Czy to, co dziecko je w wieku dwóch lat, może mieć wpływ na zdolności poznawcze kilka lat później? Najnowsza analiza danych z brazylijskiej kohorty urodzeniowej Pelotas 2015 wskazuje, że odpowiedź może brzmieć: tak. Wyniki opublikowane w „British Journal of Nutrition” sugerują, że wzorce żywieniowe oparte na żywności wysokoprzetworzonej w bardzo wczesnym dzieciństwie są powiązane z niższymi wynikami IQ w wieku 6–7 lat.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie wzorce żywieniowe w wieku 2 lat zostały powiązane z niższym IQ w wieku 6–7 lat oraz jakie produkty dominowały w „niezdrowym” modelu diety.
- Dlaczego żywność wysokoprzetworzona może wpływać na rozwój mózgu dziecka i jakie mechanizmy biologiczne – w tym stan zapalny, stres oksydacyjny i zaburzenia osi jelitowo-mózgowej – są brane pod uwagę.
- Jak badacze kontrolowali czynniki społeczne i rodzinne, aby rzetelnie ocenić zależność między dietą a funkcjami poznawczymi i ograniczyć wpływ zmiennych zakłócających.
- Które dzieci były najbardziej narażone na negatywne skutki oraz czym jest zjawisko kumulatywnej niekorzyści w kontekście rozwoju poznawczego.
Kohorta Pelotas – jedno z najbardziej kompleksowych badań populacyjnych
Pelotas Birth Cohort to długoterminowe badanie populacyjne prowadzone w południowej Brazylii, obejmujące tysiące dzieci od momentu urodzenia. Naukowcy z University of Illinois oraz Federal University of Pelotas zebrali szczegółowe dane dotyczące sposobu żywienia dzieci w wieku dwóch lat, a następnie ocenili ich funkcje poznawcze po rozpoczęciu edukacji szkolnej.
Zamiast analizować pojedyncze składniki odżywcze, badacze zastosowali analizę głównych składowych, aby zidentyfikować dominujące wzorce żywieniowe. Takie podejście pozwala ocenić realne nawyki żywieniowe, a nie tylko teoretyczne spożycie wybranych makroskładników.
Dwa wzorce żywieniowe: „zdrowy” i „niezdrowy”
W badanej populacji wyodrębniono dwa główne wzorce żywieniowe:
Wzorzec „zdrowy”
Obejmował:
- fasolę
- owoce i warzywa
- żywność dla niemowląt
- naturalne soki owocowe
Wzorzec „niezdrowy”
Charakteryzował się wysokim udziałem:
- przekąsek typu snack
- makaronów instant
- słodkich herbatników i cukierków
- napojów bezalkoholowych
- kiełbas i przetworzonego mięsa
To właśnie drugi z wymienionych wzorców okazał się istotny z punktu widzenia późniejszych wyników poznawczych.
Związek między dietą wysokoprzetworzoną a IQ
Dzieci, które w wieku dwóch lat częściej spożywały żywność wysokoprzetworzoną, uzyskały niższe wyniki w testach IQ w wieku 6–7 lat. Co istotne, zależność ta utrzymywała się nawet po uwzględnieniu szerokiego spektrum czynników potencjalnie zakłócających. Jak podkreśliła Thayna Flores:
Współzmienne zidentyfikowano jako potencjalne czynniki zakłócające na podstawie przeglądu literatury i konstrukcji skierowanego grafu acyklicznego.
Analizy zostały skorygowane m.in. o:
- płeć dziecka
- wiek i wykształcenie matki
- status społeczno-ekonomiczny
- strukturę rodziny
- depresję matki
- stymulację domową
- czas trwania wyłącznego karmienia piersią
Flores zaznaczyła:
Nie mierzyliśmy ilorazu inteligencji rodziców, ale w naszych korektach wykorzystaliśmy zarówno stymulację domową, jak i edukację wczesnoszkolną.
Oznacza to, że badanie w możliwie szerokim zakresie kontrolowało czynniki środowiskowe i rodzinne.
Dlaczego „zdrowa dieta” nie podniosła IQ?
Zaskakującym wynikiem był brak istotnego związku między zdrowym wzorcem żywieniowym, a wyższym IQ. Nie oznacza to jednak, że warzywa i owoce nie mają znaczenia dla rozwoju mózgu. Jak wyjaśniła Flores:
Brak związku zaobserwowanego dla zdrowego wzorca żywieniowego można w dużej mierze wytłumaczyć jego mniejszą zmiennością.
Aż 92% dzieci regularnie spożywało co najmniej cztery produkty charakterystyczne dla zdrowego wzorca. Gdy niemal cała populacja odżywia się podobnie, trudniej wykazać istotne różnice statystyczne.
Kumulatywna niekorzyść – gdy biologiczna podatność spotyka złą dietę
Najsilniejsze negatywne efekty obserwowano u dzieci, które już wcześniej wykazywały biologiczne deficyty, takie jak:
- niedobory masy ciała
- zaburzenia wzrostu
- mniejszy obwód głowy we wczesnym okresie życia
Flores podkreśliła:
Według literatury, dzieci z niedoborem wzrostu i obwodu głowy od urodzenia do pierwszego roku życia częściej były klasyfikowane jako dzieci z niskim IQ.
Zjawisko to określa się jako kumulatywną niekorzyść – sytuację, w której czynniki biologiczne i środowiskowe wzajemnie się wzmacniają, prowadząc do bardziej nasilonych konsekwencji rozwojowych.
Możliwe mechanizmy biologiczne
Chociaż badanie nie analizowało bezpośrednich mechanizmów biologicznych, istnieją wiarygodne hipotezy wyjaśniające obserwowane zależności. Flores wskazała:
Diety o niskiej jakości odżywczej, zwłaszcza te bogate w żywność ultraprzetworzoną , mogą zakłócać procesy neurorozwojowe poprzez mechanizmy obejmujące stan zapalny, stres oksydacyjny i zmiany w osi jelitowo-mózgowej.
Żywność wysokoprzetworzona często zawiera nadmiar cukru, tłuszczów nasyconych, soli oraz dodatków technologicznych, przy jednoczesnym niedoborze błonnika, witamin i składników bioaktywnych. Taki profil może wpływać na mikrobiotę jelitową, procesy zapalne oraz neuroplastyczność.
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Choć badanie przeprowadzono w Brazylii, jego wnioski mają wymiar globalny. Żywność ultraprzetworzona jest powszechna w dietach dzieci na całym świecie, również w krajach o wysokich dochodach. Flores zauważyła:
Nasze wyniki podkreślają wagę wzmocnienia poradnictwa podczas rutynowych wizyt lekarskich dzieci, podkreślając potrzebę ograniczenia nawykowego oferowania żywności wysokoprzetworzonej i niezdrowej.
Z kolei w kontekście działań profilaktycznych podkreśliła:
Silniejsze działania już teraz mogą pomóc w zapobieganiu spożywaniu tych produktów, zwłaszcza we wczesnym dzieciństwie.
W praktyce oznacza to konieczność:
- intensyfikacji edukacji żywieniowej rodziców
- ograniczenia marketingu produktów wysokoprzetworzonych skierowanego do dzieci
- systemowego wsparcia zdrowych wyborów żywieniowych.
Potrzeba dalszych analiz
Naukowcy kontynuują obserwację kohorty, gromadząc bardziej szczegółowe dane żywieniowe w okresie dojrzewania uczestników badania. W przyszłości możliwe będzie przeprowadzenie bardziej zaawansowanych analiz przyczynowo-skutkowych.
Mimo że badanie nie przesądza o bezpośredniej zależności przyczynowej, siła metodologiczna – duża próba, wysoki wskaźnik obserwacji oraz wieloczynnikowa korekta – sprawia, że wnioski są istotne z punktu widzenia klinicznego i populacyjnego.
Główne wnioski
- Dieta oparta na żywności wysokoprzetworzonej w wieku 2 lat wiązała się z niższymi wynikami IQ w wieku 6–7 lat – zależność utrzymywała się po uwzględnieniu czynników społecznych, ekonomicznych i rodzinnych.
- Badanie oparto na danych z kohorty Pelotas 2015, jednej z największych i najbardziej kompleksowych długoterminowych analiz populacyjnych w Ameryce Łacińskiej; wyniki opublikowano w British Journal of Nutrition.
- Negatywny efekt był silniejszy u dzieci z wczesnymi deficytami biologicznymi (niedobór masy ciała, wzrostu lub obwodu głowy), co wskazuje na mechanizm kumulatywnej niekorzyści.
- Potencjalne mechanizmy obejmują stan zapalny, stres oksydacyjny i zaburzenia osi jelitowo-mózgowej, które mogą wpływać na procesy neurorozwojowe we wczesnym dzieciństwie.
Źródło:
- https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/abs/dietary-patterns-at-age-2-and-cognitive-performance-at-ages-67-an-analysis-of-the-2015-pelotas-birth-cohort-brazil/50AACC89FD2F6D6B8EA6D21B556E5A90
- University of Illinois at Urbana-Champaign
