Rzecznik Praw Obywatelskich przekazał sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny obszerną opinię dotyczącą trzech projektów ustaw regulujących asystencję osobistą. Analiza dotyczy inicjatywy prezydenckiej, rządowej i poselskiej, które trafiły do parlamentu z dużym opóźnieniem względem wcześniejszych zapowiedzi. Marcin Wiącek wskazuje, że tempo procedowania oraz proponowany model wdrażania nie odpowiadają potrzebom osób z niepełnosprawnościami, a kluczowe rozwiązania wymagają ponownego przeanalizowania.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie uwagi RPO zgłosił do trzech projektów ustaw dotyczących asystencji osobistej.
- Dlaczego 5-letnie wdrażanie usług asystenckich budzi sprzeciw i jakie niesie ryzyka.
- Jakie zapisy projektów mogą naruszać standardy Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.
- Które elementy – od finansowania po zasady dostępu – wymagają zmian według RPO.
Projekty regulujące asystencję osobistą – stan prac
W komisji procedowane są trzy projekty ustaw: prezydencki (druk nr 316), rządowy (nr 1929) oraz poselski (nr 1933). Każdy z nich ma stworzyć ramy dla systemu wsparcia, który ma umożliwiać osobom z niepełnosprawnościami prowadzenie niezależnego i włączonego życia.
Z dostępnej opinii RPO wynika, że rządowy i poselski projekt ustawy trafiły do pierwszego czytania ponad rok po procedowaniu projektu prezydenckiego. Rzecznik zwrócił uwagę, że od chwili tamtego pierwszego czytania nie kontynuowano nad nim prac, mimo że zapowiedzi legislacyjne pojawiły się już w 2021 r., a sam dokument został skierowany do Sejmu dopiero 4 marca 2024 r.
Konwencja ONZ jako fundament projektowania systemu
Rzecznik zwrócił uwagę, że wszystkie propozycje legislacyjne muszą pozostawać w zgodzie z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Podkreślił, że usługi asystenckie stanowią kluczowy element deinstytucjonalizacji i mają umożliwiać realne uczestnictwo w życiu społecznym, a nie wyłącznie wsparcie w aktywności zawodowej. W opinii RPO system powinien zapewniać dostęp do szerokiego katalogu działań – od kontaktów społecznych po uczestnictwo w kulturze i rekreacji.
Krytyka proponowanego 5-letniego okresu wdrażania
Największe zastrzeżenia budzi rządowy projekt przewidujący stopniowe uruchamianie systemu przez 5 lat dla ograniczonej grupy beneficjentów. Zdaniem RPO takie rozwiązanie jest trudne do zaakceptowania, skoro samo oczekiwanie na rozpoczęcie realnych prac legislacyjnych trwało niemal tyle samo. W ocenie rzecznika szczególnie problematyczne jest odsuwanie w czasie dostępu do usług, które są niezbędne do realizacji praw gwarantowanych w Konwencji ONZ.
Kryteria wiekowe a dostępność usług
Zastrzeżenia dotyczą również planowanego ograniczenia korzystania z asystencji osobistej wyłącznie do osób między 13. a 65. rokiem życia. Rzecznik wskazuje, że takie rozwiązanie budzi jego sprzeciw i nie odpowiada rzeczywistym potrzebom populacji i może prowadzić do wykluczenia osób starszych oraz najmłodszych wymagających stałego wsparcia.
Obszary wymagające korekt legislacyjnych
W opinii kierowanej do komisji RPO wypunktował zagadnienia, które – jego zdaniem – wymagają zmiany lub doprecyzowania. To m.in.:
- dostosowanie projektów ustaw do standardów wynikających z Konwencji
- sposób finansowania i konstrukcja budżetu osobistego
- zasady korzystania z asystencji przez osoby ubezwłasnowolnione
- możliwość wyboru asystenta oraz forma zatrudnienia
- sposób przenoszenia niewykorzystanych godzin – różny w projektach rządowym i poselskim
- okres obowiązywania decyzji przyznającej usługę
- możliwość korzystania ze wsparcia podczas pobytu w placówkach ochrony zdrowia
Główne wnioski
- RPO ocenił trzy projekty ustaw – prezydencki, rządowy i poselski – wskazując na ich opóźnione procedowanie i brak spójności ze standardami Konwencji ONZ.
- Największe zastrzeżenie dotyczy rządowej propozycji wprowadzającej 5-letnie, stopniowe wdrażanie asystencji, co RPO uznał za trudne do zaakceptowania.
- Rzecznik krytycznie ocenił planowane ograniczenie usług do osób w wieku 13–65 lat, wskazując na ryzyko wykluczenia najmłodszych i najstarszych użytkowników.
- RPO zgłosił szeroki katalog zmian, m.in. dotyczących budżetu osobistego, zasad zatrudnienia asystentów, przenoszenia niewykorzystanych godzin i dostępu osób ubezwłasnowolnionych.
Źródło:
- https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-asystencja-osobista-projekty-uwagi
