Pandemia COVID-19 doprowadziła do bezprecedensowych zmian w funkcjonowaniu społeczeństw, w tym do wielomiesięcznego zamykania szkół i ograniczenia kontaktów społecznych. Choć działania te miały na celu ochronę zdrowia publicznego, coraz więcej badań wskazuje, że mogły mieć długotrwałe konsekwencje dla najmłodszych. Nowe badanie naukowców z University of East Anglia, opublikowane w czasopiśmie „Child Development”, pokazuje, że lockdowny znacząco wpłynęły na rozwój kluczowych kompetencji poznawczych u dzieci. Szczególnie dotknięte okazały się dzieci rozpoczynające edukację szkolną w czasie pandemii. U wielu z nich zaobserwowano wolniejszy rozwój samoregulacji i elastyczności poznawczej, a skutki tych zaburzeń mogą być odczuwalne jeszcze przez wiele lat.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego lockdowny związane z pandemią COVID-19 mogły spowolnić rozwój funkcji wykonawczych u dzieci
- Jak przeprowadzono wieloletnie badanie University of East Anglia obejmujące 139 dzieci w wieku od 2,5 do 6,5 roku życia
- Dlaczego dzieci rozpoczynające edukację szkolną w czasie lockdownów znalazły się w szczególnie trudnej sytuacji
- Jakie długofalowe konsekwencje mogą mieć pandemiczne ograniczenia dla systemu edukacji i zdrowia
Funkcje wykonawcze – fundament rozwoju poznawczego
Badacze skupili się na tzw. funkcjach wykonawczych (executive functions), czyli zestawie umiejętności poznawczych, które umożliwiają kontrolę zachowania, planowanie działań oraz adaptację do zmieniających się sytuacji. Do najważniejszych funkcji wykonawczych należą:
- samoregulacja zachowania,
- zdolność koncentracji uwagi,
- elastyczność poznawcza,
- kontrola impulsów.
Kompetencje te rozwijają się szczególnie intensywnie w okresie wczesnego dzieciństwa, zwłaszcza w momencie rozpoczęcia edukacji przedszkolnej lub szkolnej. To właśnie wtedy dzieci uczą się przestrzegania zasad, pracy w grupie oraz reagowania na wymagania środowiska szkolnego. Zaburzenia w rozwoju tych umiejętności mogą w przyszłości przekładać się na trudności w nauce, regulacji emocji oraz funkcjonowaniu społecznym.
Długoterminowe badanie rozwoju dzieci
Badanie zostało przeprowadzone przez zespół naukowców z University of East Anglia, we współpracy z Lancaster University oraz Durham University. Analiza opierała się na danych z długoterminowego projektu badawczego, który rozpoczął się jeszcze przed pandemią. Dzięki temu naukowcy dysponowali unikalną możliwością porównania rozwoju dzieci przed pandemią, w trakcie lockdownów oraz po ich zakończeniu.
W badaniu obserwowano 139 dzieci w wieku od 2,5 do 6,5 roku życia, pochodzących z 94 rodzin. Rozwój funkcji wykonawczych oceniano przy użyciu Minnesota Executive Function Scale – standaryzowanego narzędzia wykorzystywanego w badaniach nad rozwojem poznawczym dzieci.
Regularne pomiary umożliwiły dokładne śledzenie zmian w zdolnościach poznawczych dzieci w kolejnych latach.
Najbardziej narażona grupa – dzieci rozpoczynające szkołę
Największy wpływ pandemii zaobserwowano u dzieci, które w momencie pierwszego lockdownu uczęszczały do tzw. klasy zerowej (około 4–5 lat). Jak wyjaśnia profesor John Spencer z Wydziału Psychologii UEA:
Dzieci, które w momencie zamknięcia kraju uczęszczały do placówek recepcyjnych, wykazywały znacznie wolniejszy wzrost kluczowych umiejętności samoregulacji i elastyczności poznawczej w ciągu kolejnych kilku lat niż dzieci, które jeszcze chodziły do przedszkola. Badacz dodaje: dzieciom tym trudniej było przełączać się między zadaniami i kontrolować impulsy, a umiejętności te zazwyczaj szybko się rozwijają, gdy dzieci zaczynają przebywać w zorganizowanym środowisku szkolnym.
Oznacza to, że brak codziennego funkcjonowania w klasie oraz ograniczenie interakcji społecznych mogły zakłócić naturalny proces rozwoju poznawczego.
Dlaczego lockdowny miały tak silny wpływ na rozwój?
Początek edukacji szkolnej jest jednym z najważniejszych etapów rozwoju społecznego dziecka. W tym okresie dzieci uczą się:
- funkcjonowania w grupie rówieśniczej,
- przestrzegania zasad i rutyny szkolnej,
- współpracy oraz rozwiązywania konfliktów.
Jak podkreśla profesor Spencer: „Rok zerowy to kluczowy moment dla socjalizacji rówieśniczej”. Badacz wyjaśnia dalej:
To wtedy dzieci uczą się norm obowiązujących w klasie i nawiązują wczesne przyjaźnie, które kształtują ich pewność siebie. Jednak w przypadku rocznika, który rozpoczął naukę w 2020 roku, klasy były zamknięte, rutyna załamała się z dnia na dzień, a możliwości interakcji społecznych były poważnie ograniczone.
Brak tych doświadczeń sprawił, że rozwój zdolności samoregulacyjnych u części dzieci był wyraźnie wolniejszy.
Najważniejsze ustalenia badania
Analiza danych przyniosła kilka istotnych wniosków dotyczących rozwoju dzieci w okresie pandemii. Po pierwsze, różnice indywidualne w funkcjach wykonawczych okazały się bardzo stabilne. Dzieci, które już w wieku 2,5 roku wykazywały wyższy poziom tych kompetencji, utrzymywały przewagę również kilka lat później.
Po drugie, dzieci z rodzin o niższym statusie społeczno-ekonomicznym uzyskiwały niższe wyniki w zakresie funkcji wykonawczych. Zjawisko to potwierdza wcześniejsze badania wskazujące na znaczenie środowiska rodzinnego oraz poziomu wykształcenia rodziców dla rozwoju poznawczego dziecka.
Najważniejsze jednak jest to, że negatywny wpływ pandemii był widoczny nawet po uwzględnieniu tych czynników. Dzieci, które rozpoczynały edukację szkolną w czasie lockdownów, wykazywały wolniejszy rozwój samoregulacji i elastyczności poznawczej w kolejnych latach.
Możliwe długofalowe konsekwencje
Badacze wskazują, że skutki pandemicznych ograniczeń mogą być odczuwalne przez wiele lat. Problemy z funkcjami wykonawczymi mogą wpływać na:
- osiągnięcia szkolne,
- zdolność koncentracji,
- regulację emocji,
- relacje społeczne.
Dodatkowo część dzieci z badanej grupy częściej chorowała na COVID-19, co mogło dodatkowo pogłębiać obserwowane trudności rozwojowe.
Potrzeba dodatkowego wsparcia dla „pokolenia pandemii”
Autorzy badania podkreślają, że wyniki wskazują na konieczność zwiększonego wsparcia dla dzieci, które rozpoczęły edukację w czasie pandemii. Wsparcie to może obejmować:
- programy rozwijające kompetencje społeczne,
- działania wzmacniające samoregulację i koncentrację,
- dodatkową pomoc psychologiczną i pedagogiczną.
Wyniki badania stawiają również ważne pytania dotyczące przyszłych kryzysów zdrowotnych i sposobów ochrony rozwoju dzieci w sytuacjach wymagających ograniczeń społecznych.
Główne wnioski
- Badanie obejmujące 139 dzieci w wieku od 2,5 do 6,5 roku życia wykazało, że lockdowny COVID-19 spowolniły rozwój funkcji wykonawczych, w tym samoregulacji i elastyczności poznawczej.
- Dzieci rozpoczynające edukację szkolną w czasie pierwszych lockdownów wykazywały wolniejszy rozwój tych kompetencji w kolejnych latach w porównaniu z dziećmi pozostającymi jeszcze w przedszkolu.
- Brak regularnych kontaktów rówieśniczych i szkolnej rutyny ograniczył możliwości rozwijania kluczowych umiejętności społecznych i poznawczych w krytycznym okresie rozwoju.
- Wyniki badania sugerują, że część dzieci z tzw. „pokolenia pandemii” może w nadchodzących latach potrzebować dodatkowego wsparcia edukacyjnego i psychologicznego.
Źródło:
- https://www.uea.ac.uk/about/news/article/childrens-development-set-back-years-by-covid-lockdowns-study-reveals
