny paradoks: większość osób deklaruje, że wie, jak ważne są badania przesiewowe, ale jednocześnie tylko część regularnie z nich korzysta. Analiza przeprowadzona na ponad 2200 mieszkańcach Dolnego Śląska i województwa świętokrzyskiego wskazuje, że największą barierą w profilaktyce onkologicznej nie jest brak wiedzy, lecz brak jasnych informacji i impulsu do działania.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego mimo wysokiej świadomości zdrowotnej wielu Polaków nie wykonuje badań przesiewowych, choć wie, że wczesne wykrycie nowotworu zwiększa szanse leczenia.
- Jakie bariery najczęściej powstrzymują ludzi przed skorzystaniem z profilaktyki onkologicznej, w tym brak informacji, trudności organizacyjne i obawy przed wynikiem.
- Jakie wnioski przyniosło badanie programu Onkoedukator, przeprowadzone na reprezentatywnej próbie ponad 2200 mieszkańców Dolnego Śląska i województwa świętokrzyskiego.
- Dlaczego lokalni onkoedukatorzy mogą odegrać kluczową rolę w zwiększaniu udziału społeczeństwa w badaniach profilaktycznych.
Badanie Onkoedukator – jak zostało przeprowadzone
Pierwszy etap badania przeprowadzono metodą wywiadów telefonicznych (CATI) na reprezentatywnej próbie ponad 2200 dorosłych mieszkańców Dolnego Śląska i województwa świętokrzyskiego. W badaniu uczestniczyły osoby, które wcześniej nie były diagnozowane onkologicznie. Celem analizy było nie tylko sprawdzenie poziomu wiedzy na temat profilaktyki nowotworowej, lecz przede wszystkim zrozumienie:
- postaw wobec badań przesiewowych,
- barier utrudniających ich wykonanie,
- mechanizmów decyzyjnych wpływających na korzystanie z profilaktyki.
Wyniki badania stanowią część szerszego projektu realizowanego przez Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii (DCOPiH) we współpracy ze Świętokrzyskim Centrum Onkologii oraz partnerami społecznymi. Zebrane dane mają pomóc w projektowaniu skuteczniejszych programów badań przesiewowych oraz wspierać tworzenie polityk zdrowotnych zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnokrajowym.
Paradoks profilaktyki: świadomość nie zawsze oznacza działanie
Jednym z najbardziej wyrazistych wniosków badania jest duża rozbieżność między deklaracjami, a praktyką. Ponad 90 proc. respondentów deklaruje, że zdaje sobie sprawę, iż nowotwór wykryty we wczesnym stadium daje znacznie większe szanse na skuteczne leczenie. Jednocześnie badani powszechnie uznają badania przesiewowe – takie jak mammografia, cytologia czy kolonoskopia – za potrzebne i skuteczne.
Mimo tego znaczna część ankietowanych nie wykonuje badań profilaktycznych regularnie. Wielu respondentów wskazało, że nigdy nie otrzymało zaproszenia na badania przesiewowe, nawet jeśli należało do grupy objętej programami profilaktycznymi. Wyjątek stanowią zaproszenia na mammografię, które częściej docierają do kobiet w odpowiedniej grupie wiekowej.
Istotnym problemem jest również brak wiedzy o tym, gdzie dokładnie można wykonać badania w najbliższej okolicy. W efekcie decyzja o wykonaniu badań jest odkładana na później, mimo świadomości ich znaczenia. Jak podkreśla Paweł Zawadzki, zastępca dyrektora ds. rozwoju DCOPiH i inicjator programu Onkoedukator:
To nie jest problem braku wiedzy, tylko braku jej przełożenia na konkretne działanie. Badanie pokazuje, że wiele osób czeka na impuls: jasną informację, konkretne wskazanie miejsca, a bardzo często na rozmowę z kimś, do kogo ma zaufanie.
Bariery w profilaktyce są częściej życiowe niż medyczne
Badanie wskazuje, że przeszkody w korzystaniu z badań przesiewowych rzadko wynikają z braku zaufania do medycyny. Znacznie częściej pojawiają się bariery związane z codziennym funkcjonowaniem, takie jak:
- długi czas oczekiwania na badanie,
- trudność w dopasowaniu terminu do pracy lub obowiązków domowych,
- niejasne lub rozproszone informacje o programach profilaktycznych,
- obawy przed badaniem lub jego wynikiem.
Ponad 80 proc. respondentów zadeklarowało, że skorzystałoby z badań, gdyby otrzymało jasną i konkretną informację o miejscu ich wykonania. Wyniki pokazują także duże znaczenie rekomendacji ze strony lekarzy lub osób cieszących się zaufaniem w społeczności lokalnej. Podobnie działa lokalna komunikacja zdrowotna – kampanie informacyjne prowadzone blisko mieszkańców zwiększają gotowość do podjęcia działań profilaktycznych.
Różnice pokoleniowe w wiedzy o profilaktyce nowotworów
Analiza wyników badania ujawnia wyraźne różnice między grupami wiekowymi. Osoby starsze częściej deklarują kontakt z zaproszeniami na badania przesiewowe oraz większą znajomość programów profilaktycznych. Natomiast młodsze grupy – mimo wysokiej świadomości ogólnego znaczenia profilaktyki – rzadziej potrafią wskazać konkretne informacje dotyczące:
- wieku rozpoczęcia badań profilaktycznych,
- zakresu świadczeń dostępnych w programach przesiewowych,
- częstotliwości wykonywania badań.
Widoczne są także różnice w wiedzy dotyczącej konkretnych nowotworów. Najwyższy poziom świadomości dotyczy raka piersi – zarówno w zakresie objawów, jak i badań profilaktycznych. Największe luki informacyjne pojawiają się natomiast w przypadku raka jelita grubego. Mniej niż połowa badanych potrafiła prawidłowo wskazać wiek, w którym należy rozpocząć regularne badania przesiewowe.
Onkoedukator – profilaktyka oparta na lokalnej rozmowie
Wyniki badania pokazują, że skuteczna profilaktyka onkologiczna wymaga czegoś więcej niż ogólnopolskich kampanii informacyjnych. Kluczową rolę odgrywają:
- bezpośredni kontakt z mieszkańcami,
- prosty i zrozumiały język komunikacji,
- możliwość zadawania pytań w bezpiecznej atmosferze.
Jak podkreśla dr n. med. Leszek Smorąg:
Onkoedukatorzy odpowiadają dokładnie na te potrzeby – podkreśla dr n. med. Leszek Smorąg, kierownik Zakładu Profilaktyki Onkologicznej Świętokrzyskiego Centrum Onkologii. – To osoby, które pomagają przejść od „wiem, że powinienem” do „wiem, co zrobić i gdzie się zgłosić”. Dzięki nim profilaktyka zyskuje ludzki wymiar i staje się częścią codziennych wyborów zdrowotnych.
Program Onkoedukator – profilaktyka oparta na danych
Wyniki pierwszego etapu badania stanowią fundament dla dalszego rozwoju programu Onkoedukator. Na podstawie zgromadzonych danych przygotowywane są kolejne działania, które mają poprawić dostęp do informacji o badaniach profilaktycznych. Wśród planowanych inicjatyw znajdują się m.in.:
- szkolenia lokalnych liderów zdrowia,
- materiały edukacyjne dotyczące profilaktyki onkologicznej,
- narzędzia ułatwiające mieszkańcom orientację w systemie badań przesiewowych.
Jednym z głównych elementów programu jest budowa sieci onkoedukatorów, czyli zaufanych osób z lokalnych społeczności. Ich zadaniem będzie prowadzenie rozmów o zdrowiu, przełamywanie barier związanych z profilaktyką oraz wskazywanie konkretnych możliwości wykonania badań.
Projekt wpisuje się w cele Roku Profilaktyki Zdrowotnej ustanowionego przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, podkreślając znaczenie systemowych działań na rzecz wzmacniania świadomości zdrowotnej społeczeństwa.
Trwa rekrutacja do programu Onkoedukator
Program otwiera się również na osoby aktywne społecznie, które chcą wspierać działania profilaktyczne w swoich miejscowościach. Do udziału zaproszeni są m.in.:
- sołtysi,
- nauczyciele,
- strażacy,
- bibliotekarki,
- członkinie kół gospodyń wiejskich,
- liderzy lokalnych społeczności.
Uczestnicy programu otrzymają szkolenia, materiały edukacyjne oraz stałe wsparcie ekspertów Dolnośląskiego Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii oraz Świętokrzyskiego Centrum Onkologii. Szczegółowe informacje dotyczące programu oraz formularz zgłoszeniowy dostępne są na stronie www.onkoedukator.pl.
Główne wnioski
- Ponad 90% respondentów wie, że wczesne wykrycie nowotworu znacząco zwiększa szanse skutecznego leczenia, jednak wiedza ta nie zawsze przekłada się na regularne wykonywanie badań przesiewowych.
- Największą barierą w profilaktyce nie jest brak zaufania do medycyny, lecz czynniki organizacyjne: brak jasnej informacji, gdzie wykonać badanie, trudność w dopasowaniu terminu oraz długi czas oczekiwania.
- Ponad 80% badanych deklaruje gotowość wykonania badań, jeśli otrzyma konkretną informację o miejscu i sposobie skorzystania z programu profilaktycznego.
- Program Onkoedukator, realizowany przez Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii oraz Świętokrzyskie Centrum Onkologii, zakłada stworzenie sieci lokalnych liderów zdrowia wspierających mieszkańców w dostępie do badań przesiewowych.
