To, co jemy w najwcześniejszym okresie życia, może mieć znacznie większe znaczenie, niż dotychczas przypuszczano. Nowe badanie opublikowane na łamach npj Aging sugeruje, że ograniczenie spożycia cukru w czasie ciąży oraz w pierwszych dwóch latach życia dziecka wiąże się z istotnie niższym ryzykiem rozwoju chorób neurodegeneracyjnych i zaburzeń psychicznych w późniejszym wieku. Najbardziej spektakularny wynik dotyczy choroby Alzheimera – u osób, które we wczesnym okresie życia spożywały mniej cukru, ryzyko jej wystąpienia było aż o 46% niższe.
Autorzy podkreślają jednak, że badanie nie dowodzi związku przyczynowo-skutkowego. Wyniki dostarczają natomiast kolejnych argumentów przemawiających za ograniczaniem dodatku cukru w diecie kobiet w ciąży i najmłodszych dzieci.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego ograniczenie spożycia cukru w pierwszych 1000 dniach życia może wiązać się z niższym ryzykiem choroby Alzheimera i innych zaburzeń neurologicznych.
- Jakie są wyniki badania obejmującego ponad 60 tys. uczestników brytyjskiego Biobanku oraz dowiesz się, jak wykorzystano historyczne racjonowanie cukru jako naturalny eksperyment.
- Jakie zmiany w budowie mózgu zaobserwowano u osób, które we wczesnym dzieciństwie spożywały mniej cukru, w tym dotyczące hipokampa i wzgórza.
- Jakie są ograniczenia badania i dlaczego jego wyniki nie potwierdzają bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego, mimo obiecujących obserwacji.
Pierwsze 1000 dni życia to kluczowy okres dla rozwoju mózgu
Coraz więcej badań wskazuje, że tzw. pierwsze 1000 dni życia – obejmujące okres od poczęcia do około drugich urodzin dziecka – stanowią jeden z najważniejszych etapów rozwoju organizmu. W tym czasie intensywnie rozwija się układ nerwowy, powstają nowe połączenia między neuronami, a mózg jest wyjątkowo podatny na wpływ czynników środowiskowych, w tym sposobu odżywiania. Jak podkreśla Bing Zhang, badacz medycyny geriatrycznej:
Pierwsze 1000 dni to krytyczny okres, w którym mózg przechodzi przez okres szybkiego rozwoju i jest niezwykle wrażliwy na bodźce żywieniowe.
To właśnie dlatego naukowcy postanowili sprawdzić, czy ilość spożywanego cukru w tym okresie może pozostawiać ślady widoczne nawet kilkadziesiąt lat później.
Wyjątkowy „naturalny eksperyment” dzięki racjonowaniu cukru w Wielkiej Brytanii
Przeprowadzenie randomizowanego badania dotyczącego diety kobiet w ciąży i niemowląt byłoby praktycznie niemożliwe z powodów etycznych. Naukowcy wykorzystali więc wyjątkową sytuację historyczną. Podczas II wojny światowej oraz przez kilka lat po jej zakończeniu w Wielkiej Brytanii obowiązywał system racjonowania żywności. Cukier był produktem reglamentowanym, a dzieci poniżej drugiego roku życia nie otrzymywały dodatkowych przydziałów cukru. We wrześniu 1953 roku racjonowanie zakończono. W efekcie:
- średnie spożycie cukru przez dorosłych wzrosło z około 41 g do około 80 g dziennie,
- spożycie słodyczy przez dzieci zwiększyło się ponad dwukrotnie.
Tak gwałtowna zmiana stworzyła unikalne warunki do porównania osób, których pierwsze lata życia przypadły na okres ograniczonego dostępu do cukru, z osobami urodzonymi już po zakończeniu reglamentacji.
Ponad 60 tysięcy uczestników brytyjskiego Biobanku
Badanie przeprowadzili naukowcy z Chin, analizując dane 60 394 uczestników brytyjskiego Biobanku urodzonych w latach 1951–1956. Badacze porównali osoby, których pierwsze 1000 dni życia przypadły na okres obowiązywania racjonowania cukru, z osobami urodzonymi po jego zakończeniu. Uwzględniono przy tym liczne czynniki mogące wpływać na wyniki, między innymi:
- status społeczno-ekonomiczny,
- miejsce urodzenia,
- czynniki genetyczne,
- inne potencjalne zmienne zakłócające.
O 46% niższe ryzyko choroby Alzheimera
Najważniejsze wyniki okazały się bardzo interesujące. U osób, które we wczesnym okresie życia były narażone na mniejsze spożycie cukru:
- ryzyko demencji z jakiejkolwiek przyczyny było niższe o 27%,
- ryzyko choroby Alzheimera było niższe aż o 46%,
- ryzyko depresji było niższe o 11%,
- ryzyko zaburzeń lękowych było niższe o 20%.
Jednocześnie badacze nie zaobserwowali podobnej zależności w przypadku choroby Parkinsona. Co istotne, najsilniejsze efekty ochronne obserwowano wtedy, gdy ograniczenie spożycia cukru obejmowało również okres po narodzinach dziecka. Sama ekspozycja w życiu płodowym wiązała się jedynie z niewielkim zmniejszeniem ryzyka zaburzeń lękowych.
Badanie MRI wykazało korzystniejsze cechy budowy mózgu
Część uczestników przeszła również badania rezonansem magnetycznym mózgu. Analiza wykazała, że osoby, które w pierwszych latach życia spożywały mniej cukru:
- miały mózgi wyglądające średnio na około 0,39 roku młodsze niż wynikałoby z ich wieku,
- posiadały większą objętość kilku struktur podkorowych,
- szczególnie większy był hipokamp i wzgórze – obszary odpowiedzialne za pamięć, uczenie się oraz funkcje poznawcze.
Jak wyjaśnia Bing Zhang:
Uważamy, że długotrwały efekt ochronny ma swoje korzenie w programowaniu metabolicznym w ciągu pierwszych 1000 dni – krytycznym okresie, w którym mózg przechodzi przez szybki rozwój i jest bardzo wrażliwy na sygnały żywieniowe.
Według autora większa objętość hipokampa i wzgórza może zwiększać odporność mózgu na procesy starzenia oraz zmiany neurodegeneracyjne.
Jak cukier może wpływać na rozwój demencji?
Choć badanie nie pozwala jednoznacznie wyjaśnić mechanizmów biologicznych, autorzy wskazują kilka najbardziej prawdopodobnych wyjaśnień. Jednym z nich jest wpływ wysokiego spożycia cukru na rozwój zaburzeń metabolicznych już we wczesnym okresie życia. Jak tłumaczy Bing Zhang:
Wczesne wysokie spożycie cukru predysponuje do insulinooporności i przewlekłego stanu zapalnego o niewielkim nasileniu, a oba te czynniki są dobrze znanymi czynnikami ryzyka demencji.
Insulinooporność, przewlekły stan zapalny oraz zaburzenia metaboliczne od lat są uznawane za elementy zwiększające ryzyko chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera.
Wyniki są zgodne z wcześniejszymi badaniami
Autorzy zwracają uwagę, że ich obserwacje wpisują się w coraz liczniejsze doniesienia naukowe dotyczące wpływu diety bogatej w cukier na funkcjonowanie mózgu. Przykładowo badanie opublikowane w 2017 roku w czasopiśmie Alzheimer’s & Dementia wykazało, że większe spożycie napojów słodzonych wiązało się z:
- mniejszą całkowitą objętością mózzgu,
- gorszą pamięcią epizodyczną,
- mniej korzystnym obrazem rezonansu magnetycznego.
Także w tamtym przypadku autorzy podkreślali jednak, że wyniki miały charakter obserwacyjny i nie pozwalały wykazać bezpośredniej zależności przyczynowej.
Badanie ma również istotne ograniczenia
Mimo bardzo interesujących rezultatów naukowcy podkreślają, że należy interpretować je ostrożnie. Najważniejsze ograniczenia obejmują:
- brak możliwości określenia rzeczywistej ilości cukru spożywanego przez poszczególne matki i dzieci,
- obserwacyjny charakter badania,
- analizę MRI wykonaną tylko w jednym punkcie czasowym,
- stosunkowo niewielką liczbę przypadków demencji – spośród ponad 60 tys. uczestników choroba rozwinęła się u 307 osób, a chorobę Alzheimera rozpoznano u 123 uczestników,
- fakt, że brytyjski Biobank obejmuje głównie osoby pochodzenia europejskiego i ogólnie zdrowszych ochotników, co może ograniczać możliwość uogólnienia wyników.
Autorzy wyraźnie zaznaczają, że badanie nie dowodzi, iż ograniczenie cukru w ciąży lub we wczesnym dzieciństwie zapobiega demencji. Jednocześnie uważają, że uzyskane dane wzmacniają argumenty przemawiające za ograniczaniem dodatku cukru w diecie najmłodszych. Jak podkreśla Bing Zhang:
Jesteśmy przekonani, że ograniczenie cukru samo w sobie jest głównym czynnikiem. Dodaje również: żadne badanie nie jest w stanie z dnia na dzień zmienić oficjalnych wytycznych.
Na zakończenie natomiast zaznacza:
Nie chodzi tu tylko o doraźne zdrowie. To długoterminowa inwestycja w zdrowie mózgu, nawet po wielu dekadach.
Główne wnioski
- U osób, które w pierwszych 1000 dniach życia spożywały mniej cukru, ryzyko choroby Alzheimera było o 46% niższe, a ryzyko demencji z dowolnej przyczyny o 27% niższe.
- Analiza danych 60 394 uczestników brytyjskiego Biobanku wykazała również 11% niższe ryzyko depresji oraz 20% niższe ryzyko zaburzeń lękowych u osób objętych ograniczeniem cukru we wczesnym okresie życia.
- Badania rezonansu magnetycznego (MRI) wskazały, że uczestnicy z mniejszą ekspozycją na cukier mieli średnio mózgi wyglądające na 0,39 roku młodsze oraz większą objętość hipokampa i wzgórza, czyli struktur kluczowych dla pamięci i funkcji poznawczych.
- Autorzy podkreślają, że badanie ma charakter obserwacyjny i nie dowodzi, że ograniczenie cukru zapobiega demencji. Wyniki stanowią jednak ważny argument za ograniczaniem dodatku cukru w diecie kobiet w ciąży oraz małych dzieci.
Źródła:
- https://www.nature.com/articles/s41514-026-00452-z
