Choroby układu krążenia – objawy, leczenie, rodzaje i skala problemu

Choroby układu krążenia (choroby sercowo-naczyniowe) pozostają najczęstszą przyczyną zgonów i niepełnosprawności na świecie oraz główną determinantą zdrowia populacyjnego w krajach o różnym stopniu rozwoju. Wyniki globalnych analiz wskazują, że schorzenia te stanowią nawet około jednej trzeciej wszystkich zgonów na świecie, dominując nad nowotworami i chorobami układu oddechowego. W Polsce ten profil epidemiologiczny utrzymuje się od wielu lat, co przekłada się na ogromne obciążenie kliniczne i systemowe.

Z tego artykułu dowiesz się…

• Jakie dane epidemiologiczne opisują skalę chorób układu krążenia w Polsce i na świecie oraz jak duży jest ich udział w śmiertelności ogólnej.
• Jakie są najważniejsze rodzaje chorób sercowo-naczyniowych oraz ich charakterystyczne objawy kliniczne.
• Jakie mechanizmy patofizjologiczne i czynniki ryzyka warunkują rozwój tych schorzeń.
• Jak wygląda współczesne leczenie i postępowanie terapeutyczne, w tym zarówno interwencje farmakologiczne, jak i inwazyjne oraz modifikacja stylu życia.

Choroby układu krążenia: skala problemu w Polsce i na świecie 

Choroby układu krążenia (cardiovascular diseases – CVD, choroby sercowo-naczyniowe) pozostają najczęstszą przyczyną zgonów na świecie i jednym z największych wyzwań dla systemów ochrony zdrowia. Ich znaczenie nie ogranicza się wyłącznie do śmiertelności – równie istotne są przewlekła niepełnosprawność, hospitalizacje oraz koszty społeczne i ekonomiczne.

Dane globalne: śmiertelność i liczba chorych

Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) choroby sercowo-naczyniowe odpowiadają za około 20,5 mln zgonów rocznie, co stanowi blisko jedną trzecią wszystkich zgonów na świecie. W regionie europejskim WHO CVD odpowiadają za ponad 42% wszystkich zgonów, co czyni je dominującą przyczyną śmiertelności w tej części świata.

Globalne analizy epidemiologiczne wskazują, że liczba osób żyjących z chorobami układu krążenia przekracza 500 milionów, a w porównaniu z 1990 rokiem niemal się podwoiła. Wzrost ten wynika przede wszystkim ze starzenia populacji, urbanizacji, wzrostu częstości otyłości i cukrzycy oraz utrzymującej się wysokiej ekspozycji na czynniki ryzyka, takie jak nadciśnienie tętnicze czy dyslipidemia.

Warto podkreślić, że chociaż w wielu krajach wysokorozwiniętych obserwuje się spadek standaryzowanych współczynników umieralności, to bezwzględna liczba przypadków rośnie, co przekłada się na rosnące obciążenie systemów opieki zdrowotnej.

Choroby układu krążenia w Europie: szczególne obciążenie regionu

W Europie choroby układu krążenia są odpowiedzialne za około 3,9 mln zgonów rocznie, co oznacza, że co drugi zgon w niektórych krajach regionu ma podłoże sercowo-naczyniowe. W krajach Europy Środkowo-Wschodniej śmiertelność z powodu CVD pozostaje wyższa niż w Europie Zachodniej, co wiąże się m.in. z większą częstością czynników ryzyka, opóźnioną diagnostyką oraz nierównościami w dostępie do nowoczesnego leczenia.

Choroby układu krążenia w Polsce: epidemiologia i struktura zgonów

W Polsce choroby sercowo-naczyniowe od lat zajmują pierwsze miejsce w strukturze przyczyn zgonów. Według dostępnych danych odpowiadają one za około 36–37% wszystkich zgonów rocznie, a w 2021 r. liczba zgonów z powodu CVD wyniosła blisko 169 tys. przypadków. Struktura przyczyn zgonów w Polsce wskazuje, że:

• dominują choroba niedokrwienna serca i zawał mięśnia sercowego,
• istotny udział mają udary mózgu,
• rośnie znaczenie niewydolności serca jako końcowego stadium wielu schorzeń kardiologicznych.

Dodatkowo należy uwzględnić, że wraz ze starzeniem społeczeństwa liczba osób z przewlekłą niewydolnością serca, migotaniem przedsionków czy wielochorobowością sercowo-metaboliczną systematycznie wzrasta.

Hospitalizacje i obciążenie systemu spowodowane chorobami układu krążenia

Choroby układu krążenia są jedną z głównych przyczyn hospitalizacji w Polsce. Niewydolność serca odpowiada za znaczący odsetek przyjęć do oddziałów kardiologicznych i internistycznych, a częstość rehospitalizacji w tej grupie pacjentów jest wysoka. Ponadto, koszty leczenia CVD obejmują:

• świadczenia ambulatoryjne i hospitalizacyjne,
• procedury wysokospecjalistyczne (PCI, operacje kardiochirurgiczne),
• farmakoterapię przewlekłą,
• świadczenia rehabilitacyjne i opiekę długoterminową.

Raporty ekonomiczne wskazują, że koszty bezpośrednie i pośrednie chorób sercowo-naczyniowych stanowią istotne obciążenie dla budżetu publicznego oraz systemu ubezpieczeń społecznych.

Definicja i rodzaje chorób układu krążenia

Choroby układu krążenia, określane również jako choroby sercowo-naczyniowe (cardiovascular diseases, CVD), to szeroka grupa schorzeń obejmujących serce oraz tętnicze i żylne naczynia krwionośne. Wspólnym mianownikiem tych jednostek jest zaburzenie przepływu krwi, struktury lub funkcji układu sercowo-naczyniowego, prowadzące do niedokrwienia tkanek, przeciążenia hemodynamicznego bądź powikłań zakrzepowo-zatorowych. Do najczęstszych chorób układu krążenia zalicza się:

• choroby tętnic (np. miażdżyca, choroba niedokrwienna serca, udar niedokrwienny, przewlekłe niedokrwienie kończyn),
• choroby mięśnia sercowego i jego funkcji (niewydolność serca),
• zaburzenia rytmu serca,
• choroby zastawek,
• schorzenia układu żylnego (żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, niewydolność żylna).

Choroba niedokrwienna serca i zawał mięśnia sercowego

Choroba niedokrwienna serca (ChNS) wynika z ograniczenia przepływu wieńcowego na tle miażdżycy tętnic wieńcowych. Zwężenie światła naczynia prowadzi do niedotlenienia mięśnia sercowego, co klinicznie objawia się dławicą piersiową.

Najcięższą postacią jest zawał mięśnia sercowego, będący następstwem całkowitego zamknięcia tętnicy wieńcowej – najczęściej w wyniku pęknięcia blaszki miażdżycowej i powstania zakrzepu. Objawy zawału mięśnia sercowego obejmują:

• silny, uciskowy ból w klatce piersiowej,
• promieniowanie do lewej kończyny górnej, szyi lub żuchwy,
• duszność, potliwość, nudności.

Zawał serca jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga pilnej rewaskularyzacji (PCI).

Niewydolność serca

Niewydolność serca (łac. insufficiaentia cordis) to zespół kliniczny wynikający z niezdolności serca do zapewnienia odpowiedniego rzutu serca w stosunku do potrzeb metabolicznych organizmu. Może być następstwem choroby niedokrwiennej, nadciśnienia tętniczego, wad zastawkowych lub kardiomiopatii. Objawy niewydolności serca obejmują:

• duszność wysiłkową i spoczynkową,
• obrzęki kończyn dolnych,
• zmęczenie i ograniczenie tolerancji wysiłku.

W Polsce niewydolność serca stanowi jedną z głównych przyczyn hospitalizacji osób powyżej 65. roku życia.

Choroby naczyń mózgowych

Do tej grupy należy przede wszystkim udar mózgu (gr. stgr. ἀποπληξία – paraliż; łac. apoplexia cerebri, insultus cerebri), który dzieli się m.in. na udar niedokrwienny i krwotoczny mózgu. Najczęstszą postacią jest udar niedokrwienny, wynikający z zamknięcia tętnicy mózgowej przez zakrzep lub zator. Objawy pojawiają się nagle i obejmują:

• niedowład połowiczy,
• zaburzenia mowy,
• opadanie kącika ust,
• zaburzenia widzenia lub równowagi.

Choroby naczyń mózgowych są jedną z głównych przyczyn trwałej niepełnosprawności.

Nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze, hipertonia, hipertensja, AH (od ang. arterial hypertension) jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Przewlekle podwyższone ciśnienie prowadzi do uszkodzenia śródbłonka, przerostu lewej komory oraz przyspieszonego rozwoju miażdżycy. Często przebiega bezobjawowo, dlatego bywa określane jako „cichy zabójca”. Nieleczone zwiększa ryzyko:

• zawału serca,
• udaru mózgu,
• niewydolności serca,
• przewlekłej choroby nerek.

Zaburzenia lipidowe (np. duże stężenie cholesterolu)

Dyslipidemie, zwłaszcza podwyższone stężenie LDL-cholesterolu, są kluczowym czynnikiem rozwoju miażdżycy. Nadmiar cholesterolu odkłada się w ścianach naczyń tętniczych, prowadząc do tworzenia blaszek miażdżycowych. Zaburzenia lipidowe często nie dają objawów, jednak ich konsekwencje obejmują zwiększone ryzyko:

• choroby niedokrwiennej serca,
• udaru mózgu,
• przewlekłego niedokrwienia kończyn.

Miażdżyca

Miażdżyca tętnic (łac. atheromatosis, atherosclerosis) jest przewlekłym procesem zapalnym tętnic, prowadzącym do odkładania lipidów, proliferacji komórek mięśni gładkich i zwężenia światła naczynia. Stanowi podstawowy mechanizm patofizjologiczny większości chorób sercowo-naczyniowych.

Blaszka miażdżycowa może ulec destabilizacji i pęknięciu, co inicjuje proces zakrzepowy i ostre incydenty niedokrwienne.

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (ŻChZZ, ang. venous thromboembolism) obejmuje zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną. Powstaje na skutek triady Virchowa: zastój żylny, uszkodzenie śródbłonka i nadkrzepliwość.

Objawy zakrzepicy obejmują obrzęk i ból kończyny, natomiast zatorowość płucna może objawiać się nagłą dusznością, bólem w klatce piersiowej i spadkiem saturacji.

Wady zastawkowe serca

Wady zastawkowe serca mogą mieć charakter wrodzony lub nabyty (np. zwyrodnieniowy, reumatyczny). Najczęściej dotyczą zastawki aortalnej i mitralnej. Stenoza aortalna prowadzi do przeciążenia lewej komory, natomiast niedomykalność zastawek skutkuje cofaniem się krwi i stopniową niewydolnością serca.

Niewydolność żył i żylaki

Przewlekła niewydolność żylna (PNŻ, łac. insufficientia venorum chronica, ang. chronic venous insufficiency, CVI) wynika z zaburzenia funkcji zastawek żylnych i prowadzi do zastoju krwi w kończynach dolnych. Objawy PNŻ obejmują:

• uczucie ciężkości nóg,
• obrzęki,
• widoczne żylaki,
• w zaawansowanych stadiach owrzodzenia podudzi.

Chociaż rzadko bezpośrednio zagraża życiu, istotnie wpływa na jakość życia pacjentów.

Migotanie przedsionków 

Migotanie przedsionków (łac. fibrillatio atriorum FA, ang. atrial fibrillation, AF) jest najczęstszą utrwaloną arytmią i jednym z głównych czynników ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu. Charakteryzuje się:

• nieregularnym, często przyspieszonym rytmem serca,
• kołataniem serca,
• uczuciem zmęczenia lub dusznością.

Nieleczone zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych nawet kilkukrotnie.

Przewlekłe niedokrwienie kończyn (zazwyczaj dolnych)

Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych, nazywane też chorobą tętnic obwodowych kończyn dolnych, jest manifestacją uogólnionej miażdżycy. Zwężenie tętnic kończyn prowadzi do ograniczenia przepływu krwi. Objawy obejmują:

• chromanie przestankowe,
• ból spoczynkowy w zaawansowanym stadium,
• trudno gojące się owrzodzenia.

Stan ten wiąże się z wysokim ryzykiem amputacji oraz zwiększoną śmiertelnością sercowo-naczyniową.

Choroby układu krążenia – czynniki ryzyka i patogeneza

Zrozumienie mechanizmów prowadzących do rozwoju chorób układu krążenia ma kluczowe znaczenie dla skutecznej prewencji i leczenia. Współczesna kardiologia opiera się na modelu wieloczynnikowym, w którym czynniki środowiskowe, metaboliczne i genetyczne oddziałują na śródbłonek, mięsień sercowy oraz układ hemostazy przez wiele lat przed wystąpieniem pierwszego incydentu klinicznego.

Zgodnie z analizami epidemiologicznymi WHO i Global Burden of Disease, większość zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych jest związana z modyfikowalnymi czynnikami ryzyka, takimi jak nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia, cukrzyca, palenie tytoniu oraz otyłość.

Nadciśnienie tętnicze – kluczowy czynnik ryzyka

Nadciśnienie tętnicze, jest uznawane za najważniejszy pojedynczy czynnik ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych. Szacuje się, że odpowiada za znaczną część przypadków udaru mózgu i choroby niedokrwiennej serca w populacji europejskiej. Patofizjologicznie przewlekłe podwyższone ciśnienie prowadzi do:

• mechanicznego uszkodzenia śródbłonka,
• nasilenia stresu oksydacyjnego,
• przerostu i przebudowy lewej komory,
• przyspieszenia procesu miażdżycowego.

Uszkodzony śródbłonek traci właściwości przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe, co sprzyja adhezji leukocytów i agregacji płytek krwi.

Dyslipidemia i rola LDL-cholesterolu

Podwyższone stężenie LDL-cholesterolu (tzw. „złego cholesterolu”) jest bezpośrednio związane z rozwojem miażdżycy. Utlenione cząsteczki LDL są wychwytywane przez makrofagi w ścianie tętnicy, prowadząc do powstawania komórek piankowatych i tworzenia blaszki miażdżycowej. Proces ten obejmuje:

1. Akumulację lipidów w warstwie intima.
2. Migrację i proliferację komórek mięśni gładkich.
3. Powstawanie rdzenia lipidowego i czapy włóknistej.

Destabilizacja blaszki i jej pęknięcie inicjują kaskadę zakrzepową, prowadząc do zawału serca lub udaru. Redukcja LDL jest jednym z najlepiej udokumentowanych elementów prewencji wtórnej i pierwotnej CVD.

Cukrzyca i insulinooporność

Przewlekła hiperglikemia prowadzi do glikacji białek, dysfunkcji śródbłonka oraz aktywacji procesów prozapalnych. U pacjentów z cukrzycą obserwuje się:

• zwiększoną sztywność naczyń,
• nasilony stres oksydacyjny,
• większą skłonność do zakrzepicy.

Cukrzyca podwaja lub nawet potraja ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, a u wielu pacjentów współwystępuje z otyłością i nadciśnieniem.

Palenie tytoniu i czynniki środowiskowe

Dym tytoniowy zawiera substancje prozapalne i prozakrzepowe, które:

• uszkadzają śródbłonek,
• zwiększają lepkość krwi,
• nasilają agregację płytek,
• obniżają stężenie HDL.

WHO wskazuje, że znacząca część zgonów sercowo-naczyniowych jest związana z ekspozycją na tytoń oraz niekorzystne czynniki środowiskowe, w tym zanieczyszczenie powietrza.

Otyłość, brak aktywności i zespół metaboliczny

Nadmiar tkanki tłuszczowej, szczególnie trzewnej, sprzyja przewlekłemu stanowi zapalnemu oraz insulinooporności. Zespół metaboliczny – obejmujący otyłość brzuszną, nadciśnienie, dyslipidemię i hiperglikemię – działa synergistycznie, znacząco zwiększając ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Brak aktywności fizycznej dodatkowo pogarsza funkcję śródbłonka i zmniejsza wrażliwość insulinową.

Mechanizmy patofizjologiczne wspólne dla CVD

Wspólnym mianownikiem większości chorób układu krążenia jest przewlekły proces zapalny i dysfunkcja śródbłonka. Główne etapy obejmują:

• utratę równowagi między czynnikami wazodylatacyjnymi a wazokonstrykcyjnymi,
• zwiększoną przepuszczalność śródbłonka,
• aktywację komórek zapalnych,
• tworzenie zakrzepu w miejscu destabilizacji blaszki.

W niewydolności serca dodatkowo obserwuje się aktywację osi renina–angiotensyna–aldosteron oraz układu współczulnego, co prowadzi do niekorzystnej przebudowy mięśnia sercowego.

Interakcja czynników ryzyka – efekt kumulacji

W praktyce klinicznej rzadko występuje pojedynczy czynnik ryzyka. Zazwyczaj pacjent prezentuje kilka jednocześnie, co powoduje efekt multiplikacyjny, a nie addytywny. Na przykład współwystępowanie:

• nadciśnienia,
• cukrzycy,
• podwyższonego LDL,
• palenia tytoniu

wielokrotnie zwiększa ryzyko zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu.

Znaczenie prewencji w świetle danych epidemiologicznych

Analizy epidemiologiczne WHO i raportów globalnych wskazują, że znacząca część zgonów sercowo-naczyniowych jest potencjalnie możliwa do uniknięcia poprzez:

• skuteczną kontrolę ciśnienia tętniczego,
• redukcję LDL,
• zaprzestanie palenia,
• kontrolę glikemii,
• promocję aktywności fizycznej.

Oznacza to, że patogeneza chorób sercowo-naczyniowych jest w dużej mierze modyfikowalna, a odpowiednia interwencja może istotnie zmniejszyć obciążenie populacyjne.

Objawy chorób układu krążenia

Objawy, jakie dają choroby układu krążenia, są zróżnicowane i zależą od rodzaju schorzenia, jego zaawansowania oraz tempa narastania zmian hemodynamicznych. Co istotne, wiele chorób sercowo-naczyniowych przez długi czas może przebiegać bezobjawowo, a pierwszym klinicznym sygnałem bywa dopiero ostry incydent, taki jak zawał mięśnia sercowego czy udar mózgu. Z punktu widzenia praktyki klinicznej kluczowe jest wczesne rozpoznawanie objawów alarmowych oraz identyfikacja pacjentów z wysokim ryzykiem.

Objawy choroby niedokrwiennej serca i ostrych zespołów wieńcowych

Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból w klatce piersiowej o charakterze ucisku, gniecenia lub pieczenia, często promieniujący do lewej kończyny górnej, szyi, żuchwy lub pleców. Może mu towarzyszyć:

• duszność,
• zimne poty,
• nudności i wymioty,
• uczucie silnego niepokoju.

U osób starszych, kobiet oraz pacjentów z cukrzycą objawy mogą być atypowe, ograniczając się do duszności, osłabienia lub bólu w nadbrzuszu. W przypadku ostrego zawału mięśnia sercowego kluczowe znaczenie ma czas od wystąpienia objawów do reperfuzji, ponieważ opóźnienie zwiększa obszar martwicy mięśnia sercowego.

Objawy niewydolności serca

Niewydolność serca jest zespołem objawów wynikających z upośledzenia funkcji pompowej serca. Najczęściej obserwuje się:

• duszność wysiłkową i spoczynkową,
• orthopnoë i napadową duszność nocną,
• obrzęki kończyn dolnych,
• przyrost masy ciała w wyniku retencji płynów,
• zmniejszoną tolerancję wysiłku.

W zaawansowanych stadiach może dochodzić do zastoju w krążeniu płucnym oraz obrzęku płuc.

Objawy chorób naczyń mózgowych

Udar mózgu charakteryzuje się nagłym początkiem objawów neurologicznych, takich jak:

• jednostronny niedowład,
• zaburzenia mowy,
• opadanie kącika ust,
• zaburzenia widzenia lub równowagi.

W tym przypadku kluczowa jest szybka diagnostyka i wdrożenie leczenia trombolitycznego lub mechanicznej trombektomii.

Objawy przewlekłego niedokrwienia kończyn

Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych objawia się przede wszystkim:

• chromaniem przestankowym,
• bólem w łydce lub udzie podczas wysiłku,
• w zaawansowanym stadium bólem spoczynkowym i owrzodzeniami.

Stan ten świadczy o uogólnionej miażdżycy i wiąże się z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Objawy zaburzeń rytmu serca

Migotanie przedsionków, jako najczęstsza arytmia, może przebiegać z:

• kołataniem serca,
• nieregularnym tętnem,
• dusznością i zmęczeniem.

Część pacjentów pozostaje bezobjawowa, a arytmia wykrywana jest przypadkowo. Mimo to wiąże się z istotnym wzrostem ryzyka udaru mózgu.

Objawy chorób żylnych

W niewydolności żylnej dominują:

• uczucie ciężkości nóg,
• obrzęki podudzi,
• żylaki i przebarwienia skóry.

W żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej może pojawić się nagły obrzęk i ból kończyny, a w przypadku zatorowości płucnej – nagła duszność i ból w klatce piersiowej.

Diagnostyka chorób układu krążenia

Diagnostyka chorób sercowo-naczyniowych jest procesem wieloetapowym i powinna uwzględniać zarówno ocenę objawów, jak i identyfikację czynników ryzyka. Wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla poprawy rokowania oraz ograniczenia liczby powikłań.

Wywiad i badanie fizykalne

Podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad kliniczny, obejmujący:

• charakter i czas trwania objawów,
• obecność czynników ryzyka (nadciśnienie, cukrzyca, palenie tytoniu),
• wywiad rodzinny w kierunku chorób sercowo-naczyniowych.

Badanie fizykalne pozwala ocenić tętno, ciśnienie tętnicze, obecność szmerów sercowych, obrzęków czy objawów zastoju w krążeniu płucnym.

Badania elektrokardiograficzne

EKG spoczynkowe jest podstawowym narzędziem w diagnostyce choroby niedokrwiennej serca, zaburzeń rytmu i przerostu komór. W ostrych zespołach wieńcowych umożliwia szybkie rozpoznanie uniesienia odcinka ST. Holter EKG stosuje się w diagnostyce napadowych arytmii.

Badania laboratoryjne

W ostrych stanach kluczowe znaczenie mają:

• troponiny sercowe jako marker martwicy mięśnia sercowego,
• NT-proBNP w diagnostyce niewydolności serca.

Profil lipidowy i glikemia pozwalają na ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego oraz monitorowanie leczenia.

Badania obrazowe

W diagnostyce chorób układu krążenia kluczowe znaczenie mają nowoczesne techniki obrazowe, które pozwalają na szczegółową ocenę anatomii, funkcji oraz stopnia zaawansowania zmian w obrębie serca i naczyń. Należą do nich m.in.:

• Echokardiografia umożliwia ocenę frakcji wyrzutowej, funkcji zastawek i obecności przerostu mięśnia sercowego. 
• Angiografia wieńcowa pozostaje złotym standardem w ocenie zwężeń tętnic wieńcowych. 
• Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny serca są wykorzystywane w bardziej złożonych przypadkach diagnostycznych.

Diagnostyka chorób naczyń obwodowych i mózgowych

W przewlekłym niedokrwieniu kończyn stosuje się:

• wskaźnik kostka-ramię (ABI),
• ultrasonografię dopplerowską.

W diagnostyce udaru kluczowe znaczenie ma pilna tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny mózgu, pozwalające różnicować udar niedokrwienny i krwotoczny.

Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego

Nowoczesna diagnostyka obejmuje również ocenę całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego przy użyciu skal uwzględniających wiek, płeć, stężenie cholesterolu, ciśnienie tętnicze i palenie tytoniu. Takie podejście umożliwia personalizację terapii i wdrożenie odpowiedniej prewencji.

Leczenie i postępowanie terapeutyczne

Leczenie, jakie obejmują choroby układu krążenia, ma charakter kompleksowy i wielopoziomowy. Obejmuje zarówno interwencje farmakologiczne, procedury inwazyjne i kardiochirurgiczne, jak i intensywną modyfikację stylu życia. Zgodnie z analizami WHO oraz raportami epidemiologicznymi dotyczącymi regionu europejskiego, skuteczna kontrola czynników ryzyka oraz dostęp do nowoczesnych terapii są ważne dla ograniczenia śmiertelności z powodu chorób sercowo-naczyniowych. W praktyce klinicznej cele terapeutyczne można sprowadzić do trzech głównych obszarów:

• redukcja śmiertelności i częstości ostrych incydentów sercowo-naczyniowych,
• spowolnienie progresji choroby i zapobieganie powikłaniom,
• poprawa jakości życia i wydolności funkcjonalnej pacjenta.

Leczenie farmakologiczne

Farmakoterapia stanowi fundament leczenia większości jednostek wchodzących w zakres chorób sercowo-naczyniowych.

Leczenie przeciwnadciśnieniowe

W nadciśnieniu tętniczym kluczowe znaczenie ma utrzymanie docelowych wartości ciśnienia, co zmniejsza ryzyko udaru mózgu, zawału serca i niewydolności serca. Stosuje się:

• inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE-I),
• blokery receptora angiotensyny (ARB),
• beta-adrenolityki,
• antagonisty wapnia,
• diuretyki.

Redukcja ciśnienia tętniczego nawet o kilka mmHg przekłada się na istotne zmniejszenie ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych.

Leczenie hipolipemizujące

Podwyższone stężenie LDL-cholesterolu jest bezpośrednio związane z ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. Statyny pozostają podstawą terapii, a w wybranych przypadkach stosuje się ezetymib lub inhibitory PCSK9. Intensywna redukcja LDL prowadzi do stabilizacji blaszki miażdżycowej i zmniejszenia ryzyka zawału.

Leczenie przeciwpłytkowe i przeciwkrzepliwe

W chorobie niedokrwiennej serca oraz po ostrych zespołach wieńcowych stosuje się leczenie przeciwpłytkowe (np. ASA, inhibitory P2Y12).

W migotaniu przedsionków oraz żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej kluczową rolę odgrywają antykoagulanty, które istotnie zmniejszają ryzyko udaru niedokrwiennego mózgu.

Leczenie niewydolności serca

W niewydolności serca standardem są:

• inhibitory ACE lub ARNI,
• beta-blokery,
• antagoniści aldosteronu,
• inhibitory SGLT2.

Terapia ta prowadzi do zmniejszenia śmiertelności i liczby hospitalizacji, co potwierdzają liczne badania kliniczne.

Leczenie inwazyjne i interwencyjne

W ostrych stanach oraz w zaawansowanej chorobie przewlekłej niezbędne są procedury inwazyjne.

Przezskórna interwencja wieńcowa (PCI)

W ostrym zawale mięśnia sercowego natychmiastowa rewaskularyzacja metodą PCI jest standardem postępowania. Skrócenie czasu od pierwszego kontaktu medycznego do udrożnienia naczynia istotnie zmniejsza śmiertelność.

Pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG)

W wielonaczyniowej chorobie wieńcowej stosuje się chirurgiczne pomostowanie tętnic wieńcowych, co poprawia rokowanie w wybranych grupach pacjentów.

Leczenie wad zastawkowych

W stenozie aortalnej lub ciężkiej niedomykalności zastawek wykonuje się:

• chirurgiczną wymianę zastawki,
• przezcewnikową implantację zastawki (TAVI).

Postępowanie w chorobach naczyń mózgowych

W udarze niedokrwiennym kluczowe jest leczenie w tzw. oknie terapeutycznym, obejmujące trombolizę lub trombektomię mechaniczną. W prewencji wtórnej stosuje się leczenie przeciwpłytkowe, kontrolę ciśnienia i intensywną terapię hipolipemizującą.

Leczenie chorób żylnych

W żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej podstawą jest antykoagulacja, a w wybranych przypadkach tromboliza.

W przewlekłej niewydolności żylnej stosuje się leczenie uciskowe, farmakoterapię wspomagającą oraz zabiegi chirurgiczne lub wewnątrznaczyniowe.

Znaczenie modyfikacji stylu życia

Leczenie farmakologiczne i interwencyjne musi być uzupełnione działaniami niefarmakologicznymi. Do najważniejszych należą:

• zaprzestanie palenia tytoniu,
• redukcja masy ciała,
• regularna aktywność fizyczna,
• dieta śródziemnomorska lub niskosodowa,
• kontrola glikemii i ciśnienia tętniczego.

WHO podkreśla, że znaczna część zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych jest możliwa do uniknięcia dzięki skutecznej prewencji.

Opieka długoterminowa i koordynacja leczenia

Współczesne podejście do leczenia CVD zakłada model opieki koordynowanej, obejmujący:

• współpracę POZ i specjalisty,
• regularne monitorowanie parametrów klinicznych,
• edukację pacjenta,
• rehabilitację kardiologiczną.

W szczególności rehabilitacja kardiologiczna po zawale serca zmniejsza ryzyko kolejnych incydentów i poprawia wydolność fizyczną.

Rokowanie i cele terapeutyczne

Rokowanie w chorobach układu krążenia zależy od rodzaju jednostki chorobowej, stopnia jej zaawansowania, współistniejących czynników ryzyka oraz szybkości wdrożenia leczenia. Z danych WHO oraz analiz Global Burden of Disease wynika, że mimo postępu terapeutycznego choroby sercowo-naczyniowe nadal odpowiadają za około 20 milionów zgonów rocznie na świecie, a w Europie stanowią ponad 40% wszystkich zgonów. Oznacza to, że skuteczność terapii w skali populacyjnej pozostaje wyzwaniem systemowym.

Rokowanie w wybranych jednostkach

W ostrym zawale mięśnia sercowego rokowanie w dużej mierze zależy od czasu do reperfuzji oraz od rozległości martwicy mięśnia sercowego. Wczesna interwencja wieńcowa znacząco redukuje śmiertelność krótkoterminową i zmniejsza ryzyko późniejszej niewydolności serca.

W niewydolności serca rokowanie jest zróżnicowane, jednak nadal wiąże się z wysoką śmiertelnością w perspektywie kilku lat od rozpoznania. Nowoczesna farmakoterapia (ACE-I/ARNI, beta-blokery, inhibitory SGLT2) oraz leczenie urządzeniami wszczepialnymi poprawiają przeżycie i zmniejszają liczbę hospitalizacji.

W udarze mózgu kluczowe znaczenie ma czas do wdrożenia leczenia trombolitycznego lub trombektomii. Opóźnienie przekłada się na trwałą niepełnosprawność i wzrost śmiertelności.

W przewlekłych postaciach miażdżycy, takich jak przewlekłe niedokrwienie kończyn, rokowanie zależy od stopnia zwężeń naczyniowych oraz kontroli czynników ryzyka. Nieleczona choroba obwodowa wiąże się z podwyższonym ryzykiem zgonu sercowo-naczyniowego.

Cele terapeutyczne

Współczesne leczenie chorób sercowo-naczyniowych ukierunkowane jest na realizację kilku strategicznych celów:

1. Redukcja śmiertelności sercowo-naczyniowej poprzez skuteczną farmakoterapię i szybkie leczenie ostrych incydentów.
2. Zapobieganie kolejnym zdarzeniom (prewencja wtórna) – szczególnie po zawale serca, udarze mózgu czy epizodzie zatorowym.
3. Spowolnienie progresji miażdżycy i przebudowy mięśnia sercowego poprzez kontrolę LDL, ciśnienia tętniczego i glikemii.
4. Poprawa jakości życia i wydolności funkcjonalnej, zwłaszcza u pacjentów z niewydolnością serca i przewlekłą chorobą wieńcową.

Kluczowe znaczenie ma podejście wieloczynnikowe, obejmujące zarówno leczenie farmakologiczne, jak i zmianę stylu życia oraz opiekę koordynowaną.

Profilaktyka chorób układu krążenia

Profilaktyka stanowi fundament ograniczania globalnego obciążenia, jakie generują choroby układu krążenia. WHO podkreśla, że znaczna część zgonów z powodu CVD jest potencjalnie możliwa do uniknięcia dzięki skutecznej kontroli czynników ryzyka.

Profilaktyka pierwotna

Profilaktyka pierwotna dotyczy osób bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej, ale obciążonych czynnikami ryzyka. Obejmuje:

• utrzymanie prawidłowego ciśnienia tętniczego,
• redukcję LDL-cholesterolu do wartości zgodnych z poziomem ryzyka,
• kontrolę glikemii u pacjentów z cukrzycą,
• zaprzestanie palenia tytoniu,
• regularną aktywność fizyczną,
• dietę o niskiej zawartości soli i tłuszczów nasyconych.

W populacjach, w których skutecznie wdrożono programy redukcji czynników ryzyka, obserwuje się istotny spadek standaryzowanych współczynników umieralności z powodu CVD.

Profilaktyka wtórna

Profilaktyka wtórna dotyczy pacjentów z już rozpoznaną chorobą układu krążenia. Jej celem jest zapobieganie kolejnym incydentom sercowo-naczyniowym. Obejmuje ona:

• długoterminową terapię przeciwpłytkową lub przeciwkrzepliwą,
• intensywną terapię hipolipemizującą,
• optymalną kontrolę ciśnienia tętniczego,
• rehabilitację kardiologiczną,
• systematyczne monitorowanie kliniczne.

Wykazano, że kompleksowa rehabilitacja po zawale serca zmniejsza ryzyko kolejnych zdarzeń i poprawia rokowanie długoterminowe.

Profilaktyka populacyjna

Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe znaczenie mają działania systemowe:

• ograniczenie spożycia soli w populacji,
• promocja aktywności fizycznej,
• programy antynikotynowe,
• poprawa dostępu do diagnostyki i leczenia.

Analizy WHO wskazują, że skuteczna kontrola nadciśnienia i redukcja palenia tytoniu mogłyby zapobiec milionom zgonów rocznie w skali globalnej.

Choroby układu krążenia – obejmujące CAD, niewydolność serca, miażdżycę i udary – pozostają liderem przyczyn zgonów i obciążenia chorobowego w Polsce i na świecie. Zarówno w skali populacyjnej, jak i indywidualnej, skuteczne interwencje obejmują prewencję pierwotną, szybką diagnostykę oraz kompleksowe leczenie farmakologiczne i inwazyjne.

Źródła:

• https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/cardiovascular-diseases  
• https://world-heart-federation.org/world-heart-observatory/countries/poland/  
• https://www.isbzdrowie.pl/2025/08/choroby-ukladu-krazenia-to-wciaz-glowna-przyczyn-zgonow-polakow/  
• https://www.mdpi.com/2077-0383/14/16/5844  
• https://www.mp.pl/pacjent/choroby-ukladu-krazenia/choroby/286815,choroby-ukladu-krazenia/  
• https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/patrz-w-serce  
• https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.123.063673  
• https://www.infarma.pl/assets/files/2025/PwC-better-cardiovascular-health-in-Poland_PL_version_LR.pdf
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Choroby_uk%C5%82adu_kr%C4%85%C5%BCenia