Ustrukturyzowane programy ćwiczeń fizycznych mogą mieć znaczenie nie tylko dla sprawności i jakości życia pacjentów onkologicznych. Metaanaliza 21 badań klinicznych obejmujących 8449 osób wykazała, że udział w takich programach wiązał się z dłuższym przeżyciem i niższym ryzykiem nawrotu choroby. Największe korzyści obserwowano u pacjentów we wcześniejszych stadiach nowotworu oraz osób, które konsekwentnie realizowały program ćwiczeń. Wyniki opublikowano w „British Journal of Sports Medicine”.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak ustrukturyzowane programy ćwiczeń wiązały się z przeżyciem i ryzykiem nawrotu choroby nowotworowej w metaanalizie 21 badań klinicznych.
- Jakie są wyniki wskazujące, że pacjenci uczestniczący w programach ćwiczeń mieli o 23 proc. niższe ryzyko śmierci i o 17 proc. niższe ryzyko nawrotu choroby przed śmiercią.
- Jakie rodzaje aktywności przynosiły najbardziej korzystne wyniki i dlaczego znaczenie mogła mieć realizacja co najmniej 70 proc. programu ćwiczeń.
- Jakie mechanizmy biologiczne mogą łączyć aktywność fizyczną z przebiegiem choroby nowotworowej oraz jakie ograniczenia mają obecne dowody.
Ćwiczenia w leczeniu raka. Analiza 21 badań klinicznych
Aktywność fizyczna jest już powszechnie wykorzystywana w opiece onkologicznej w celu ograniczania zmęczenia, poprawy sprawności i jakości życia. Mniej jednoznaczna pozostawała odpowiedź na pytanie, czy odpowiednio zaplanowane ćwiczenia mogą wpływać również na przeżycie i ryzyko nawrotu nowotworu. Ma to istotne znaczenie kliniczne, ponieważ według autorów u 20–40 proc. pacjentów dochodzi do nawrotu raka nawet po standardowym radykalnym leczeniu chirurgicznym i chemioterapii.
Naukowcy przeanalizowali randomizowane kontrolowane badania kliniczne opublikowane do końca 2025 r. Spośród 123 zidentyfikowanych badań kryteria włączenia spełniło 21, przeprowadzonych w Ameryce Północnej, Europie, Australii i Azji. Łącznie objęły one 8449 pacjentów, z których 88 proc. stanowiły kobiety. Średnia wieku wynosiła 54 lata, a średni czas obserwacji 64 miesiące. Najwięcej danych pochodziło od pacjentek z rakiem piersi. Kolejnymi najczęściej analizowanymi nowotworami były rak jelita grubego i rak trzustki.
Ryzyko śmierci niższe o 23 proc.
Połączona analiza wykazała związek między udziałem w ustrukturyzowanych programach ćwiczeń, a poprawą przeżycia. Pacjenci objęci programami ćwiczeń mieli o 23 proc. niższe ryzyko śmierci i o 17 proc. niższe ryzyko nawrotu choroby przed śmiercią w porównaniu z osobami, które nie uczestniczyły w takich interwencjach.
W oddzielnych analizach stwierdzono ponadto o 18 proc. niższe ryzyko śmierci z dowolnej przyczyny oraz o 26 proc. niższe ryzyko zgonu z powodu nowotworu. Nie uzyskano natomiast jednoznacznych dowodów, że ustrukturyzowane ćwiczenia wydłużają czas do progresji nowotworu lub zwiększają prawdopodobieństwo pozostawania bez inwazyjnej choroby po standardowym leczeniu.
Regularność ćwiczeń może mieć znaczenie
Analiza eksploracyjna pokazała, że obserwowane związki były silniejsze u pacjentów, którzy zrealizowali co najmniej 70 proc. zaplanowanego programu ćwiczeń. Najkorzystniejsze wyniki dotyczące całkowitego przeżycia obserwowano przy ćwiczeniach aerobowych oraz programach łączących aktywność aerobową z treningiem siłowym. Nie stwierdzono natomiast wyraźnej zależności dla samego treningu siłowego. Autorzy zaznaczają jednak, że ten wniosek opiera się tylko na jednym badaniu obejmującym 129 osób, dlatego nie pozwala na formułowanie mocnych wniosków.
Dlaczego aktywność fizyczna może wpływać na przebieg raka?
Badacze wskazują na kilka potencjalnych mechanizmów biologicznych:
Ćwiczenia aerobowe poprawiają ogólną kondycję układu sercowo-naczyniowego, mobilizują komórki układu odpornościowego i normalizują perfuzję guza, a więc są to mechanizmy bezpośrednio związane z ogólną kontrolą guza – wyjaśniają naukowcy.
Aktywność fizyczna może wzmacniać odpowiedź immunologiczną przeciwko nowotworowi i poprawiać przepływ krwi w obrębie guza. Potencjalnie może również zmniejszać stężenie hormonów płciowych, zwiększać wychwyt glukozy przez mięśnie oraz wspierać mechanizmy naprawy uszkodzeń DNA. Są to jednak potencjalne mechanizmy wyjaśniające obserwowane wyniki, a nie dowód, że każdy rodzaj ćwiczeń będzie wpływał w ten sam sposób na przebieg każdego nowotworu.
Najwięcej danych dotyczy raka piersi
Metaanaliza ma istotne ograniczenia. Programy różniły się rodzajem aktywności, intensywnością i czasem trwania. Możliwe było również podejmowanie zdrowszych zachowań przez osoby z grup kontrolnych. Co ważne, większość dowodów pochodziła z badań dotyczących raka piersi, natomiast znacznie mniej danych dotyczyło pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową. Wyników nie należy więc automatycznie odnosić do wszystkich nowotworów i stadiów choroby.
Ćwiczenia jako element opieki onkologicznej
Wyniki metaanalizy sugerują, że znaczenie odpowiednio zaplanowanej aktywności fizycznej w onkologii może wykraczać poza poprawę sprawności i jakości życia. Związek z dłuższym przeżyciem i mniejszym ryzykiem nawrotu był szczególnie widoczny w przypadku ćwiczeń aerobowych, ich połączenia z treningiem siłowym oraz wysokiej realizacji programu.
Autorzy wskazują, że ćwiczenia mogą być zalecane jako element opieki onkologicznej, jednak optymalny rodzaj, intensywność i czas trwania interwencji wymagają dalszych badań. Program aktywności powinien być jednocześnie dostosowany do stanu klinicznego i możliwości konkretnego pacjenta.
Główne wnioski
- Metaanaliza objęła 21 randomizowanych badań klinicznych i 8449 pacjentów onkologicznych. Średni czas obserwacji wynosił 64 miesiące, a najwięcej danych dotyczyło raka piersi.
- Udział w ustrukturyzowanych programach ćwiczeń wiązał się z o 23 proc. niższym ryzykiem śmierci oraz o 17 proc. niższym ryzykiem nawrotu choroby przed śmiercią w porównaniu z brakiem takiej interwencji.
- Korzyści były wyraźniejsze u osób, które zrealizowały co najmniej 70 proc. programu. Wyniki dotyczące całkowitego przeżycia przemawiały przede wszystkim na korzyść ćwiczeń aerobowych oraz połączenia treningu aerobowego i siłowego.
- Wyników nie można automatycznie odnosić do wszystkich nowotworów i stadiów choroby. Większość danych pochodziła z badań nad rakiem piersi, a programy ćwiczeń różniły się rodzajem, intensywnością i czasem trwania.
Źródło:
- https://bjsm.bmj.com/content/early/2026/09/08/bjsports-2026-111664
