System wsparcia osób z niepełnosprawnością i ich opiekunów finansowany z Funduszu Solidarnościowego wymaga zmian organizacyjnych i nadzorczych. Najwyższa Izba Kontroli wykazała liczne nieprawidłowości w realizacji programów asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Problemy dotyczyły zarówno terminów zawierania umów i ciągłości świadczeń, jak i rozliczania publicznych środków. Łączna wartość ustaleń kontroli wyniosła blisko 2,9 mln zł.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie nieprawidłowości wykryła Najwyższa Izba Kontroli w programach „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” oraz „Opieka wytchnieniowa”.
- Dlaczego opóźnienia w podpisywaniu umów finansowanych z Funduszu Solidarnościowego powodowały przerwy w dostępności usług dla osób z niepełnosprawnością.
- Jakie błędy w dokumentacji i rozliczeniach usług asystencji osobistej zidentyfikowała kontrola NIK.
- Jakie zmiany systemowe mogą wpłynąć na ciągłość wsparcia, w tym projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami.
Kontrola NIK w programach finansowanych z Funduszu Solidarnościowego
Kontrola objęła wsparcie realizowane przez organizacje pozarządowe na rzecz osób z niepełnosprawnością oraz ich opiekunów. Finansowanie pochodziło z Funduszu Solidarnościowego, którego dysponentem był minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.
W okresie objętym kontrolą obowiązywały programy:
- „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” oraz „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” – edycje 2022 i 2023
- „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnościami” oraz „Opieka wytchnieniowa” – edycje 2022 i 2023
Programy asystencji osobistej miały zapewniać osobom z niepełnosprawnością pomoc w codziennym funkcjonowaniu oraz aktywności społecznej. Z kolei opieka wytchnieniowa miała odciążyć opiekunów poprzez okresowe przejęcie opieki nad osobą wymagającą wsparcia.
Środki na realizację świadczeń trafiały do organizacji pozarządowych bezpośrednio od ministra lub za pośrednictwem jednostek samorządu terytorialnego.
Umowy podpisywane z opóźnieniem i przerwy w świadczeniach
Jednym z głównych problemów wskazanych przez NIK była organizacja procesu finansowania usług. Umowy pomiędzy administracją publiczną a organizacjami pozarządowymi zawierano często dopiero kilka miesięcy po zakończeniu poprzednich kontraktów.
Poprzednie umowy wygasały zazwyczaj w grudniu danego roku, natomiast nowe podpisywano dopiero po kilku miesiącach. W praktyce oznaczało to przerwę w finansowaniu programów.
Dla organizacji pozarządowych rodziło to poważne konsekwencje:
- trudności w utrzymaniu personelu realizującego usługi asystenckie
- brak pewności co do finansowania w pierwszych miesiącach roku
- ograniczenie zakresu świadczonego wsparcia
W efekcie osoby z niepełnosprawnością oraz ich opiekunowie w pierwszych miesiącach roku często pozostawali bez wsparcia lub otrzymywali je w ograniczonym zakresie.
Organizacje mogły co prawda ubiegać się o refundację kosztów poniesionych od 1 stycznia, jednak zapisy programów wskazywały, że zatwierdzenie listy projektów nie oznacza jeszcze powstania roszczenia o podpisanie umowy. W praktyce oznaczało to niepewność finansową.
Jedna ze skontrolowanych organizacji korzystała z pożyczek, aby utrzymać działalność do czasu otrzymania środków. Odsetki od tych zobowiązań nie mogły być pokryte z Funduszu Solidarnościowego.
Nieprawidłowości w rozliczeniach i dokumentacji
Kontrola wykazała również szereg nieprawidłowości związanych z rozliczaniem usług asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. W dokumentacji rozliczeniowej stwierdzono m.in.:
- przypadki podwójnego rozliczania usług
- brak dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków
- nieprawidłowo prowadzone karty realizacji usług
W niektórych sytuacjach analiza dokumentów wskazywała na niemożliwe do zrealizowania harmonogramy pracy. Przykładowo:
- jeden asystent wykazywał realizację usług jednocześnie w dwóch różnych miejscach
- jeden asystent rozliczał w tym samym czasie usługi w dwóch programach
- kilku asystentów deklarowało wykonywanie usług dla tej samej osoby w tym samym czasie
Stwierdzono również przypadki, w których osoba z niepełnosprawnością przebywała w ośrodku całodobowej opieki, a jednocześnie rozliczano wobec niej usługę asystencji osobistej w miejscu zamieszkania.
Jedna z organizacji w trakcie kontroli skorygowała 279 godzin usług o wartości 11,2 tys. zł i zwróciła nienależnie pobrane środki.
Podwykonawcy i brak ewidencji księgowej
W jednym z kontrolowanych przypadków organizacja pozarządowa przekazała realizację większości usług innym podmiotom, mimo że zgodnie z zasadami programu powinna wykonywać je samodzielnie. Wynagrodzenie wypłacone podmiotom trzecim wyniosło 2,23 mln zł. Stanowiło to 83,4% całego finansowania uzyskanego przez tę organizację oraz 92,5% kosztów bezpośrednich projektu.
NIK wskazała również na poważne uchybienia w prowadzeniu dokumentacji finansowej. Jedna z organizacji:
- nie prowadziła wyodrębnionej ewidencji księgowej dla środków z Funduszu Solidarnościowego
- w jednym z lat nie prowadziła ksiąg rachunkowych
- rozliczała koszty bez dokumentów potwierdzających ich poniesienie
Łączna wartość nieudokumentowanych wydatków wyniosła 372,1 tys. zł.
W innym przypadku asystent nie potwierdził realizacji usług, za które otrzymał wynagrodzenie w wysokości 12,8 tys. zł.
Łączna wartość ustaleń kontroli – blisko 2,9 mln zł
Według ustaleń NIK łączna wartość nieprawidłowości zidentyfikowanych podczas kontroli wyniosła blisko 2,9 mln zł. W trakcie kontroli oraz po wdrożeniu wniosków pokontrolnych organizacje skorygowały sprawozdania i zwróciły łącznie 86,3 tys. zł.
Izba przygotowała 37 wniosków i uwag pokontrolnych skierowanych do organizacji realizujących programy. Dotyczą one m.in.:
- poprawy weryfikacji kart rozliczeniowych usług
- korekty sprawozdań finansowych
- zwrotu środków wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem
Projekt ustawy o asystencji osobistej w Sejmie
NIK zwróciła uwagę, że 21 listopada 2025 r. do Sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny skierowano projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Projekt przewiduje m.in. możliwość przyznawania wsparcia asystenckiego na okresy dłuższe niż jeden rok. Takie rozwiązanie ma ograniczyć problem przerw w finansowaniu usług oraz poprawić stabilność systemu wsparcia.
Główne wnioski
- Kontrola Najwyższej Izby Kontroli wykazała nieprawidłowości w realizacji programów „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” oraz „Opieka wytchnieniowa” finansowanych z Funduszu Solidarnościowego, a łączna wartość ustaleń kontroli wyniosła blisko 2,9 mln zł.
- Umowy z organizacjami pozarządowymi były podpisywane z kilkumiesięcznym opóźnieniem po zakończeniu poprzednich kontraktów, co powodowało przerwy w świadczeniu usług dla osób z niepełnosprawnością na początku roku.
- Kontrola ujawniła przypadki podwójnego rozliczania usług, nieprawidłowych kart realizacji świadczeń oraz brak dokumentacji potwierdzającej wydatki o łącznej wartości 372,1 tys. zł.
- Do Sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny skierowano 21 listopada 2025 r. projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami, który przewiduje możliwość przyznawania wsparcia na okresy dłuższe niż jeden rok.
Źródło:
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/nieprawidlowosci-w-funkcjonowaniu-systemu-wsparcia-osob-z-niepelnosprawnoscia-i-ich-opiekunow.html
