W obliczu starzejącego się społeczeństwa, rosnącej liczby pacjentów z chorobami przewlekłymi oraz niedoboru lekarzy, systemy ochrony zdrowia na całym świecie szukają nowych modeli organizacji opieki. Najnowszy przegląd systematyczny Cochrane dostarcza mocnych dowodów na to, że pielęgniarki – w określonych warunkach – mogą bezpiecznie i skutecznie przejmować wiele zadań tradycyjnie wykonywanych przez lekarzy. Co istotne, nie wiąże się to z pogorszeniem kluczowych wskaźników klinicznych, a w niektórych obszarach może nawet przynosić lepsze rezultaty.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Czy pielęgniarki mogą bezpiecznie zastępować lekarzy w opiece szpitalnej i jakie są dowody naukowe na ten temat.
- Jakie wyniki kliniczne porównano w 82 randomizowanych badaniach obejmujących ponad 28 000 pacjentów w 20 krajach.
- W których obszarach opieka prowadzona przez pielęgniarki była równie skuteczna lub nawet skuteczniejsza niż opieka lekarska.
- Jakie warunki organizacyjne i szkoleniowe są kluczowe, aby modele substytucji działały efektywnie i bezpiecznie dla pacjentów.
82 badania, ponad 28 000 pacjentów, 20 krajów
Międzynarodowy zespół badaczy z Irlandii, Wielkiej Brytanii i Australii przeanalizował 82 randomizowane badania obejmujące ponad 28 000 pacjentów w 20 krajach. Oceniano modele, w których pielęgniarki specjalistyczne, kliniczne i dyplomowane zastępowały młodszych lub starszych lekarzy na oddziałach szpitalnych i w poradniach specjalistycznych. Zakres analizowanych specjalizacji był szeroki i obejmował m.in.:
- kardiologię,
- diabetologię,
- onkologię,
- położnictwo i ginekologię,
- reumatologię.
Tak rozbudowana baza dowodowa pozwala uznać wnioski przeglądu za istotne z punktu widzenia organizacji opieki zdrowotnej.
Bezpieczeństwo i skuteczność – brak istotnych różnic
Najważniejszy wniosek przeglądu jest jednoznaczny: opieka prowadzona przez pielęgniarki była porównywalna z opieką lekarską pod względem bezpieczeństwa i skuteczności. Nie stwierdzono istotnych różnic w zakresie:
- śmiertelności,
- zdarzeń niepożądanych,
- jakości życia pacjentów,
- poczucia własnej skuteczności,
- subiektywnej oceny stanu zdrowia.
Co więcej, w niektórych obszarach wyniki były korzystniejsze w modelu pielęgniarskim. Dotyczyło to m.in. kontroli cukrzycy, opieki nad pacjentami onkologicznymi w trakcie obserwacji oraz części świadczeń dermatologicznych. Główna autorka przeglądu, profesor Michelle Butler z Dublin City University, podkreśliła:
Nasze odkrycia pokazują, że usługi świadczone przez pielęgniarki zapewniają opiekę równie bezpieczną i skuteczną, jak opieka prowadzona przez lekarzy dla wielu pacjentów. Dodała również: W niektórych obszarach pacjenci faktycznie osiągali lepsze wyniki, gdy opiekę sprawowały pielęgniarki.
Dlaczego opieka pielęgniarska bywa skuteczniejsza?
Analiza wskazuje, że skuteczność modeli opartych na pielęgniarkach może wynikać z kilku czynników organizacyjnych. W części badań pacjenci mieli:
- częstsze wizyty kontrolne,
- krótszy czas oczekiwania na konsultację,
- dodatkowy komponent edukacyjny w procesie leczenia.
Jak zauważyła Butler:
W niektórych przypadkach pacjenci mieli wcześniejsze, częstsze lub doraźne wizyty u pielęgniarek lub ich opieka obejmowała dodatkowy element edukacyjny, co mogło przyczynić się do poprawy wyników leczenia.
Takie podejście może sprzyjać lepszej adherencji do terapii, szybszemu wykrywaniu powikłań oraz większemu zaangażowaniu pacjenta w proces leczenia.
Koszty – obraz niejednoznaczny
Dane dotyczące kosztów bezpośrednich były ograniczone i zróżnicowane. W 17 badaniach wykazano niższe koszty opieki pielęgniarskiej, natomiast w 9 – wyższe, głównie z powodu dłuższych konsultacji, większej liczby skierowań lub różnic w przepisywaniu leków.
Różnice metodologiczne – w tym odmienne waluty, okresy analizy i sposoby raportowania – utrudniają jednoznaczną ocenę ekonomicznej przewagi jednego modelu nad drugim.
Nie ma rozwiązania uniwersalnego
Autorzy przeglądu podkreślają, że zastępowanie lekarzy pielęgniarkami nie powinno być traktowane jako proste „1:1”. Modele opieki różniły się stopniem autonomii, zakresem odpowiedzialności oraz poziomem specjalistycznego przeszkolenia. Jak zauważył Timothy Schultz z Flinders Health and Medical Research Institute:
Zastępowanie pielęgniarek to nie tylko zastępstwo jeden za jednego. Dodał: aby te usługi działały sprawnie, potrzebują odpowiedniego przeszkolenia, wsparcia i modeli opieki, ale dowody wskazują, że pacjenci nie są pokrzywdzeni i mogą odnieść z tego znaczące korzyści.
Oznacza to, że skuteczność zależy od właściwego wdrożenia, jasnych kompetencji zawodowych oraz systemowego wsparcia.
Luki w badaniach i potrzeba dalszych analiz
Choć baza dowodowa jest obszerna, istnieją istotne ograniczenia. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach –aż 39% w Wielkiej Brytanii. Brakuje danych z krajów o niskich i średnich dochodach, gdzie rozszerzenie kompetencji pielęgniarek mogłoby znacząco poprawić dostęp do świadczeń. Autorzy apelują o:
- większą spójność w pomiarze rezultatów,
- analizę nieobjętych dotąd specjalizacji i grup pacjentów,
- badania w systemach z ograniczonym dostępem do lekarzy.
Główne wnioski
- Przegląd Cochrane objął 82 randomizowane badania i ponad 28 000 pacjentów w 20 krajach, analizując modele, w których pielęgniarki zastępowały lekarzy w różnych specjalizacjach.
- Nie stwierdzono istotnych różnic w śmiertelności, zdarzeniach niepożądanych ani jakości życia między opieką pielęgniarską a lekarską.
- W niektórych obszarach, takich jak kontrola cukrzycy czy opieka onkologiczna w obserwacji, wyniki były lepsze w modelu pielęgniarskim, co może wynikać z częstszych wizyt i większego nacisku na edukację pacjenta.
- Zastępowanie lekarzy pielęgniarkami nie jest rozwiązaniem uniwersalnym – wymaga odpowiedniego szkolenia, wsparcia systemowego i dobrze zaprojektowanych modeli opieki.
Źródło:
- Cochrane
- https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD013616.pub2/full
